قوپونتولار

بونو دیپسیک یاردیمی ایله حاضیرلادیم.. یازیمی‌ندا آزیجیق توتارسیزلیق وار هله ده..

کیسبه/کیسمه

✍ محمد اردم

سؤزجوک‌لری آراشدیریرکن بعضن انسان گؤزونون اؤنونده اولانی گؤره بیلمیر. بلکه بوتون بیلگی و بیلیم ساحه‌لرینده ده دوروم بئله‌دیر. نه ایسه اون-اون ایکی ایل اؤنجه، سانیرام ایلک اولاراق رحمت‌لیک موسی هریسی‌نژاد'ین کتابی‌ندا «کیسمه» کلمه‌سینه راست گلدیم[1]. داها سونرا سوروشدوردوغوم زامان، آتام‌دان دا بنزر سؤزجویون(=کیسبه) وارلیغینی اؤیرندیم. کیسمه/کیسبه، اونلارین دئدییینه گؤره، «بَزَ‌رَک و اونا بنزر یاغلی دَنلرین یاغی چکیلدیک‌دن سونرا قالان تیلیفی»‌دیر. قایناق‌لارا باخدیغیم دا، آنادولودا، دار بیر بؤلگه‌ده بو کلمه‌نی گؤره‌بیلدیم؛ باشقا بیر ایپ اوجو تاپابیلمدیم.
 ایکی هفته اؤنجه، دفعه‌لرجه اوخودوغوم بیر کتاب‌دا گؤز گزدیریرکن، بیردن-بیره دویوم چؤزولدو: کُسبه. فارسجا و عربجه سؤزلوک‌لری آچینجا، یئترینجه بیلگی اورتایا تؤکولدو. دیلیمیزه فارسجادان گلدییی دوشونولن «کُسبه»، عربجه‌ده ده واردیر و کُسبه،کُسبا، کُزب و کُسب کیمی بیچیم‌لری ده یازییا آلینمیش‌دیر. اصلینده عربجه و فارسجاداکی سؤزجوک‌ ده، آرامجا/سوریانیجه‌ده‌کی kusba/kuspa دان آلینتی‌دیر. سؤزجویون نهایی قایناغی اَکَدجه‌ده kuspu(=پوسکول، سیخیلمیش خورما، کونجود و بنزرلری‌نین تیلیفی) اولدوغو بیلینمک‌ده‌دیر. سؤزجویون لاتینجه و ارمنیجه کیمی دیل‌لره گئچدییینی ده بیلیریک. بیزده‌کی بیچیم آنادولو آغیزلاریندا اولدوغو کیمی، ایلکین کوسبه(küsbe) شکلینده اولدوغونو دوشونه‌بیلیریک؛ داها سونرا یووارلاق سیرادان دوز/یاستی سیرایا گئچینجه، کیسبه(kisbe) اولموش و اونون بیر یان بیچیمی اولان کیسمه(kisme) ده، کلمه سونوندا تورکجه ـمه/ـما اکینه بنزتمه یولویلا اورتایا چیخمیش اولابیلر.
کلمه‌نین فارسجاداکی قارشیلیغی کونجاله/ کونجاره ‌دیر و کُنجد>کُنجیده(=کونجود تیلیفی) ایله ایلگیلی اولاجاق‌دیر. اورتا تورکجه‌ده بو آنلاما یاخین ایکی سؤزجوک تانیرام: بیری یوق(yuq)دور. یوق بوگون ده بعضی تورک دیل‌لرینده یاشایان و یوْق(yoq) شکلینده ده گؤرولن سؤزجوک اولوب «قابین دیبی‌نده قالان یئمک و بنزرلری»‌دیر. ایکینجی سؤزجوک ایسه، «سارغوت/سارقوت»(sarqut/sarğut)‌دور. سارقوت، سارقماق (=آسلانماق، ‌دامیزدیرماق) فعلیندن گلیر و بیر سیوی(مایع)نین سوزمه‌سیندن قالان آرتیغا دئییلیر. دئمک بو آنلام فارسجا «دُرد/دُردی» کلمه‌سی‌نین تام قارشیلیغی‌دیر. آما ساده‌جه شراب و چاخیر چؤکونتوسونه دئییل، بقایا(residue) معناسی‌نی دا داشیماق‌دادیر. بو کلمه یعنی سارقوت بلکه بو گون، رسوب و اونا قارشیلیغی اولان و آوروپا دیللریندن گئچن سئدیمئنت(sediment) اوچون ایشله‌نه‌بیلیر دییه دوشونورم.

