زبان‌شناسی و فراتر از آن

🔴به فرهنگ باشد روان تندرست

🔺ایران سرزمینی است کهن، سرشار از نیکی‌ها و مردمانی نجیب که ستایشگر داد و دانش و راستی و نکوهشگر  ستم و دروغ و دشمنی‌ بوده‌اند. باید از ایران گفت و نوشت. باید زبان فارسی، این سرمایۀ جاودان ایرانی را پاس داشت و برای گسترش آن دریغ نکرد. باید فرزندان کشور را با بزرگمهرها، فردوسی‌ها و ابن‌سیناها آشنا کرد. اگر ایدۀ ایران به میان مردم و سیاستگذاران کشیده شود، امنیت و منافع ملی معنا می‌‌شود. ایران و داشته‌های تاریخی و فرهنگی آن را دوست بداریم.
فهرست زیر ازجمله دغدغه‌مندان مستقل برای رسیدن به این هدف‌اند. با پیوستن به آن‌ها به توسعۀ فرهنگی در جامعه یاری رسانیم.
                


⛱تدریس مکاتب فلسفی و روانی

⛱یافته‌های مهم روان‌شناسی

⛱موسیقی سنتی (تکنوازی سنتور)

⛱جملگی روانکاوی

⛱کتاب گویا (لذت مطالعه با چشمان بسته)

⛱صادق هدایت

⛱زین قند پارسی
(درست بنویسیم، درست بگوییم).

⛱کتابخانه بزرگ ادیان و فرهنگ باستان

⛱دکتر محمّد‌علی اسلامی‌نُدوشن

⛱باغ سبز مولانا (زهراغریبیان)

⛱رازها و نمادها و آموزه‌های شاهنامه

⛱نجوای داستان

⛱کتابخانهٔ ادب و فرهنگ

⛱خردسرای فردوسی
(آینه‌ای برای پژواک جلوه‌های دانش و فرهنگ ایران زمین).

⛱بنیاد فردوسی خراسان
(كانون شاهنامه فردوسی توس‏).

⛱سرو سایـه‌فکن
(رسانه‌ای برای پاسداشت زبان و ادبیات فارسی).

⛱شرح غزلیات سعدی با امیر اثنی‌عشری

⛱موسسه پژوهشی چراغداران
میراث دیجیتال و حافظه فرهنگی فارسی زبانان

⛱حافظ‌خوانی با محمدرضاکاکائی

⛱شرح بوستان و گلستان سعدی با امیر اثنی عشری

⛱شاهنامه کودک هما

⛱مأدبۀ ادبی، شرح کلیله و دمنه و آثار ادبی فارسی (رسانۀ دکتر محمّدامین احمدپور).

⛱ستیغ، خوانش اشعار حافظ و سعدی و...(رسانه سهیل قاسمی)

⛱تاریخ، فرهنگ، هنر و ادبیات ایران زمین

⛱شاهنامه برای کودکان
(قصه های شاهنامه و خواندن اشعار برای کودکان و نوجوانان)

⛱گاهگفـت
(دُرُست‌خوانیِ شعرِ کُهَن)

⛱کتاب گویای ژیگ

⛱سفر به ادبیات
(مرزبان‌نامه و گلستان، تک‌بیت‌های کاربردی )

⛱استاد بهرام بیضایی (آرشیو)

⛱ملی‌گرایی ایرانی/شاهنامه‌پژوهی

⛱هفت هزار سالگان

⛱انجمن دوستداران شاهنامه البرز (اشا)

⛱فرهنگ یاریگری، توسعۀ پایدار و زیست بوم‌داری

⛱رهسپر کوچۀ رندان
(بررسی اندیشۀ حافظ).

⛱حماسه‌سرای آرخش؛
خانۀ فرهنگ، حماسه‌ و زبانهای ایرانی

⛱سخن و سخنوران
(سخنرانی و گفتگوهای نایاب نام آوران وطن فارسی).

⛱کتاب و حکمت

⛱زبان شناسی و فراتر از آن (درگاهی برای آموختن دربارۀ زبان‌ها و فرهنگ‌ها).

⛱خواندن و شرح تاریخ عالم‌آرای عبّاسی (میلاد نورمحمدزاده).

⛱هزار بادهٔ ناخورده (یادداشت‌های امیرحسین مدنی دربارۀ ادبیات و عرفان).

⛱شرح کلیات سعدی
(تصحیح و طبع شادروان محمدعلی فروغی).

⛱انجمن شاهنامه‌خوانی هما
(خوانش و شرح بیت‌های شاهنامه).

