Xidirov formati

Маънавий тадқиқотлар институти томонидан мактабнинг юқори синф ўқувчилари ўртасида ўтказилган сўров натижаларига кўра, бугунги кунда ота-оналарнинг ўз фарзандлари билан ўзаро мулоқоти кескин камайиб кетган.

Ёшларга «Ота-онангиз бир кунда сизга қанча вақт ажратади?» деган савол берилганда, аксарият ёшлар ўртача 8–10 дақиқа, деб жавоб берган.

Шунда ҳам мулоқот асосан қуйидаги саволлар ва топшириқлар шаклида бўлади:

— «Молга қарадингми?»
— «Эшикни ёпдингми?»
— «Қайси кўчада юрибсан?» ва х.к.

Аммо фарзанд билан самимий суҳбатлашиш, унинг ҳис-туйғулари, орзу-умидлари ва муаммолари билан қизиқиш учун қанча вақт ажратяпмиз?

Бунинг сабаби нимада?

Ота-оналарнинг иш билан бандлиги, телефон ва ижтимоий тармоқларга ортиқча чалғиши, шунингдек, фарзанд билан самимий мулоқотнинг тарбиядаги аҳамияти етарлича англанмаслиги шундай ҳолатга олиб келиши мумкин. Натижада оиладаги мулоқот меҳр ва ишончдан кўра, кўпроқ назорат ва топшириқларга асосланиб қолади.

Ечим нимада?

Ҳар бир ота-она кунига камида 15–20 дақиқани телефонларсиз, фақат фарзанди билан самимий суҳбатлашишга ажратсин. Унга насиҳат қилиш ёки танбеҳ беришга шошилмасдан, фикрларини тингласин, орзу-умидлари ва ташвишлари билан қизиқсин.

Шунингдек, оилавий китобхонлик анъанасини йўлга қўйиш муҳим. Оила аъзолари биргаликда китоб ўқиши, ўқиган асарларини муҳокама қилиши, қаҳрамонларнинг хатти-ҳаракатлари ва қарорларини таҳлил қилиши нафақат боланинг тафаккури ва дунёқарашини бойитади, балки ота-она ва фарзанд ўртасидаги маънавий яқинликни ҳам мустаҳкамлайди.

Социологик нуқтаи назардан, оиладаги мунтазам ва самимий мулоқот фарзанднинг ижтимоийлашуви, ота-онага бўлган ишончи ва ҳиссий барқарорлигида муҳим ўрин тутади. Биргаликда китоб ўқиш ва уни муҳокама қилиш эса фикр алмашиш, бир-бирини тинглаш ва турли нуқтаи назарларни ҳурмат қилиш маданиятини шакллантиришга ёрдам беради.

Унутманг: фарзандингизга фақат моддий таъминот эмас, сизнинг вақтингиз, эътиборингиз ва меҳрингиз ҳам керак. Унинг қалбига йўл насиҳатлар кўпайтиришдан эмас, уни тинглаш ва тушунишдан бошланади.

Тафаккур қилинг!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

@Xidirovformat

Bizda ham

Katta ehtimol dilan mamlakatimizda bolalarning ijtimoiy tarmoqlarga kirishi taqiqlanishi mumkin!

@Xidirovformat

Bugun sohada jiddiy, tanqidiy yig'ilish bo'lishi aniq!

@Xidirovformat

СИФАТСИЗЛИК ДАВРИ!