[1] هریسی‌نژاد، موسی، تاریخ هریس، تبریز: مؤلف، 1384. 68.ص.


@qopuntular

کبره

محمد اردم

کَبَره/کِبِره از جمله واژگان عامیانه فارسی است که در قرن اخیر ضبط و ثبت شده و ظاهراً در خارج از فارسی تهرانی کمتر رواج دارد. لغت‌نامه‌های مهم،  کبره را «پوسته، پوسته روی زخم، چرک روی پوست بدن» معنی کرده‌اند (قاتماقه در فارسی همدان، به همین معنا، قبلاً مورد بحث قرار گرفته است.). در فرهنگ‌های موجود اتیمولوژی خاصی برای آن ذکر نشده است (از جمله در فرهنگ آقای حسن دوست). ربط آن با کبره (=نام گیاهی) هم قابل طرح به نظر نمی‌رسد. در این مختصر می‌کوشم اتیمولوژی محتملی برای آن عرضه کنم.
***
در آذربایجان لفظ کرمه(kerme)، علاوه بر معنای «سرگین چارپایان، سرگین سفت شده در طویله که با بیل (یا هر وسیله مشابهی) بریده شده، در معرض آفتاب خشکانده شده و به عنوان سوخت حیوانی برای زمستان و مصرف در اجاق و تنور نگهداری می‌شود»، در معنای «چرک روی پوست بدن» هم استفاده می‌شود. قبلاً در نوشتاری به تحلیل کلمه پرداخته‌ام. مختصر آن که این لفظ با فرم کَمره(kemre) در آناتولی مرتبط است. کمره واریانت‌های متعددی در لهجات ترکی آناتولی دارد؛ از گَمره(gemre)، گاموره(gamure)، گوبور(gübür) تا گوبره(gübre). فرم اخیر در زبان رسمی هم به معنای «کود» رواج کامل دارد. اصل کلمه از Kopria در یونانی به معنای «مدفوع» اخذ شده، ولی در آناتولی به «قاذورات حیوانات» تخصیص یافته است. تحول معنایی آن از مدفوع به قاذورات حیوانات و سپس کود، همانند واژه کود در فارسی، با لفظ بؤوَن(böven) در ترکی قابل مقایسه است. تحول گؤبره/گوبره به کمره در آناتولی رخ داده است. زیرا در آذربایجان فقط فرم کمره/کرمه مشاهده می‌شود. مرحوم دهخدا کمره را در معنای «سرگین، تپاله» یادداشت کرده (به احتمال زیاد از لهجه فارسی قزوین) و آن را از ناظم‌الاطباء هم نقل کرده است. بی‌شک اگر شواهد مکتوب وجود می‌داشت، بدان هم اشاره می‌شد. اینکه مرحوم حسن اَرَن، کَمره جدای از گوبره دانسته و آن را دخیل از کمره(kamra) فارسی محسوب کرده، سهو اوست. ظاهراً منبع وی، فرهنگ استینگاس بوده که حاوی بحث اتیمولوژیک نیست و کوشیده فرهنگی جامع و تفصیلی از فارسی قرن نوزدهم به دست دهد. یکی از عیوب کتاب مرحوم حسن ارن، فرهنگ اتیمولوژیک زبان ترکی، همین نقص اوست. صِرف مشاهدۀ یک کلمه در یک لغتنامه، به معنای تعلّق آن واژه به زبان آن فرهنگ نیست. حسن اَرَن عموماً بعد از نقل یک واژه از لغت‌نامه‌های فارسی، که منبع وی عموماً استینگاس است، دیگر نیازی به ادامه بحث و ذکر اتیمولوژی نمی‌بیند. به هر حال کمره در سه منبع فوق‌الذکر، دخیل از ترکیِ شفاهی است و کبره نیز با تبدیل ب<م، واریانتی از آن محسوب می‌شود. تحول معنایی از مدفوع به قاذورات حیوانات اهلی و سپس به کثافت و چرک و آلودگی، تبدیل سمانتیک معمولی بوده و گویای سفری طولانی به لحاظ جغرافیایی است؛ در این سفر، کلمه مزبور، در لهجه‌های کردی نیز وارد و رایج شده است.