⛱نقش بر آب (یادداشت‌های ادبی و تاریخی دکتر حامد خاتمی‌پور)



🔴هماهنگی برای شرکت در تبادل


🔴@alireza_heidaree

آوا و واج؛ دو مفهوم متفاوت در زبان‌شناسی

در زبان‌شناسی، «آوا» و «واج» مترادف نیستند؛ هرچند در گفتار روزمره گاهی به جای یکدیگر به کار می‌روند.

آوا (phone) کوچک‌ترین واحد صوتیِ بالفعل در گفتار است؛ یعنی صدایی که واقعاً توسط گوینده تولید و توسط شنونده دریافت می‌شود. آواها می‌توانند حتی میان گویندگان یا در موقعیت‌های مختلف، اندکی با یکدیگر تفاوت داشته باشند.

اما واج (phoneme) یک واحد انتزاعی در نظام یک زبان است. واج مجموعه‌ای از تفاوت‌های صوتی مرتبط را نمایندگی می‌کند که در آن زبان می‌توانند در تمایز معنایی نقش داشته باشند.

برای نمونه، در فارسی تفاوت /ب/ و /ت/ می‌تواند معنای واژه را تغییر دهد: «بار» و «تار» یکسان نیستند. بنابراین /ب/ و /ت/ در فارسی دو واج متفاوت‌ هستند. آنچه در هر بار تلفظ از این واج‌ها واقعاً شنیده می‌شود، یک آوا است.

در زبان‌شناسی معمولاً واج را میان دو خط مورب / / و آوای مشخص و عینی را میان کروشه [ ] قرار می‌دهند. به بیان ساده:

واج = واحد انتزاعیِ نظام صوتی زبان
آوا = تحقق عینی و شنیداری آن در گفتار

این تمایز در زبان‌شناسی تاریخی اهمیت زیادی دارد. وقتی می‌گوییم «یک واج در طول تاریخ تغییر کرده»، منظورمان این نیست که یک صدای فیزیکی ناگهان به صدای دیگری تبدیل شده است؛ بلکه منظور این است که الگوی واجی یک زبان در گذر زمان دگرگون شده و این دگرگونی در تلفظ‌ واقعی واژه‌ها بازتاب یافته است.

برای نمونه، در تحول تاریخی زبان‌های هندواروپایی و به‌ویژه زبان‌های ایرانی، زبان‌شناسان با مقایسهٔ صورت‌های واجی و آواییِ زبان‌های خویشاوند، تغییرات منظم را شناسایی می‌کنند. همین تغییرات منظم یکی از پایه‌های زبان‌شناسی تاریخی و روش تطبیقی است.

بنابراین، وقتی از دگرگونی‌های آوایی در زبان سخن می‌گوییم، باید مشخص کنیم دربارهٔ آوای بالفعل و ویژگی‌های تلفظی صحبت می‌کنیم یا دربارهٔ واج و جایگاه آن در نظام یک زبان.

این تمایز ساده، یکی از پایه‌های فهم درست پدیده‌های آوایی و واجی در زبان‌های ایرانی و دیگر زبان‌های هندواروپایی است.

#خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

اَنجیر ~ اَنجیل

تبدیل واج‌های /r/ و /l/ به یک‌‌دیگر از پدیده‌های شناخته‌شده در واج‌شناسی است. این دو در ردهٔ همخوان‌های روان (liquids) قرار می‌گیرند اما از نظر تولید آوا، /l/ همخوانی کناری است و /r/ بسته به زبان می‌تواند لرزشی، زنشی و ... باشد. ازاین‌رو، در برخی زبان‌ها و گویش‌ها ممکن است جای یک‌دیگر بنشیند.

این تناوب می‌تواند حاصل تغییر واجی، تحول تاریخی واژه، تماس زبانی و سازگاری وام‌واژه با نظام آوایی زبان مقصد باشد. ازاین‌رو، در تبیین هر مورد باید شرایط تاریخی و زبانی جداگانه بررسی شود.

جانشینی /r/ با برابر /l/ و بالعکس می‌تواند مهم باشد اگر در واژه‌های هم‌ریشه به‌طور منظم تکرار شود و از نظر آوایی و تاریخی توجیه‌پذیر باشد. یک یا دو نمونهٔ منفرد برای اثبات این رابطه‌ کافی نیست.

ازاین‌رو، تبدیل انجیر به انجیل در سطح توصیفی می‌تواند نمونه‌ای از تناوب /r ~ l/ باشد؛ اما برای نسبت‌دادن آن به یک قاعدهٔ واجی یا ویژگی گویشی باید دامنه و شرایط وقوع آن در واژه‌های دیگر نیز بررسی شود و تعبیر آن به‌عنوان «بدتلفظ‌کردن» نیز تبیین زبان‌شناختی نیست.

#خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

یکی از دلایل اهمیت تورفان در پژوهش‌های زبانی‌تاریخی، سالم ماندن شمار زیادی از دست‌نوشته‌ها در این منطقه است.

تورفان در یکی از خشک‌ترین بخش‌های آسیای داخلی قرار گرفته است. بارش بسیار کم و تبخیر شدید، رطوبت محیط را به‌شدت کاهش داده است و شرایط مساعدی را برای بقای موادی مانند کاغذ، پارچه، چوب و چرم پدید آورده است؛ کمبود رطوبت فعالیت قارچ‌ها و بسیاری از عوامل زیستیِ تجزیه‌کننده را محدود می‌کند و روند پوسیدگی را کاهش می‌دهد.
بااین‌همه، حفظ دست‌نوشته‌ها در تورفان را نمی‌توان تنها به «خشکی هوا» نسبت داد. محل قرارگیری آثار نیز اهمیت زیادی دارد. بسیاری از دست‌نوشته‌ها در غارها، بناهای ویران‌شده، اتاق‌های مخفی و گورستان‌ها قرار داشته‌اند. جنس کاغذ و مرکب، شرایط دفن و نگهداری و ویژگی‌های هر محوطه نیز در میزان بقای آنها مؤثر بوده است.
ازاین‌رو، بهتر است بگوییم اقلیم بسیار خشک تورفان یکی از مهم‌ترین عوامل فراهم‌کنندهُ شرایط مناسب برای حفظ این آثار بوده است، نه اینکه تنها عامل حفظ آنها باشد.
همین شرایط است که مجموعه‌ای کم‌نظیر از متون و اسناد به زبان‌ها و دبیره‌های گوناگون، از جمله چینی، سغدی، فارسی میانه، اویغوری کهن، سانسکریت و متون مانوی را در اختیار پژوهشگران قرار داده است؛ این آثار بخش مهمی از شناخت ما از تاریخ فرهنگی و زبانی سین‌کیانگ(ترکستان شرقی) و روی‌هم‌رفته حوزهُ تمدنی ایران را شکل می‌دهند.

#خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

برگ مصوّر مانوی، متعلق به سده‌های هشتم-نهم میلادی که از منطقهٔ قوچو در واحهٔ تورفان به دست آمده است و اکنون در موزهٔ هنر آسیایی برلین نگهداری می‌شود.

در میانهٔ برگ، نوشتاری سغدی با دبیرهُ مانوی دیده می‌شود. نکتهٔ مهم آن است که دبیرهُ مانوی در اصل افقی و راست‌به‌چپ است؛ اما متن این قطعه، به اقتضای آرایش ویژهٔ صفحه، به‌صورت ستونی عمودی در میان نگاره جای گرفته است.

در دو سوی متن، پیکره‌هایی از برگزیدگان مانوی (Elect) دیده می‌شود که احتمالاً با سنت کتاب و کتابت در آیین مانوی پیوند دارند. این تصویر، همراه با متن، جلوه‌ای از اهمیت کتابت و انتقال آموزه‌های دینی در فرهنگ مانوی است.

این اثر زبان سغدی، دبیرهُ مانوی و هنر کتاب‌آرایی را در یک سند گرد آورده است؛ این سند ارزشمند از "جهان راه ابریشم" در شناخت زبان‌ها و فرهنگ‌های ایرانیِ آسیای میانه جایگاهی ویژه دارد.

اقلیم بسیار خشک تورفان نیز در حفظ بخش قابل‌توجهی از دست‌نوشته‌ها و آثار هنری این منطقه، طی بیش از هزار سال، نقشی اساسی داشته است.