Илгари табиий жундан тайёрланган битта сифатли жемпер сотиб олсангиз, у сизга ўнлаб йиллар хизмат қиларди. Боболаримиз ёшликларида кийган кийимларини йиллар давомида асраб-авайлаб кийишган. 20–30 йилдан кейин ҳам уларнинг сифати яхши сақланган.
Энг муҳими, сифатли буюмлар фақат бойлар учун эмас эди. Боболаримиз минималист бўлишган: бир нечта кўйлак, бир-иккита шим, бир-иккита жемпер — шунинг ўзи етарли бўлган.
Бугун эса вазият бошқача.
Истеъмолчилик жамиятида буюмнинг қиймати нафақат унинг сифати, балки қанчалик тез янгиланиши билан ҳам белгиланмоқда. Кеча сотиб олган нарсамиз бугун эскидек кўрина бошлайди.
Ҳатто қиммат бренд ҳамиша сифат кафолати эмас. Кийим бир-икки йилда эскиради, техника тез янгиланади, мода эса бизни яна ва яна харид қилишга ундайди.
Социологияда бу жараён «режалаштирилган эскириш» (planned obsolescence) тушунчаси билан изоҳланади. Яъни маҳсулотни маълум муддатдан кейин алмаштириш эҳтиёжи пайдо бўлади. Бунга қўшимча равишда «рамзий эскириш» ҳам мавжуд: буюм ҳали ишлаётган бўлса-да, мода ўзгаргани учун биз уни эски деб қабул қиламиз.
Энг қизиғи, бу жараён буюмлар билан чекланиб қолмаяпти. Биз муносабатларга ҳам тобора шундай муносабатда бўляпмиз.
Зигмунт Бауман «суюқ модернлик» концепциясида замонавий жамиятда инсонлар ўртасидаги муносабатлар ҳам тобора беқарор ва вақтинчалик тус олаётганини таъкидлайди.
Илгариги авлодларда никоҳ фақат икки инсоннинг ҳиссий муносабати эмас эди. У иқтисодий ҳамкорлик, фарзанд тарбияси, ўзаро масъулият ва ижтимоий мажбурият тизими ҳам эди. Одамлар бир-бирини фақат яхши кунлар учун эмас, қийин кунлар учун ҳам танларди.
Албатта, «илгари ҳамма яхши эди, ҳозир ҳамма ёмон» дейиш нотўғри. Ўша даврларда мажбурий никоҳ, зўравонлик ва аёлларнинг иқтисодий қарамлиги каби жиддий муаммолар ҳам бўлган.
Шунинг учун масала «илгари яхши эди, ҳозир ёмон» деган оддий хулосада эмас. Масала — муносабатнинг ижтимоий маъноси ўзгарганида.
Пьер Бурдьё нуқтаи назаридан инсон танловлари фақат шахсий хоҳишлар билан эмас, балки унинг ижтимоий муҳити ва маданий меъёрлари билан ҳам шаклланади. Бугун ижтимоий тармоқлар бизга доимий равишда бошқаларнинг «идеал» ҳаётини кўрсатмоқда. Бу эса инсонда: «Мен бундан яхшироғига лойиқманми?» деган саволни кучайтириши мумкин.
Эрих Фромм эса муҳаббатни фақат ҳис-туйғу эмас, балки ғамхўрлик, масъулият, ҳурмат ва билиш қобилияти сифатида тушунтиради.
Менимча, муаммонинг энг муҳим нуқтаси ҳам шу.
Севиш — фақат яхши кунларда ёнингда бўлиш эмас. Севиш — инсоннинг қийин кунида ҳам уни қадрлай олиш.
Касалликда. Камбағалликда. Қариликда. Инқирозда. Инсон аввалгидек даромад топа олмаганда.
Ҳақиқий муносабат ана шунда синалади.
Шунинг учун бугун нафақат сифатли буюмлар, балки узоқ муддатли муносабатлар маданияти ҳам танқислашиб бораётгани ҳақида ўйлашимиз керак.
Яхши кийимни йўқотсангиз, яна сотиб олишингиз мумкин. Яхши инсонни йўқотсангиз эса, унинг ўрнини янги одам билан тўлдириш ҳар доим ҳам мумкин эмас.
Ҳақиқий тараққиёт — ҳамма нарсани тез-тез алмаштириш эмас.
Ҳақиқий тараққиёт — сифатли нарсани асраш, инсонни қадрлаш ва масъулиятни истеъмолдан устун қўя билишдир.
Бизга янги буюмларгина эмас, узоққа етадиган қадриятлар, ишонч ва муносабатлар ҳам керак.

Тафаккур қилайлик!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

@Xidirovformat

Нега иш куни тугайди, лекин «иш тугамайди»?

1920-йиллар, Берлин. Университет ёнидаги гавжум кафе. Олим Курт Левин бир ғалати нарсани сезади: официант ўнлаб буюртмани хатосиз эслаб юради. Лекин ҳисоб тўланиб, буюртма ёпилган заҳоти уни хотирасидан ўчириб ташлайди.

Левиннинг ёш шогирди Блюма Зейгарник бу сирни лабораторияда текширди. 1927 йилда эълон қилинган натижа оддий эди: тугалланмаган иш хотирада яхшироқ сақланади. Мия уни «очиқ эшик» деб билади ва ёпилгунча тинчимайди. Бу ходиса кейинчалик фанга "Зейгарник эффекти" деб кирган.

Энди ўзингизни официант ўрнида тасаввур қилинг. Фақат сизнинг «буюртмаларингиз» протоколлар, топшириқлар, ҳисоботлар, кутилаётган жавоблар. Иш куни тугайди, лекин бош ҳамон «ишлаб» туради. Буни орқасидан табиийки сиз кечасигача иш ўйлари билан овора бўлсасиз, уйқунинг эса сифати бузилади.

Социология буни яхши тушунтиради:

Немис социологи, Йена университети профессори. Замонавий ҳаётнинг тезлашуви инсонни қандай чарчатишини ўрганган ва «резонанс» назариясини яратган Хартмут Роза «ижтимоий тезлашув» ҳақида шундай ёзади: вазифалар оқими биз уларни ёпиб улгурганимиздан кўра тезроқ ўсади. Шунда инсонда «доим ортда қолаётгандек» ҳис пайдо бўлади.