@qopuntular

👆👆👆

در تعداد قابل توجهی از زبان‌های ترکی بارچاق/بالچاق(balçaq/barçaq) به معنای «قبضه شمشیر» و «دسته چاقو» رواج دارد. در لهجه‌های آناتولی و منابع عثمانی و همین طور کتاب دده قورقوت، بارچاق/برچق به این معنا مشاهده می‌شود. این لفظ و این معنا مناسبت تام با سیاق متن قصه دارد و تعمیر قبضه شمشیر کاملاً قابل انتظار است. ضبط جامع‌الحکایات نیز، که واریانتی از همین قصه‌ها را ذکر کرده، مؤید املا و معنای مزبور است. در خصوص اتیمولوژی کلمه مزبور روایت غالب آن است که بالچاق، دخیل از مغولی است. مرحوم عثمان ندیم تونا در مقاله مفصل «عناصر مغولی در عثمانی» استدلال می‌کند که بالچاق از bardag/baldag مغولی مأخوذ است. بالچاق/بارچاق علاوه بر متنو ترکی دورۀ میانی، در تعدادی از زبان‌های ترکی هم، مثل قرقیزی وجود دارد. به زعم مرحوم ندیم تونا، منشأ لفظ مغولی فعل bari- (=گرفتن، در دست گرفتن) است که به لحاظ معنایی کاملاً قابل قبول و منطقی به نظر می‌آید. اما مشکل تبدیل بالداغ/بالداق به بالچاق/بارچاق است. یک استدلال چنین می‌تواند باشد که bardag ابتدا به baridçaq مبدل شده یعنی پسوندی ترکی گرفته و سپس ساده شده است. با این حال مولفان فرهنگ اتیمولوژیک زبان‌های آلتاییک (مرحوم استاروستین، دیبو و مودراک) معتقدند که بالداق در اصل منشأ ترکی دارد و از آن زبان‌ها وارد مغولی شده است. اما فرم بالچاق دخیل از مغولی است. آنان فرم بالداق موجود در زبان‌های ترکی را اصیل می‌دانند. مرحوم عثمان ندیم تونا، فعل مغولی مذکور در بالا را، با «بارماق»(=انگشت) ترکی قابل قیاس و دارای ریشه احتمالاً مشترک آلتاییک می‌داند.

***
بنابراین لفظ برچق/بارچاق/بالچاق ترکی (با منشأ محتملاً مغولی) را باید جدای از واژۀ هندی برچخ/برچه دانست. آیا ممکن است لفظ هندی مزبور ربطی به واژه ترکی فوق داشته باشد؟ تحقیق آن از حدّ و اندازه من خارج است. به هر حال، لفظ برچق/بلچق یا مشابهات آن را در اثر حجیم و عظیم گرهارد دؤرفر نیافتم. در معاجم فارسی هم اوضاع را دیدیم. اما با شاهدی که در این متن و جامع‌الحکایات آمده باید لفظ مزبور را هم به فهرست الفاظ دخیل ترکی در فارسی اضافه کرد. متن اثر فوق‌الذکر، که به احتمال زیاد قبل از عصر صفوی و محتملاً در دوران تیموری مدوّن شده، حاوی اصطلاحات ترکی مانند قافله‌باشی و شربتچی(=شربت‌دار. ص. ۷۲)، یراق شبروی(=لباس شبانه؟ یا چیزی مثل اکسسوری/اکسسوار امروزی مراد بوده؟ ص. ۷۸) است.