✍🏻 #خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

https://whatsapp.com/channel/0029Vb6dhez545umQrl4Va3P

وجود چندین زبان و گویش در یک سرزمین، نه نشانهٔ چندپارگیِ هویتی، و نه امری استثنایی است؛ بلکه ویژگی سِرِشتیِ بسیاری از جوامع تاریخی است.
ایران در مقام یکی از حوزه‌های تمدنی جهان، همواره زیست‌بوم زبانیِ چندلایه‌ داشته است؛ از فارسی به‌عنوان زبان ملی و زبان مشترک نوشتاری و ارتباطی، تا زبان‌ها و گویش‌های بومی که در مناطق گوناگون نسل‌به‌نسل منتقل شده‌اند.
زبان فارسی در گذر سده‌ها نقشی فرامنطقه‌ای در تاریخ ایران ایفا کرده و به‌عنوان زبان ادبی، دیوانی و فرهنگی مشترک، یکی از پایه‌های مهم پیوستگی تاریخی ایران بوده است. در کنار آن، زبان‌هایی چون کردی، گیلکی، مازندرانی، بلوچی، لری، تالشی، ترکی، عربی، ترکمنی و دیگر زبان‌ها و گویش‌های ایران، بخشی از میراث زبانی این سرزمین‌ و هرکدام حامل تاریخ، ادبیات شفاهی، دانش بومی و تجربهٔ فرهنگی گویشوران خود هستند.
میان «زبان» و «هویت سیاسی» رابطهُ یک‌به‌یک وجود ندارد. داشتن زبانِ نخست (مادری) متفاوت، به‌خودی‌خود به معنای داشتن هویت ملی متفاوت نیست؛ همان‌گونه که داشتن زبان مشترک نیز همهٔ تفاوت‌های فرهنگی و زبانی را از میان نمی‌برد.
هویت‌های ملی معمولاً برآیند برهم‌کنشِ عوامل گوناگون تاریخی، سیاسی، فرهنگی و اجتماعی‌ هستند و زبان تنها یکی از عناصر سازندهٔ آن‌ها است.
از این دیدگاه، گرامیداشت زبان‌های مادری و پاسداشت زبان فارسی دو امر متضاد نیستند. برعکس، شناخت ارزش زبان‌های بومی می‌تواند به غنای فرهنگی یک جامعه بیفزاید و جایگاه زبان مشترک را نیز در مقام ابزار ارتباط میان همهٔ شهروندان استوارتر کند.

ایران یک واقعیت تاریخی و فرهنگی است که در کنار زبان ملیِ فارسی، از گونه‌گونی زبانی ارزشمندی برخوردار است؛ این گونه‌گونی، نه تهدید، بلکه بخشی از میراث مشترک ایرانیان است.
حفظ این گوناگونی، در کنار تقویت زبان مشترک، راهی برای پاسداشت هم‌زمانِ ریشه‌های بومی و پیوندهای فراگیر تاریخی است.

#خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

​گاهی در تحلیل‌های نوین و برگرفته از جامعه‌شناسی غربی، به اشتباه از ایران به عنوان کشوری با «قومیت‌ها و نژادهای مختلف» یاد می‌شود. اما یافته‌های دانش ژنتیک و انسان‌شناسی تاریخی حقیقت دیگری را آشکار می‌کنند؛ در فلات ایران اساساً تفکیک بیولوژیکی وجود ندارد. ما با یک پیوستار ژنتیکی یکپارچه روبرو هستیم و آنچه در این جغرافیا دیده می‌شود، نه تکثر قومی، بلکه صرفاً «تنوع در گروه‌های زبانی» است. با پذیرش این واقعیت علمی، این پرسش کلیدی مطرح می‌شود که چه عاملی این پیکرهُ واحد انسانی با زبان‌های گوناگون را در گذر هزاره‌ها منسجم نگاه داشته است؟ پاسخ زبانی و تاریخی به این پرسش، بی‌شک، «زبان فارسی» است؛ نه به عنوان ابزاری ساده برای ارتباط، بلکه به عنوان یک نهاد فرهنگی و پیونددهندهُ وجودی.
​زبان فارسی هیچ‌گاه همچون ابزار سلطهُ یک قومِ غالب، بر اقوام مغلوب تحمیل نشد؛تحمیل زبانی به‌عنوان یک پدیدهُ خشن در روند ملت‌سازی بسیاری از کشورهای اروپایی یا همسایه رخ داد. در مقابل، فارسی در گذر سده‌ها به طور کاملاً طبیعی و به عنوان یک «زبان میانجی» صلح‌آمیز بر فراز تنوع زبانی فلات ایران ایستاد تا هم‌تبارانی را که به زبان‌ها و گویش‌های مختلف سخن می‌گفتند، در یک شبکهُ منسجم ارتباطی، بازرگانی و فرهنگی به هم پیوند دهد. این پذیرش همگانی تا اندازهُ زیادی مدیون ساختار خودِ زبان است: فارسی باستان ساختار دستوری بسیار پیچیده‌ای داشت، امادر مسیر تکامل تاریخی خود به سمت فارسی میانه و دری، این پیچیدگی‌ها (مانند جنسیت دستوری و شمارگان) را دور ریخت و به زبانی «تحلیلی، منعطف و روان» تبدیل شد. این ساده‌سازی صوری، یادگیری فارسی را برای تمام گروه‌های زبانی فلات ایران آسان کرد و همین ویژگی ساختاری باعث شد این زبان در برابر طوفان‌های سهمگین تاریخی مثل حملات بیگانه، تاب‌آوری بی‌نظیری از خود نشان دهد.
​از سوی دیگر، بر خلاف زبان لاتین که پس از سقوط امپراتوری روم پاره‌پاره و به زبان‌های متفاوتی چون فرانسوی، ایتالیایی و اسپانیایی تقسیم شد، فارسی هرگز دچار انشعاب و تفرّق نشد. راز این بقا، وجود یک «گونهُ معیار ادبی» فوق‌العاده نیرومند است. میراث شاعران و اندیشمندانی چون فردوسی، سعدی و حافظ مانند یک مغناطیس فرهنگی عمل کرد و تمام گروه‌های زبانی را همگرا به سمت مرکز نگه داشت. در این میان، اثری مانند شاهنامه صرفاً یک دیوان شعر حماسی نیست؛ بلکه یک دژ زبانی و یک نظام نشانه‌شناختی است که جغرافیا، تاریخ و حافظهُ جمعی ایرانیان را در تاروپود واژه‌ها بازآفرینی و حفظ کرده است.
​از دیدگاه زبان‌شناسی، زبان تنها ابزار بیان اندیشه نیست، بلکه به اندیشه شکل می‌دهد. استعاره‌های مفهومی، کنایه‌ها، تعارفات و ساختار معنایی زبان فارسی، یک جهان‌بینی ذهنی و عاطفی مشترک در میان همهُ ایرانیان ساخته است. یک هموطن ترکی‌زبان، کرد، لر، بلوچ یا عرب، حتی زمانی که به زبان نخستش سخن می‌گوید، جهان را از پشت همان عینک شناختی می‌بیند که سده‌هاست با ادبیات فارسی صیقل خورده است. از همین‌رو، در این جغرافیا، هویت ملی ما نه روی فرضیه‌های خیالی نژادی و نه روی مرزهای قراردادی سیاسی، بلکه روی مرزهای ژرف و نادیدنی زبان فارسی استوار شده است.

#خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

به فراخور ۲۲ تیر ماه، روز بزرگداشت محمد بن موسی خوارزمی

از دیدگاه زبان‌شناسی تاریخی، واژهٔ الگوریتم (Algorithm) نمونه‌ای برجسته از فرایندهای وام‌گیری زبانی، سازگاری آوایی و بازتحلیل واژگانی است.

خاستگاه این واژه به نام محمد بن موسی خوارزمی، دانشمند ایرانی سدهٔ سوم هجری، بازمی‌گردد. نسبتِ جغرافیایی او در عربی به صورت "الخوارزمی" ثبت شد؛ اما هنگام ترجمهُ آثار او به لاتین در اروپای سده‌های میانه، این نام با الگوهای آوایی و نوشتاری لاتین سازگار شد و صورت‌هایی چون Algorismi و Algorismus پدید آمد. این صورت‌ها سرانجام در زبان‌های اروپایی به واژهٔ algorithm تبدیل شدند. در این فرایند، بخشی از ساخت اصلی نام در گذر از عربی به لاتین دچار بازتحلیل (reanalysis) شد؛ به‌گونه‌ای که تکواژ معرفه‌ساز "الـ" عربی ، دیگر به‌عنوان یک نشانهٔ دستوری مستقل شناخته نشد و در پیکر واژهٔ جدید ادغام گردید. همچنین معنای واژه از یک نام خاص (نام یک دانشمند) به یک مفهوم عام علمی گسترش یافت؛ یعنی از اشاره به روش‌های محاسباتی منسوب به خوارزمی، به معنای امروزیِ "روش گام‌به‌گام و نظام‌مند برای حل مسئله" رسید.

از این رو، "الگوریتم" تنها یک اصطلاح مربوط به رایانش و فناوری نیست، بلکه نمونه‌ای از پویایی زبان در بستر تاریخ علم است؛ واژه‌ای که مسیر آن از نام یک دانشمند ایرانی، با گذر از زبان‌های عربی و لاتین، به یکی از بنیادی‌ترین مفاهیم علوم رایانه، هوش مصنوعی و ریاضیات نوین رسیده است.

#خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

کتاب تاجیک‌ها، ایرانیان شرقی نوشتهُ دکتر ریچارد فولتس، با ترجمهُ این‌جانب، از سوی انتشارات مروارید به‌چاپ رسید.