Яна бир олим АҚШлик социолог, Колумбия университети профессори. «Ўз-ўзини оқловчи башорат» ва «режалаштирилмаган оқибатлар» тушунчаларининг муаллифи Роберт Мертон бюрократия дисфункциясини кўрсатади. Унда, жараён (хат, маъқуллаш, ҳисобот) мақсадга айланиб, ҳақиқий натижа орқада қолади. Яъни, мажозий ўхшатсак "эшиклар" кўп, лекин бирортаси ёпилмайди.

Бундай вазиятлар мен сизга "эшикларни" ёпиш учун 3 қадам таклиф қиламан:

1️⃣ Кунни катта лойиҳалар билан эмас, тугалланадиган бўлаклар билан режалаштиринг: бир ҳужжат, бир қўнғироқ, бир қарор ва х.к.

2️⃣ Битмаган ишга аниқ режа ёзинг: «чоршанба 10:00 да давом эттираман». Режа мияга «қабул қилинди, кутиб тур» дейди.

3️⃣ Кунни «ёпиш ритуали» билан тугатинг: 5 дақиқада битганларни белгиланг, эртанги учта ишни ёзинг.

Эслаб қолинг, яхши раҳбар ҳамма эшикни ёпиб улгурадиган одам эмас. У қайси эшик очиқ қолганини биладиган одамдир.

Энди сизга савол, айтингчи ҳозир сизда нечта «очиқ эшик» бор?

Тафаккур қилинг!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

@Xidirovformat

#МИННАТДОРМАНУСТОЗИМ📚

Менинг ҳаётимда шундай зотлар бор, улар менга тўғриликни ўргатган, ҳаётни танитган, билимга, китобга ошно этган.

Шулар орасида шак-шубҳасиз сиз ҳам бор азиз устозим. Сизга мен ҳар куни, ҳар он миннатдорлигимни билдирсам кам!

Чексиз меҳр учун, беминнат ғамхўрлик учун миннатдорман устозим!

Фурсатдан фойдаланиб менинг, сизнинг ва дунёдаги барча устозларни бугунги 1 Октябрь – “Устоз ва мураббийлар” куни билан чин қалбимдан табриклайман!

Ҳурмат билан Сухроб Хидиров.

@Xidirovformat

Ёшларни қўрқитишни бас қилиш керак!

Ёшларга доим «хавф бор», «қўрқинг», «жазо бўлади» руҳида мурожаат қилиш эмас, балки уларда Ватанга дахлдорлик, ишонч ва масъулият туйғусини шакллантириш муҳим.

Нега? Социология ва ижтимоий психология буни бир неча назария орқали тасдиқлайди:

1. Ижтимоий боғлиқлик назарияси (Т. Хирши). Инсон жамиятга тўртта боғлиқлик орқали бириктирилади: яқинлар ва жамоага эмоционал боғлиқлик, келажакка сармоя, фойдали фаолиятга жалб этилганлик ва қадриятларга ишонч. Бу боғлиқлик қанчалик кучли бўлса, ҳуқуқбузарлик хавфи шунчалик паст бўлади. Демак, ёшни қўрқитиш эмас, жамиятга «боғлаш» самаралироқ.

2. Процессуал адолат назарияси (Т. Тайлер). Одамлар қонун ва қоидаларга жазодан қўрққани учун эмас, тизимни адолатли ва ҳақли деб билгани учун амал қилади. Адолат ҳисси қанча кучли бўлса, ихтиёрий масъулият шунча юқори бўлади.

3. Аномия ва зўриқиш назарияси (Р. Мертон). Жамият муваффақиятга интилишни рағбатлантириб, унга эришишнинг қонуний йўлларини (таълим, меҳнат) ҳамма учун очиқ қилмаса, одамларда норозилик ва ажралиш ҳисси ўсади. Шунинг учун ижтимоий лифтлар ишлаши шарт.

4. Ижтимоий идентивлик назарияси (Х. Тажфел, Ж. Тернер). Одам «Бу жамият — меники» деб ҳис қилса, гуруҳ манфаатини ўз манфаати деб билади. «Биз» ҳисси «улар» ҳиссидан кучли мотивация беради.

5. Қўрқитиш таъсири тадқиқотлари (К. Витте, М. Аллен). Мета-таҳлил шуни кўрсатдики, қўрқитиш фақат одам вазиятни ўзи ҳал қила олишига ишонганда ишлайди. Акс ҳолда одам хабарни рад этади ёки эътибор бермайди.

Шунинг учун ёшлардан Ватан учун фидойилик кутишдан олдин, жамиятда адолат ва тенг имкониятлар таъминланиши, ижтимоий лифтлар амалда ишлаши, билим ва меҳнат орқали юқорилаш имконияти реал бўлиши керак.

Амалий мисол: «Уюшмасангиз, жазоланасиз» деган огоҳлантириш ўрнига «Сизнинг лойиҳангиз шу маҳаллада муаммони ҳал қилади, ҳал қилиш учун мана бу имкониятлар бор» деган мурожаат кўпроқ таъсир қилади.