***
در کتاب قصه فوق که حاوی قصص متوالی مربوطه از هزار و یک شب نیز هست، لفظ جالب «خوش‌شکل» هم توجه را به خود جلب می‌کند(مثلاً در صفحه ۱۲۳). همان طور که مصحّح اشاره کرده، هیچ بعید نیست که منشأ «خوشگل» موجود در فارسی معاصر همین ترکیب باشد، واژه‌ای که برای اتیمولوژی آن، فانتزی‌های متعددی بافته شده است.

--------------

[1] قصه دلیله محتاله: متن مصحَّح قصه دله و مختار همراه با پژوهشی در بن‌مایه‌ها و نوع ادبی آن، تحقیق: مهران افشاری، تهران: انتشارات دکتر محمود افشار با همکاری انتشارات سخن، ۱۳۹۹. ۲۳۸ص.

برچق

✍ محمد اردم

در اثنای مطالعه کتاب قصه دلیله محتاله[1]، از معدود کتبی که در ماه‌های اخیر من البدو الی الختم خوانده‌ام، جمله زیر و پانوشت مصحِّح توجهم را جلب کرد: «بیاورد پیش شمشیرگر که بر حقّش را بسازد»(ص ۷۳). مصحح در پاورقی چنین توضیح داده است:« اصل: پرحقش، جامع الحکایات: پرچقش. برچق به معنای زوبین است و با شمشیر متناسب به نظر نمی‌رسد».

در همان نگاه اول ترکیب «برحقّش» در جمله فوق، قابل قبول به نظر نمی‌رسد و متکلفانه می‌نماید. اما اگر برچق هم به معنای «زوبین» (=نیزۀ کوچک) باشد، آن هم قابل قبول نخواهد بود.
تفحص را از فرهنگ سخن شروع کردم که فقط لفظ برچک را داشت به معنای «تیغه شمشیر». مدخل مذکور احتمالاً از فرهنگ معین اقتباس شده دقیقاً با همین معنا و ضبط. چنین معنایی قابل قبول به نظر می‌رسد اما برچک با شکل مدّ نظر ما فاصله دارد(بعید نیست که معنای مذکور برای آن هم سهو باشد). در فرهنگ‌های دیگری چون دهخدا و عمید برچق با واریانت برچخ از آنندراج به معنای زوبین نقل شده و ایراد مصحِّح بر آن وارد است.

***
برچق که احتمالاً املای برچخ برای آن دقیق‌تر باشد، در معنای زوبین منشأ هندی دارد (و شهادت آنندراج هم مؤید آن می‌تواند باشد.). در عموم زبان‌های هندی و همین طور اردو، برچه (که این واریانت هم در منابع ضبط شده) به معنای مزبور ضبط شده و فرم barchakh (برچک/برچخ) هم دارد. تا جایی که امکان بررسی داشتم منابع، اتیمولوژی شفافی برای آن ذکر نمی‌کنند. اما اشاره دارند که از قرن هیجدهم رواج یافته است.

