اَنجیر ~ اَنجیل

تبدیل واج‌های /r/ و /l/ به یک‌‌دیگر از پدیده‌های شناخته‌شده در واج‌شناسی است. این دو در ردهٔ همخوان‌های روان (liquids) قرار می‌گیرند اما از نظر تولید آوا، /l/ همخوانی کناری است و /r/ بسته به زبان می‌تواند لرزشی، زنشی و ... باشد. ازاین‌رو، در برخی زبان‌ها و گویش‌ها ممکن است جای یک‌دیگر بنشیند.

این تناوب می‌تواند حاصل تغییر واجی، تحول تاریخی واژه، تماس زبانی و سازگاری وام‌واژه با نظام آوایی زبان مقصد باشد. ازاین‌رو، در تبیین هر مورد باید شرایط تاریخی و زبانی جداگانه بررسی شود.

جانشینی /r/ با برابر /l/ و بالعکس می‌تواند مهم باشد اگر در واژه‌های هم‌ریشه به‌طور منظم تکرار شود و از نظر آوایی و تاریخی توجیه‌پذیر باشد. یک یا دو نمونهٔ منفرد برای اثبات این رابطه‌ کافی نیست.

ازاین‌رو، تبدیل انجیر به انجیل در سطح توصیفی می‌تواند نمونه‌ای از تناوب /r ~ l/ باشد؛ اما برای نسبت‌دادن آن به یک قاعدهٔ واجی یا ویژگی گویشی باید دامنه و شرایط وقوع آن در واژه‌های دیگر نیز بررسی شود و تعبیر آن به‌عنوان «بدتلفظ‌کردن» نیز تبیین زبان‌شناختی نیست.

#خورشید_صبوری

@beyondlinguistics