Ёшлар фақат қўриқланиши керак бўлган авлод эмас. Зарур пайтда улар Ватан учун жанг қилади, уни ҳимоя қилади ва келажаги учун масъулиятни зиммасига олади.

Ватанпарварликни талаб қилишдан олдин, ёшларда «Бу жамият — меники, унинг келажаги — менинг келажагим» деган ишончни шакллантирайлик.

Тафаккур қилайлик!

@Xidirovformat

Қаҳрамон Қўчқорович Қуронбоев Вазирлар Маҳкамаси Ижтимоий ривожланиш бўлими бошлиғи лавозимига тайинланди.

Устоздан Ватанимиз равнақи ва ривожланишида янги ташаббус ва инновациялар кутиб қоламиз.

Устознинг ишларига омад, шогирдларига эса куч-ғайрат ва муваффақият тилаймиз!

@Xidirovformat

НЕГА ҲЕЧ НАРСАДАН ХУРСАНД БЎЛМАЙ ҚЎЙДИК?

Бир нечта танишимдан: «Одамлар ношукур бўлиб кетяпти», деган гапни эшитдим.

Бошқача айтганда, одамлар ўз ҳаётидан қониқиш ҳис қилмаяпти. Бор нарсасидан кўра, йўқ нарсаси ҳақида кўпроқ ўйлаяпти.

Шахсий кузатувларимга кўра, бу ҳолатнинг камида иккита муҳим омили бор.

Биринчиси — ижтимоий тармоқлар.

У ерда ҳар ким ўзи хоҳлаган образни яратиши мумкин. Инстаграмда оилавий суратларини жойлаган қўшнининг қизи ёки ўғли доим сиздан кўра бахтлироқ, бойроқ ва муваффақиятлироқдек туюлаверади.

Сиз эса ўз ҳаётингизга қараб: «Менда нимадир етишмаяпти», деб ўйлай бошлайсиз.

Машинани янгилаш керак.
Икки хонали уйни уч хонали қилиш керак.
Оила билан Бодрумда дам олиб келиш керак.
PhD ёқлаш керак.
Фарзанд IELTS олиши керак.
Яна нимадир...

Шундай қилиб, ҳаётнинг ўзи эмас, бошқаларнинг ҳаёти билан солиштириш одати бизнинг қониқиш ҳиссимизни емиради.

Иккинчи омил — сунъий интеллект ва технологиялар орқали натижага жуда осон эришиш имконияти.

Аввал одам бирор нарса яратиш учун изланар, ўқир, хатолар қилар, қайта-қайта уриниб кўрар ва охирида натижага эришарди.

Ҳозир эса баъзи вазифаларни битта яхши тузилган промпт билан бир неча дақиқада бажариш мумкин.

Бу, албатта, катта имконият.

Аммо инсон психологиясида қизиқ бир жиҳат бор: қийинчилик билан эришилган натижа одатда инсонга кучлироқ шахсий ютуқ ҳиссини беради.

Яъни гап фақат натижанинг ўзида эмас. Унга қандай етиб борганимизда ҳам.

Шунинг учун биз ҳаддан ташқари комфорт зонасига кириб қолганимизда, ҳаётдаги оддий нарсалар ҳам завқ бермай қўйиши мумкин.

Қадимги инсонни тасаввур қилинг: у кун бўйи ов қилади, хавфни енгади, қийинчиликни бошдан кечиради ва охирида ўлжаси билан қайтиб келади.

Бугун эса «мамонт овлаш» шарт эмас.

Аммо инсоннинг мақсад қўйиш, ҳаракат қилиш, қаршиликни енгиш ва натижага эришиш эҳтиёжи ҳали ҳам бор.

Хўш, нима қилиш мумкин?

Биринчиси — завқни фақат натижадан эмас, жараёндан ҳам излаш.

Мукаммаллик ва тезкор ечимлар ортидан доим қувманг. Кундалик майда меҳнат, ўз қўлингиз ва ақлингиз билан енгиб ўтган қийинчиликлар ҳам қадрли.

Иккинчиси — ўзингизни бошқалар билан эмас, кечаги ўзингиз билан солиштиринг.

Ижтимоий тармоқларда кўринаётган ҳаёт — ҳаётнинг ўзи эмас. Бу унинг сараланган, безатилган ва кўпинча фильтрланган қисми.

Бошқаларнинг «энг яхши куни»ни ўзингизнинг оддий кунингиз билан солиштириш — ўзингизга нисбатан адолатсизлик.

Учинчиси — «мамонт овини» сунъий равишда яратинг.

Комфорт зонасидан чиқинг.

Спорт билан шуғулланинг.
Мураккаб китоб ўқинг.
Янги кўникма ўрганинг.
Мураккаб мақола ёзинг.
Бирор ишни ўз қўлингиз билан бажаринг.
Ақлингизни ишлашга мажбур қиладиган вазифаларни танланг.

Чунки инсонга доим ҳам осонлик керак эмас. Баъзан унга қаршилик, мақсад ва енгиб ўтилган қийинчилик ҳам керак.