***

@qopuntular

👇👇👇

👆👆👆

بو قدر فارسجا و عربجه عونصور هانسی یوللارلا اویغور تورکجه‌سینه گئچمیش‌دیر؟[2] شوبهه‌سیز بورادا دین و دین علم‌لری‌نین تأثیری آغیردیر. اؤزللیک‌له اسلامی فارس‌لار اوزریندن آلدیقلارینا گؤره و دین آدام عالیم‌لری‌نین عربجه و فارسجا قایناق‌لاردان بسله‌ندیک‌لرینه گؤره، بیر چوخ عالیمین فارس دیللی بؤلگه‌لرده درس اوخویوب تحصیل آلدیقلارینا گؤره، بئله بیر دوروم گؤزله‌نیلمه‌لی‌دیر. آنجاق اؤنملی بیر ائتگن/فاکتور دا بؤلگه‌ده دوغرودان فارسلارلا یا داها دوغروسو تاجیک‌لرله تماس و قوْنشولوغون یوز ایل‌لرجه سورمه‌سی‌دیر. دوروم اؤزبک‌لرده و بعضن قیرغیزلاردا دا بئله‌دیر؛ مثلاً بو تورک دیل‌لرینده ده آسمان و نان کیم سؤزجوک‌لر واردیر. بنزر وضعیت یعنی قونشولوق تأثیری آلتیندا قایناشما و قاریشما، بؤلگه‌ده‌کی فارس دیللی خالقلاری دا ائتگی‌لمیش‌دیر. رحمت‌لیک لارس یوهانسون، دَیَرلی بیر مقاله‌سینده (بوگون گؤره بیر آز اَسگیمیش‌ اولابیلر)، آینو یا آبدال آدییلا بیلینن بیر توپلوم‌دان سؤز ائدیر[3]. بونلارین تیکلامکان چؤلونون گونئی‌نده یاشادیقلارینی بیلیریک. بو گون نفوس‌لاری اون ایکی مین جواریندادیر. دیل‌لری‌نین اساسی، اویغور دیلی کیمی‌دیر. آنجاق دانیشیق‌لاریندا بوْللوجا فارسجا آلینتی‌لاری وار؛ حتا سایی‌لاری/عددلری بئله فارسجا دئییرلر(نسیل دَییشینجه اویغورجا عونصورلار بو آلینتی‌لارین یئرینی آلیر.). آراشدیرماجالارا گؤره و یوهانسون'ون فیکرینجه، آبدال‌لار اصلینده تاجیک اولوب، زامان ایچینده دیل‌لری‌نین تورکجه‌لشمه‌سینه رغمن، بو عونصورلاری، بیر «گیزلی دیل» کیمی ساخلایابیلیبلر[4]. بو گؤروش دوغرو اولابیلر. چونکو قونشولوق و تماس یول‌لاری ایله بو قدر ابتدایی عونصورلارین آلینماسی مومکون گؤرونمور.

____

[1] فارسجادا گل گندم آدی ایله بیلینن آنادولودا آدینا پیغمبر چیچه‌یی(peygamber çiçeği) دئییلن بیتگی، آذربایجاندا کَکیره و گؤیباش آدییلا تانیدیغیمیز بیتگی اولاجاق‌دیر. گولنبر/گلعنبر، ورزیقان/اوزومدیل بؤلگه‌سینده کند آدی‌دیر؛ آدین قایناغی بو بیتگی‌نین بوللوغو اولابیلر.

[2] نادره بدیعی ۲۸ ایل اؤنجه آشاغی‌داکی کیتاب‌دا، فارسجادان اویغورجایا گئچمیش سؤزجوک‌لری اَله آلمیشدیر. ییرمی ایل کیمی اوزونجا بیر زامان اؤنجه اثره گؤز گزدیرمیشدیم. رحمت‌لیک نادره بدیعی‌نین آنادیلی فارسجایدی. آنجاق آتاسی‌نین مأموریتی اوچون چین‌ده بیر نئچه ایل قالیب، اویغور دیلی و یازی‌سی ایله تانیش اولموشدور. بو اثر ده، داها چوخ یازیلی قایناق‌لارا دایانیر. نه ایسه، اثرین ده گؤستردییی کیمی (دؤرت‌یوز صحیفه جواریندادیر کیتاب)، اویغورجادا فارسجا عونصورلار گؤزلنمه‌دیک درجه‌ده بول‌دور: بدیعی، نادره، فرهنگ واژه‌های فارسی در زبان اویغوری چین، تهران: نشر بلخ، 1377.

[3] Johanson, L. (2001). Discoveries on the Turkic Linguistic Map. Swedish Research Institute in Istanbul.

[4] Ibid. pp.21-22.