برای خرید کتاب، بنگرید به تارنمای انتشارات مروارید در نشانی زیر:

https://morvarid.pub/%D8%AA%D8%A7%D8%AC%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D9%86%20%DB%8C%D8%A7%20%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86%20%D8%B4%D8%B1%D9%82%DB%8C

#خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

خویشاوندی زبانی را دبیره (خط) و نظام نوشتاری تعیین نمی‌کند. یک زبان ممکن است در طول تاریخ خود چندین بار دبیره‌اش را تغییر دهد، بی‌آنکه جایگاه تبارشناختی آن در میان خانواده‌های زبانی دگرگون شود. آنچه وابستگی یک زبان به یک خانوادهٔ زبانی را مشخص می‌کند، ساختار دستوری موروثی، واژگان بنیادین، دگرگونی‌های آوایی منظم و تداوم تاریخی آن است، نه الفبایی که برای نوشتن آن به کار می‌رود.

فارسی نمونه‌ای روشن از این واقعیت است. اگرچه فارسی نوین امروز با گونه‌ای تعدیل‌شده از دبیرهُ عربی نوشته می‌شود، این امر آن را به زبانی سامی تبدیل نمی‌کند؛ همان‌گونه که استفاده از دبیرهُ لاتین، زبان‌هایی مانند ترکی، ویتنامی یا سواحیلی را به زبان‌های هندواروپایی بدل نکرده است. پس از فتح ایران به دست اعراب، دبیرهُ پهلوی رفته‌رفته کنار گذاشته شد و دبیره‌ای برگرفته از عربی جای آن را گرفت، اما ساختار بنیادین زبان فارسی همچنان ایرانی بر جای ماند.

زبان‌شناسی تاریخی و تطبیقی نشان می‌دهد که فارسی نوین از فارسی میانه (پهلوی) پدید آمده و فارسی میانه نیز خود ادامهٔ فارسی باستان است. این تداوم تاریخی را می‌توان در دگرگونی‌های آوایی منظم، عناصر دستوری موروثی، واژگان بنیادین و برخی ویژگی‌های نحوی مشترک میان این مراحل تاریخی مشاهده کرد. ازاین‌رو، فارسی در شاخهٔ جنوب‌غربی زبان‌های ایرانی و در نهایت در خانوادهٔ بزرگ زبان‌های هندواروپایی دسته‌بندی می‌شود؛ جدا از اینکه با چه دبیره‌ای نوشته شود.

از همین رو، زبان‌شناسان میان "زبان" و "دبیره" تمایزی روشن و اساسی قائل‌ هستند. دبیره ابزاری فرهنگی است که می‌تواند وام گرفته شود، تغییر یابد یا جایگزین شود، اما تبار زبانی بر پایهٔ انتقال تاریخی زبان از نسلی به نسل دیگر و از راه بررسی تطبیقیِ همبستگی‌های نظام‌مند آوایی و دستوری تعیین می‌شود. از این‌رو، پیوستگی دبیره با خویشاوندی زبانی، از دیدگاه زبان‌شناسی تاریخی، خطایی بنیادی و روشی نادرست است.

#خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

جام زرین کول‌اوبا، یافت‌شده در یک کورگان (گورپشته) سکایی در کریمه؛ یادگاری از سکاها، یکی از مهم‌ترین گروه‌های ایرانی‌زبانِ جهان باستان

سکاها به زبان‌هایی از شاخهٔ ایرانیِ خانوادهٔ هندواروپایی سخن می‌گفتند و زبان‌های آنان در زمرهٔ زبان‌های ایرانی شرقی جای می‌گیرد.
از آنجا که نوشتارهای سکایی بسیار اندک هستند، زبان‌شناسان برای بازسازی زبان و کیستی سکاها به نام‌ها، گزارش‌های یونانی و یافته‌های باستان‌شناختی تکیه می‌کنند. جام کول‌اوبا که پرتوی بر زندگی و فرهنگ سکاها می‌افکند. از مهم‌ترین این گواه‌ها است.
شایان گفت آن‌که نام «کول‌اوبا» خود سکایی نیست. بخش دومِ آن، «اوبا» (oba)، واژه‌ای ترکی به معنای «تپه» یا «گورپشته» است. دربارهٔ بخش نخست، kul، دیدگاه‌های گوناگونی مطرح شده، اما معمولاً آن را واژه‌ای ترکی می‌دانند. از این‌رو، این نام بازتاب زبان‌های متأخر منطقه است، نه زبان سازندگان آرامگاه. به بیان دیگر، اثری متعلق به مردمانی ایرانی‌زبان، امروزه با نامی ترکی شناخته می‌شود و یادآور این نکته که نام کنونی یک محوطهٔ باستانی لزوماً نشان‌دهندهٔ زبان سازندگان آن نیست.

#خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

تخت رستم، ولایت سمنگان، شمال افغانستان
یکی از شگفت‌انگیزترین یادگارهای بودایی؛ بنایی صخره‌تراش که احتمالاً میان سده‌های چهارم تا هفتم م. در دل سنگ کنده شده است. این مجموعه شامل استوپه، حجره‌های رهبانی و فضاهای آیینی، نشان می‌دهد که پیش از اسلام، این ناحیه بخشی از حوزهٔ فرهنگی و دینی بوداییِ باختر (بلخ) بوده است.
نام «تخت رستم» اما برآمده از حافظهُ عامیانهٔ متأخر است. در فرهنگ بومی، این مکان با رستم و تهمینه پیوند دارد و گفته شده که دیدار و دلدادگی آن دو در اینجا رخ داده است. این انتساب‌ها در جغرافیای فرهنگی ایران (خراسان)، افغانستان و ورارود رایج‌اند و بناها و آثار پیشااسلامی، در گذر زمان، در جهان استوره‌ای شاهنامه بازخوانی شده‌ تا برای جامعه، آشنا و قابل‌فهم باشند.
رستم در حافظهٔ فارسی‌زبانان منطقه، یک نشانۀ هویتی و پیوند‌دهندهُ گذشتهٔ باستانیِ ناشناخته با سنت رواییِ ایرانی است. از این‌رو، بسیاری از دژها، غارها و سازه‌های کهن در افغانستان و ورارود با رستم پیوند دارند. این فرایند، نوعی «استوره‌ای‌سازی جغرافیا» است که در آن یک مکان کهن، بخشی از یک روایت حماسی می‌شود.

✍🏻 #خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

بخشی از قرآن به خط یک بانوی مسلمان چینی به نام اَمَت‌الله نور علم دختر رشید مربوط به سدهُ هفدهم (۱۶۴۳) در شهر خان‌بالغ (پکن کنونی).

این نسخهُ خطی نادر و نفیس به خط سینی (صینی)، گونه‌ای از خط ریحان با سبک چینی-اسلامی، نوشته شده، اندازهُ هر برگ آن ۲۴ در ۱۵/۳ سانتی‌متر است و هم‌اکنون در مجموعه دیوید (The David Collection) در کپنهاگ دانمارک نگهداری می‌شود.

#خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

یک مرد نورستانی و پسرش؛ شرق افغانستان

جدا از رنگ روشن چشمان و موهای این پدر و پسر، زبان نورستانی‌ها نه ایرانی است و نه هندی و امروزه برخی زبان‌شناسان این زبان‌ها را سومین شاخهٔ مستقل خانوادهٔ زبان‌های هندوایرانی می‌دانند.
میان مردم دره‌های همسایه در نورستان، درک متقابل زبانی وجود ندارد و دست‌کم شش زبان نورستانی کاتی، پراسونی، وایگلی، اشکونو، ترگامی و زمیاکی شناسایی شده‌اند. حدود ۸٪ از واژه‌های نورستانی ریشه‌ای ناشناخته دارند و نه هندی هستند، نه ایرانی و نه هندواروپایی. احتمالاً این واژه‌ها بازماندهٔ زبان باستانی‌تری هستند که پیش از آریایی‌ها در این کوهستان‌ها صحبت می‌شده است.
تا ۱۵۰ سال پیش، این منطقه «کافرستان» نام داشت، چون مردم آن، آیین چندخدایی کهنی داشتند که با اسلامِ پیرامونشان فرق می‌کرد. در سال ۱۸۹۶، عبدالرحمن‌خان افغان آنها را به اجبار مسلمان کرد و نام منطقه را به «نورستان» تغییر داد. اما هنوز هم می‌توان ردپای آن آیین کهن را در فرهنگ مردم نورستان دید. شماری پیکرهٔ چوبی از ایزدان کهن نورستانی در موزهٔ ملی افغانستان نگهداری می‌شود که نمادهای آن دنیای گمشده هستند.

#خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

دونالد ویتکامب، باستان‌شناس و استاد دانشگاه شیکاگو در این مقاله به بررسی سیر تاریخی و توالی شکل‌گیری بنادر ایرانی در خلیج فارس در دورۀ اسلامی پرداخته است. وی با تکیه بر داده‌های باستان‌شناسی، گزارش‌های حفاری و بازخوانی منابع تاریخی نشان داده که بنادر ایرانی نقاطی منفرد و ایستا نبوده‌اند و در یک زنجیره تاریخی پویا پدید آمده‌ و همگام با جابه‌جایی مراکز قدرت، بازرگانی و مسیرهای دریانوردی دگرگون شده‌اند.