Ҳар бир кун учун битта шартли «чўққи» белгилаб қўйинг.

Кимдир спортда.
Кимдир китобда.
Кимдир илмда.
Кимдир касбида.
Кимдир оиласида.
Кимдир ўз нафси устидан ишлашда.

Кечқурун эса ўзингиздан биргина савол сўранг:

«Бугун мен кечаги ўзимдан бир қадам олдиндаманми?»

Чунки ҳақиқий қониқиш — ҳаётнинг мутлақо қийинчиликсиз бўлишида эмас.

Ҳақиқий қониқиш — маъноли мақсад йўлида ҳаракат қилаётганингизни ҳис қилишда.

Ва яна бир муҳим «чўққи» бор.

У — қалб хотиржамлиги.

Шунинг учун намозга ҳам бепарво бўлманг. Инсон фақат танасини эмас, қалбини ҳам «озиқлантириши» керак.

Тафаккур қилинг!

@Xidirovformat

Ижтимоий тармоқларда 150 дақиқа, ундан ортиғи — депрессия...

АҚШнинг Цинциннати ҳамда Шимоли-Ғарбий университетлари тадқиқотчилари 11 йил давомида катталар ўртасида ўтказилган 183 мингта сўровномани ўрганиб чиқишибди. Маълум бўлишича, ижтимоий тармоқларда кунига камида 150 дақиқа ёки 2,5 соат вақт ўтказадиган одамларда депрессия белгилари тез-тез кузатилган.

Ижтимоий тармоқлардаги вақт иш, таълим, видеоўйинлар, телевизор ёки интернетдаги оддий қидирувга (серфинг) қараганда анча муҳимроқ омил бўлиб чиқди.

Шу билан бирга, олимлар айнан боғлиқлик ҳақида гапиришмоқда: тадқиқот ижтимоий тармоқлар тўғридан-тўғри депрессияни келтириб чиқаришини исботламайди.

Бир нарсани тушиниб олишимиз зарур. Агар инсон ижтимоий тармоқдан билим олиш, касбий мулоқот қилиш, яқинлари билан алоқа қилиш ёки ижтимоий фаоллик учун фойдаланса, бу вақтнинг ўзи салбий ҳолатни англатмайди.
Аммо ижтимоий тармоқ инсоннинг реал ҳаётдаги муносабатларини сиқиб чиқара бошласа, бошқалар билан ўзини доимий таққослаш, лайк ва тасдиққа эҳтиёж кучайса, ахборот оқими унда хавотир ва қониқмасликни оширса — масала энди индивидуал одатдан кўра ижтимоий муҳит муаммосига айланади.

Нима қилиш керак?

1. Рақамли гигиенани шакллантириш.
Ижтимоий тармоқдан фойдаланиш вақтини назорат қилиш, ухлашдан олдин ва уйғонгандан кейин дарҳол телефонга мурожаат қилмаслик.

2. Реал ижтимоий алоқаларни кучайтириш.
Оилавий суҳбат, дўстлар билан учрашув, спорт, китобхонлик, жамоатчилик фаолияти — инсоннинг реал ижтимоий муҳитини бойитади.

3. Ахборот истеъмолини бошқариш.
Ҳар бир хабарни кўриш шарт эмас. Салбийлик, можаро ва қўрқувни доимий равишда кучайтирувчи контентдан фойдаланишни чеклаш муҳим.

4. Таълим ва медиа саводхонликни ошириш.
Инсон алгоритмлар унинг эътиборини ушлаб туриш учун ишлашини тушунса, контент таъсирига нисбатан онглироқ муносабат шаклланади.

5. Энг муҳими — ижтимоий муҳитни ўзгартириш.
Агар инсоннинг реал ҳаётида мулоқот, мақсад, меҳнат, ижод, жамоа ва мазмунли фаолият етишмаса, ижтимоий тармоқни чеклашнинг ўзи етарли эмас. Бўшлиқни бошқа, соғлом ижтимоий фаолият билан тўлдириш керак.

Демак, муаммо телефонда эмас, унинг инсон ҳаётида эгаллаган ўрнида.

Тафаккур қилинг!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

@Xidirovformat

Шанба куни ишга чиқмоқчи бўлган мен. 😁

@Xidirovformat

УНУТИЛМАЙДИ! 🇺🇿

Қўшиқни «Хўрози».
Ҳақиқий ижтимоийлик, ватанпарварлик, ғурур, аждодлар ёди ва фахр туйғуси уфуриб турган тарона.

Эшитинг ва тафаккур қилинг!

@Xidirovformat

100 ЙИЛ ДАВОМИДА ЭРКАКНИ КИМ МАСХАРА ҚИЛДИ?

Кино, медиа ва жамият эркаклик ҳақидаги тасаввурларимизни қандай шакллантирди?

Бугун ўзбек эркагининг медиа оламда турли сунъий образлари шакилланиб қолди: масъулиятсиз, дангаса, инфантил, хотинбоз ёки кулгили қаҳрамон.