👆👆👆


3. فارسجا آلینتی‌لارین بعضی‌لری بیزه عجایب و اینانیلماز گله‌بیلر: ته‌نها(<تنها، یالنیز، یالقیز)، جای(=یئر)، هه‌رگیز (<هرگز)، نام(=آد. مثلا کیتاب نامی= کیتاب آدی)، دیخان(<دهقان= کندلی)، به‌رپا(<برپا، قورولموش، تیکیلمیش. سؤزجوک آذربایجان جمهوریتی و تورکیه‌ده ده(berpa) گؤرونور.)، خه‌وه‌ردار(<خبردار، مطلع‌، بیلگی‎لی. بو دا آذربایجان‌دا واردیر.)، بیخه‌ترلیک(<بیخطرلیک= امنیت، گووَنلیک)، خونخار(<خونخوار=قان‌ایچن، قانجیل)، خوددی (<خود+ی(تورکجه‎ یییه‌لیک اَکی= اؤزو، عینن اؤزو)، خوداپه‌ره‌ست(<خداپرست=دیندار، دینچی)، خوره‌ک (<خوراک، یئمک، یئم)، باها(<بها=قیمت. بیزده‌کی باها، یوکسک قیمتلی دئمک‌دیر.)، ئاده‌مخور(<آدامخوار، آدامجیل، وحشی)، گوله‌نبه‌ر(gülänbär)(<گلعنبر، بیتگی آدی)[1]، خاتیرجه‌م(<خاطرجمع، ساکین، دینج، اَمیل، راحاتجا)، باجگیر(=گومروک مأمورو)، دانیشمه‌ن(<دانشمند=‌ بیلگین، دین عالیمی)، سیم(=تئل، مفتیل/مفتول)، جاوابکار(=مسئول، سوْروملو)، هیله‌گرلیک(<حیله‌گرلیک)، خئلی(<خیلی، چوخ، بوللوجا)، گورکاو(görkav) (=قبیرقازان، مزارچی).

دانیشیق دیلی‌نین گونده‌لیک سؤزلرینده بئله فارسجا (و عربجه) عونصورلارین اولماسی، بیزه دان گله‌بیلر: هه‌سه‌ل(<عسل، بال)، نان(=چؤرک)، گؤش/گؤشت(göş(t))(=اَت)، ئاسمان(=گؤی)، زه‌مین(<زمین، یئراوزو)، آپتاپ(<آفتاب) کیمی. البته بونلارین تورکجه‌لری ده دانیشیق دیلینده واردیر: بال، اَت، یئر، کؤک، قویاش.

سون اولاراق بیر فلسفه کتابی‌ندان سئچدیییم ایکی جمله ایله بو بؤلومو بیتیریرم:

1. ئاده‌م ماهییه‌تته «سوئاللیق هایوان» بولغاچتا(=انسان ماهیتی‌نده/ماهیت‌ده/ماهیتی‌‌نه گؤره، سواللی حیوان اولدوغو اوچون.

2. په‌لسپه‌ قدیمیی یونان تیلیدا «ئه‌قیل-پاراسه‎تتی سؤیوش» دیگه‌ن مه‌نینی بیلدورویدو(=فلسفه قدیمی/اسکی یونان دیلینده، «عقلی-فراستی(=دوشونجه‌نی) سئومه/سئویش» معناسینی بیلدیریردی.

***

👇👇👇

اویغور تورکجه‌سینده‌کی عربجه و فارسجا آلینتی‌لاردان

✍ محمد اردم

اویغور تورکجه‌سی حاقیندا بیر-ایکی یازی یایینلامیشدیم. بورادا بو دیل‌ده‌کی فارسجا و عربجه آلینتی‌لاردان سؤز ائدیب، بیر سونراکی یازی‌دا اسکی تورکجه‌دن قالینتی‌لار و یا تورکجه‌میزده یاشامایان آما اویغورجادا یاشایان کؤکلو، اؤزگون-دوزگون تورکجه سؤزجوک‌لردن اؤرنک‌لر وئره‌رک، چاغداش اویغور یازیلارینی باشا چاتدیراجاغام.