مقاله با تحلیل شواهد مادی چون سازه‌های بندری، سفال و الگوهای استقرار، جایگاه بنادر ایرانی در شبکه‌های بازرگانی جهان اسلام و پیوند آن‌ها با اقیانوس هند روشن کرده و تصویری منسجم از تاریخ دریایی و اقتصادی خلیج فارس به دست داده است.

این مقاله یک پژوهش زبان‌شناختی نیست، اما نکات مهمی مانند تغییر و تداوم جای‌نام‌ها، تماس زبانی میان فارسی، عربی و زبان‌های اقیانوس هند و زمینۀ تاریخی گردش واژگان فنیِ دریانوردی و بازرگانی را به‌صورت ضمنی در خود دارد. از این رو، این پژوهش افزون بر باستان‌شناسی اسلامی، برای علاقه‌مندان به تاریخ زبان، تماس زبانی و جای‌نام‌ها نیز سودمند است.

@ganjineh_khorshid

امیدوار به آینده و آرزومند تندرستی برای ایرانیان

پاینده ایران

بزرگا مردا که او بود... .

#عبدالمجید_ارفعی

@beyondlinguistics

پاسخ به پرسش همراهان کانال

پرسش:
... انچه من یافته ام گواه بر این است که لارستانی بازمانده زبان پهلوی ساسانی میباشد و نزدیکی هایی با گویش های لری ، گیلکی ، لکی و زبان کردی دارد . و واژه‌ های هنبازگر ( مشترک) بین این زبان با گویش هایی که برشمردم کم نیست.
پرسشم این است که شما پیوستگی زبان لارستانی با زبان پهلوی ساسانی را گواهی میدهید؟

-------

پاسخ:
... لارستانی بی‌تردید در شاخهٔ «ایرانی جنوب‌غربی» جای می‌گیرد و از همین رو، با فارسی نو و لری هم‌تبار است و ریشهٔ آن (همانند فارسی نو و لری) به زبان‌های جنوب‌غربیِ دورهٔ میانه بازمی‌گردد. اما زبان‌شناسی، لارستانی را «بازماندهٔ مستقیمِ پهلوی ساسانیِ رسمی» نمی‌داند؛ دقیق‌تر آن است که بگوییم لارستانی ادامهٔ یکی از گویش‌های گفتاریِ همان خانوادهٔ زبانی بوده که پهلوی ساسانی، شکل نوشتاری و معیارِ آن به‌شمار می‌آمده است.
به بیان دیگر، پهلوی ساسانی تنها یکی از صورت‌های ثبت‌شدهٔ زبان‌های جنوب‌غربی در دورهٔ میانه است و در کنار آن، گونه‌های گفتاری بومی متعددی وجود داشته‌اند. لارستانی به احتمال زیاد ادامهٔ یکی از همین گونه‌های گفتاری است که به‌طور طبیعی تا امروز تحول یافته است. از این رو، پیوستگی تبارشناختی لارستانی با زبان پهلوی ساسانی قطعی است، اما این پیوستگی به معنای اشتقاق مستقیم از شکل رسمی و نوشتاریِ پهلوی نیست، بلکه به معنای تعلق هر دو به یک سنت زبانی مشترک است.
همچنین، وجود واژه‌های مشترک میان لارستانی و زبان‌هایی مانند لری طبیعی است، زیرا همهٔ این‌ها به شاخهٔ جنوب‌غربی تعلق دارند. شباهت‌ با کردی، لکی و گیلکی نیز قابل انتظار است، چون همهٔ این زبان‌ها عضو خانوادهٔ زبان‌های ایرانی‌اند و از نیاکان مشترک کهن‌تری منشعب شده‌اند، هرچند به شاخه‌های متفاوتی متعلق هستند.
بنابراین، می‌توان گفت که لارستانی را باید یکی از تداوم‌های نوینِ زبان‌های ایرانی جنوب‌غربی دانست که با پهلوی ساسانی خویشاوند نزدیک است و ریشه در همان بستر تاریخی دارد.

✍ #خورشید_صبوری

@beyondlinguistics

@ganjineh_khorshid

🖤🕯🕊


در پی آن همه خون،
که بر این خاک چکید،
ننگمان باد این جان!
شرممان باد این نان!
...

💚
🤍
❤️

هرگز سوگواری را در مرگ عزیزش در نهایت تقلا سخت در آغوش گرفته‌اید؟

هرچه بازوان خود را تنگ‌تر می‌کنید، آرام کردن او دشوارتر است.

خلقی را در نهایت سوگواری چطور... ؟
...

🥀🕯🖤

@beyondlinguistics