Аёл эса кўпинча кучли, иродали, оилада қарор қабул қилувчи образда тасвирланди.

Мисол келтирамиз:

"Темир хотин"да Қўчқор — оилавий масъулият ва меҳнат тақсимоти муаммолари орқали очиладиган образ. Қундуз эса фаол ва қарор қабул қилувчи аёл сифатида кўрсатилади.

"Келинлар қўзғолони" да Фармон-биби оиладаги тартибни белгилайдиган, қатъиятли ва бошқарувчи шахс. Эркаклар эса баъзи вазиятларда унинг таъсири остида ҳаракат қилади.

"Суюнчи" ва "Маҳаллада дув-дув гап" фильмларида ҳам оила, маҳалла, авлодлар муносабати ва эркак-аёл роллари юмор ҳамда драматик вазиятлар орқали очилади.

СОЦИОЛОГИК НАЗАРИЯ НИМА ДЕЙДИ?

Инсон эркаклик ва аёллик ҳақидаги тасаввурларни туғма ҳолда эмас, балки ижтимоийлашув жараёнида ўзлаштиради. Оила, таълим, дўстлар, маҳалла ва медиа инсонга:
— Эркак қандай бўлиши керак?
— Аёл қандай бўлиши керак?
— Ким қарор қабул қилиши керак?
— Ким оила учун масъул? каби саволларга жавоб берадиган ижтимоий қолипларни ўргатади.

Агар бир хил образлар доимо такрорланса, улар жамиятдаги кутилмаларга таъсир қилади.

Замонавий социологияда эркакликнинг турли шакллари ўрганилади. Масалан, эркак фақат кучли, қаттиққўл ва ҳукмрон бўлиши шарт эмас. У:
— Меҳрибон ота;
— Масъулиятли жуфт;
— Ҳалол меҳнат қилувчи инсон;
— Ҳис-туйғуларини ифода эта оладиган шахс;
— Хатосини тан оладиган ва ўз устида ишлайдиган фуқаро бўлиши мумкин.
Аммо, минг афсуски медиамизда эркакни доимо ожиз қилиб кўрсатиш ҳам, уни доимо ҳукмрон бўлишга мажбурлаш ҳам стереотипдир.

Ечим нимада?

1. Медиасаводхонликни ошириш. Фильмдаги образ бадиий талқин эканини, у бутун жамиятнинг ҳақиқий тасвири эмаслигини англаш керак.

2. Эркакнинг масъулиятини кучайтириш. Оила, фарзанд тарбияси, ҳалоллик ва жамият олдидаги бурч эркакликнинг муҳим мезонлари сифатида тарғиб қилиниши зарур.

3. Аёлни қадрлаш, эркакни камситмаслик. Аёлнинг қадрини ошириш учун эркакнинг қадрини тушириш шарт эмас.

4. Медиада хилма-хил образлар яратиш. Экранда масъулиятли, меҳрибон, билимли ва ижтимоий фаол эркаклар образи ҳам кўпроқ намоён бўлиши керак.

5. Илмий тадқиқот ўтказиш.
Ўзбек киносида эркак ва аёл образларини даврлар кесимида контент-таҳлил қилиш зарур.

Эркакка ҳурмат — аёлга ҳурматнинг рақиби эмас.

Аёлни қадрлаш — эркакни ожизлаштириш эмас.

Ҳақиқий тараққиёт — инсонни жинсига қараб эмас, унинг қадр-қиммати, масъулияти ва амалларига қараб баҳолайдиган жамият қуришдир.

Тафаккур қилайлик!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

@Xidirovformat

Кутиб олинг ChatGPT авлоди меҳнат бозорига кириб келди.

ТикТок авлодидан кейин меҳнат бозорига ChatGPT авлоди кириб келмоқда. Хўш, энди раҳбарлар улар билан қандай ишлаши керак?
Улар учун сунъий интеллект — шунчаки янги технология эмас. У кундалик иш қуролига айланган. Маълумот топиш, матн ёзиш, ҳисобот тайёрлаш, таҳлил қилиш — кўплаб вазифаларни нейротармоққа топшириш мумкин. Аммо ҳар қандай технологик инқилоб сингари, бу жараён ҳам янги имкониятлар билан бирга янги ижтимоий муаммоларни келтириб чиқармоқда.

Биринчиси — билим ва хотира муносабатининг ўзгариши.
Агар исталган маълумотни бир неча сонияда олиш мумкин бўлса, инсон уни ёдда сақлашга қанчалик эҳтиёж сезади? Муаммо маълумотни эслаб қолишда эмас. Муаммо — олинган маълумотни тушуниш, текшириш ва мустақил хулоса чиқариш қобилияти заифлашишида.