تورک‌لرین موسلمان‌لاشماسییلا بیرلیک‌ده، بو دین ایله ایلگیلی سؤزجوک و مفهوم‌لارین دا تورک دیل‌لرینه گئچمه‌سی، طبیعی حادثه ساییلاجاق‌دیر. بو گون بیر چوخ تورک موسلمان و یا آنا دیل‎لری عربجه‌دن باشقا اولان موسلمانلارین (هیندیستان‌دان توتون آوروپا و گونئی دوغو آسیایا) دیل‌لرینده اسلام ایله ایلگی‌لی بیر چوخ سؤزجوک و قاورام، عربجه‌دن آلینتی‌دیر. یازییا بو کیمی اؤرنک‌لرله باشلایاجاغام(اویغور یازی‌سینی بوتونویله گؤستره‌بیلمه‌دیم. او یازی‌نین فونت‌لاری بیزده یوخ. یازینجا دا قاریشیر. نه ایسه من نقطه‌سیز ـیـ، آلتیندا اوست-اوسته ایکی نقطه اولان ـیـ، اوچ نقطه‌لی ـو کیمی حرف‌لری گؤستره‌بیلمه‌دیم.).

1. ئاخیره‌ت(<آخرت)، ئیباده‌ت(<عبادت)، دونیا، ئاشورا(<عاشورا)، هایات(<حیات)، ئاللاه(<الله)، ئه‌خلاق(<اخلاق)، ئیسلام(<اسلام)، ئاداله‌ت(<عدالت)،میراس(<میراث) و...

2. آنجاق آلینتی سؤزجوک‌لر بونلارا محدود قالمادی و بوتون اسلام مدنیتی ایله ایلگی‌لی اصطلاح‌لار دا، عمومن فارسجا اوزریندن و بو دیلین سوزگجی‌ندن گئچرک، آلینمیش‌دیر: هه‌قیقی(<حقیقی، گئرچک)، خیجاله‌ت (<خجالت، اوتانج)، مه‌لوم(<معلوم، بیلینَن، بَللی)، رهه‌مه‌ت(<رحمت=تشکّورلر!)، خه‌ت(<خطّ= مکتوب، یازی)، خه‌ته‌ر(<خطر، تهلیکه)، خه‌لپه(<خلیفه= معلّم، اؤیردیجی)، ئاددی(<عادّی=ساده، بسیط، یالین)، ئاگاه(<آگاه= دقت ائتمه، اویاری)، ئاخون(<آخوند، دین آدامی)، ئاییله(<عائله)، قه‌له‌م(<قلم)، خادیم(<خادم=مأمور، ایشچی)، آبروی (abroy)(<آبرو>آبیر)، داوا(<دواء، داوا. اوچ نقطه‌لی و ایله یازیلیر)، شه‌رق(<شرق، گوندوْغان، دوْغو)، لاییق (<لایق)، جه‌نوبی(<جنوبی، گونئی)، مه‌نبه(<منبع، قایناق)، گوناه(<گناه، اسکی تورکجه‌ده: یازوق)، ته‌هلیل (<تحلیل)، قه‌لب(<قلب، کؤنول)، هاوا(<هواء، اوچ نقطه‌لی و ایله)، شه‌خسی(<شخصی)، خولاسه(<خلاصه، اؤزَت)، ئوستاز(<استاذ=اوستاد)، زه‌نجیر(<زنجیر)، هایوان(<حیوان. اوچ نقطه‌لی و ایله)، جاواب(<جواب، یانیت. اوچ نقطه‌لی و ایله)، په‌لسه‌په(<فلسفه)، هوکومت(<حکومت)، ئاده‌م(<آدم=آدام، انسان)، ئا‌په‌ت(<آفت، بلا)، سوئال(<سؤال، سورغو)، هیس(his)(<حسّ، دویغو، دویو)، مه‌یوس(<مأیوس، اوموت‌سوز)، هازیر(<حاضر=حاضیر، ایندیکی)، خوشال(<خوشحال، سئوینجلی)، په‌رشان(<پریشان، دیدرگین)، ئیهتیاج(<احتیاج) کؤنا(köna) (<کهنه، کؤهنه، اَپریمیش، اَسکی)، کاواپ(<کباب=کاباب)، په‌زا(<فضا، مکان) ایمزا(<امضاء)، خوراز(xoraz) (<خروس>خوْروز)، هه‌تتا(<حتی>حتا)، پال(<فال)، په‌سیل(<فصل/فصیل)، مه‌وسیم(<موسم>مؤوسم)و...