Иккинчиси — майда меҳнатнинг қадрсизланиши.
Ҳисобот, жадвал, маълумот киритиш каби такрорий вазифалар ходимга энди ортиқча юкдек туюлиши мумкин. “ChatGPT буни бир неча сонияда қила олади-ку!” Аммо ташкилотда ҳар бир вазифа умумий жараённинг бир қисми. Ходим ишининг маъносини тушунмаса, меҳнат интизоми эмас, аввало меҳнатга муносабат муаммоси пайдо бўлади.

Учинчиси — тайёр маълумотдан кўра тажрибанинг қадри ортиши.
Сунъий интеллект кўплаб умумий фактларни бера олади.
Аммо у ҳар доим ҳам:
— Нима учун айнан шу қарор қабул қилинганини;
— Қандай хатолар қилинганини;
— Қайси манфаатлар тўқнашганини;
— Қарор қандай ижтимоий оқибатларга олиб келганини
тушунтириб бера олмайди.
Шунинг учун СИ даврида тажрибали раҳбарнинг вазифаси фақат маълумот бериш эмас. У қарор қабул қилиш мантиғини ҳам ўргатиши керак.

Энг асосий муаммо эса — масъулиятнинг нейротармоққа кўчирилиши.
“Нега бундай қарор қабул қилдинг?”
“ChatGPT шундай ёзди”. Бу жавоб масъулият эмас. Бу масъулиятдан қочишнинг технологик шакли.
Сунъий интеллект натижа тайёрлаши мумкин. Аммо натижа учун жавоб берадиган субъект — инсон.
Шунинг учун ташкилотларда янги маданият шаклланиши керак. Ходимдан фақат тайёр ҳужжат эмас, унинг фикрлаш жараёни ҳам сўралиши лозим:
— Муаммони қандай аниқладинг?
— Қайси маълумотларга таяндинг?
— Нима учун айнан шу усулни танладинг?
— СИдан фойдаланган бўлсанг, унинг натижасини қандай текширдинг?
— Қароринг учун жавоб беришга тайёрмисан?

СИ даврида яхши ходим — нейротармоқдан фойдаланмайдиган ходим эмас. Яхши ходим — нейротармоқдан фойдаланиб ҳам мустақил фикрлайдиган, натижани текширадиган ва ўз қарори учун жавоб берадиган ходим. Яхши раҳбар эса ҳар бир қадамни “чайнаб, оғзига солиб қўядиган” эмас. У мақсадни аниқ белгилайди, фикрлашга шароит яратади, хатодан ўрганиш маданиятини шакллантиради ва ходимни мустақил қарор қабул қилишга ўргатади. Чунки келажак меҳнат бозорида рақобат фақат ким ChatGPTдан тезроқ фойдаланишида эмас.
Рақобат — ким технологиядан фойдаланиб, кўпроқ мустақил фикрлай олишида.

Тафаккур қилинг!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

@Xidirovformat

Дунё харитаси 500 йил ичида илк бор янгиланди — БМТ машҳур Меркатор проекциясидан воз кечишга қарор қилинганлиги ҳақида эшитгандирсиз.

Ушбу проекция XVI асрда тузилган бўлиб, ҳозиргача дарслик ва турли хизматларда қўлланиб келинади. Унинг асосий муаммоси шундаки, мамлакат экватордан қанчалик узоқда жойлашган бўлса, у ҳақиқий ўлчамидан шунчалик каттароқ кўринади. Масалан, одатий харитада Гренландия деярли Африка билан тенгдай кўринади. Лекин, Африка ундан тахминан 14 баробар катта.

Ёки, Сомалидан Марокашгача бўлган масофа — 9547 км, Украинадан Россиядаги Анадыргача эса — 6894 км. Аммо барча хариталарда Россия анча каттароқдек кўринади. (1-расм)

Бу ўзгариш айниқса ўрис пропагандачиларига яхшигина руҳий босим яратади. Энди улар россия худудининг гўё-ки ҳаммадан катталиги иддао қилиб келган визуал устунлик фактидан маҳрум бўлади. Бу эса ўз-ўзидан ўрисларнинг шовинистик ва империалистик кайфиятига келтириб юрган ва руҳлантираётган далиллардан бирига ҳам яхшигина зарба дегани.

Агар янги тартибдаги Ернинг ҳақиқий харитаси ишга тушса, у қуйидагича кўринишда бўлади. (2-расм).

Хуллас, масала фақат хаританинг қандай чизилишида эмас. Масала — инсоннинг дунёни қандай тасаввур қилишида. Ер юзидаги ҳудудларнинг ҳақиқий нисбатларини билиш муҳим. Чунки баъзан биз «катта», «кичик», «узоқ» ёки «яқин» деб қабул қилаётган нарсалар аслида ҳақиқат эмас, балки биз кўникиб қолган тасвирнинг таъсири бўлиши мумкин.

Демак, харитани эмас, ҳақиқатни ўлчайлик.
Тасвирга эмас, аниқ маълумотга таянайлик.
Ва энг муҳими — кўзимиз кўраётган нарса билан воқелик ўртасида фарқ бўлиши мумкинлигини унутмайлик.

Тафаккур қилайлик!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

@Xidirovformat

PISA 2025: Таълимдаги жиддий сигнал

OECD — Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилотининг PISA 2025 тадқиқоти дунё таълими учун жиддий сигнал бермоқда.

Тадқиқот натижаларига кўра, 15 ёшли ўқувчиларнинг 20 фоизи ўқиш, математика ва табиий фанларнинг учаласида ҳам энг базавий даражага ета олмаган. 2022 йилда бу кўрсаткич 16 фоиз эди. Тадқиқотда 91 мамлакат ва иқтисодиётдан 760 мингдан ортиқ ўқувчи иштирок этган.

Бу натижаларни фақат мактаб, ўқитувчи ёки ўқувчи билан изоҳлаш етарли эмас. Чунки боланинг ижтимоийлашув муҳити кескин ўзгармоқда.

Илгари билим олиш жараёнида мактаб, китоб, ўқитувчи ва оила асосий манбалар бўлган бўлса, бугун улар қаторига ижтимоий тармоқлар, алгоритмлар, блогерлар ва сунъий интеллект ҳам қўшилди.

Энг қизиғи — муаммо технологиянинг ўзида эмас, ундан қандай фойдаланишимизда.

PISA 2025 маълумотлари рақамли қурилмалардан мақсадли ва меъёрда фойдаланиш билан ортиқча ёки чалғитувчи фойдаланиш ўртасида муҳим фарқ борлигини кўрсатади. Шунингдек, ўқиш одатларининг ўзгариши, узун ва бадиий матнларни камроқ ўқиш каби тенденциялар ҳам ўқув натижалари билан боғлиқ экани қайд этилган.

Сунъий интеллект масаласида ҳам худди шу ҳолат.

AI инсоннинг фикрлашини кучайтириши мумкин, аммо унинг ўрнига фикрлай бошласа, муаммо пайдо бўлади.

Чунки инсон тайёр жавобни қанча осон қабул қилса, уни текшириш, таҳлил қилиш ва мустақил хулоса чиқаришга бўлган эҳтиёж шунча камайиши мумкин.

Социология нуқтаи назаридан буни ижтимоийлашув муҳитининг трансформацияси сифатида кўриш мумкин. Бола энди нафақат ота-она, ўқитувчи ва тенгдошларидан, балки алгоритмлар ва рақамли муҳитдан ҳам ўрганмоқда.

Шунинг учун бугунги асосий савол:

Биз болаларга кўпроқ маълумот беряпмизми ёки уларни маълумот билан мустақил ишлашга ўргатяпмизми?

Келажакда муваффақиятли инсон энг кўп маълумотга эга бўлган эмас, балки ахборотни ўқийдиган, текширадиган, таҳлил қиладиган, боғлайдиган ва мустақил хулоса чиқарадиган инсон бўлади.

Демак, таълимнинг вазифаси энди фақат саводли ўқувчи тайёрлаш эмас.

Чуқур ўқийдиган, диққатини бошқарадиган, мустақил фикрлайдиган ва ҳатто машина берган жавобни ҳам шубҳа билан текшира оладиган инсонни тарбиялашдир.

Тафаккур қилинг!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

@Xidirovformat

Ҳувиллаган черковлар ва кўпайиб бораётган масжидлар!

Европада христиан динига оид черковлар ҳувиллаб қолмоқда. Натижада уларнинг биноларини кўнгилочар марказлар, ресторанлар ва бошқа тижорий объектларга айлантириш жараёни жадал тус олмоқда. (Буни сиз юкланган видеода кўриб турибсиз)

Динсизликнинг кенгайиши эса, айниқса ёшлар орасида, турли инсонпарварликка зид қарашлар, асосан шаҳват ва кўнгилхушликка мойил субмаданиятлар ҳамда турли секталар вакилларининг ёмғирдан кейинги қўзиқориндек кўпайишига олиб келмоқда.

Бироқ соғлом фикрловчи қатлам орасида Ислом динини қабул қилиш жараёни ҳам сезиларли даражада жадаллашмоқда. Социологик жиҳатдан бу — инсоннинг эътиқод, маъно ва ижтимоий мансубликка бўлган эҳтиёжи қандай ўзгараётгани ҳақидаги мураккаб жараёндир. (Юкланган 2 фотода Англияда 1950 ва 2026 йилларда масжидлар сони экан сони акс этган)

Инсон фақат моддий эҳтиёжлар билан чекланиб қолмайди. У доимо ҳаётнинг маъноси, ҳақиқат ва ўз мавжудлигининг мазмуни ҳақида ўйлайди.

Мўмин инсон учун эса бу изланишнинг жавоби — Исломда, иймонда ва Аллоҳга бўлган ишончдадир. Иймон қалбга ҳузур ва хотиржамлик бағишлайди.

Тафаккур қилинг!

Социолог, Сухробхўжа Хидиров

@Xidirovformat