بعضی سؤزجوک‌لر ده یئنی یارانمیش‌دیرلار و اورتا آسیا یولویلا عثمانلی‌دان آلیندیغی دوشونوله‌بیلر: مه‌تبوآت(< مطبوعات=باسین-یایین)، ئاخبارات(<اخبارات=خبر آژانسی، خبر یاییما. بو سؤزجویو اویغورلار یاراتمیش اولابیلرلر.)

@qopuntular

👇👇👇

👆👆👆

چاغداش آذربایجان تورکجه‌سینده چاشماق، داها چوخ «یانیلماق، یول‌دان آزماق» معناسیندا گؤرونور؛ چاش-باش وورماق دئییمی ده بو معنایا یاخین‌دیر(رحمت‌لیک بؤیوک بابام چوخ دیله گتیرردی بو دئییمی)؛ چاشدیرماق ‌دا «گیجلتمک، آزدیرماق، یوْزدورماق» معنالاریندا یاشاماق‌دادیر. آنجاق ادبی اثرلرده، چاشقین(çaşqın) صفتی (تورکیه‌ده‌کی شاشقین کیمی) هم «حیرت ایچینده، متعجّب، متحیّر، سرگشته» معناسینی داشیر، هم «یولونو ایتیرمیش، آزغین» آنلامینی. بوتون بو بیلگی‌لری یان‌یانا قویونجا، چاشماق، چاشقین، چاشدیرماق سؤزجوک‌لری‎نین آنادولوداکی شاشماق، شاشقین، شاشیرماق، شاشیرتماق کیمی فعل و کلمه‌لرین تام قارشی‌لیغی اولدوغو آنلاشیلیر. اصلینده ساشماق/شاشماق/چاشماق فعلی «اؤزونو ایتیرمک، گؤزلنمه‌دیک بیر زادا قارشی گلمک» معناسیندایمیش؛ بورادان «پریشان اولماق(سنگلاخ‌داکی «مضطرب شد‌ن» بو معنادادیر) و «تعجبله‌نمک، یئرینده دوْنوب قالماق» معناسی، داها سونرا گلیشمیش اولاجاق‌دیر. انسان گؤزله‌مه‌دیی بیر زادی گؤرونجه، اؤزونو ایتیریر و نه ائده‌جه‌یینی بیلمدییینه گؤره، یئرینده دوروب قالیر و یا تله‌سیک-هؤوله‌سَک بیر ایش‌لر گؤرمه‌یه جان آتیر. چاغداش اویغور تورکجه‌سینده، عربجه‌دن گئچن هه‎یران(=حئیران) قالماق یانیندا، تانغیرماق(taŋırmaq) دا بو معنادا واردیر. آذربایجان‌دا «دان گلمک» فعلی بو اسکی سؤزجوک‌دن قالینتی ساییلیر. باشقا تورک دیل‌لرینده‌کی قارشی‌لیق‌لاری اله آلیرساق، یازیمیز اوزانیر.
***
 تورکجه‌میز‌دن بیر چوخ قونشو دیللره گئچن شیشک(=فرقلی یاش‌لارداکی قوْیون‌لارا وئریلن آد، داها چوخ ایکی یاشلی -اوچ یاشلی قوْیون‌) فرقلی‌دیر. رحمت‌لیک، حسن اَرَن'ین فیکرینجه، شیشک اصلینده *دیشَک/*تیشَک اولمالی‌دیر. بو دا قوْیونلارین(و باشقا ائوجیل حیوانلارین) بللی یاشلاردا دیش چیخارمالاری و دیش‌لری‌نین دوشمه‌لری ایله ایلگی‌لی اولاجاق‌دیر. بو سؤزجویون معنا گلیشیمی‎نی تولک(tülek) «توکونو تؤکموش تویوق، آلیجی قوش و بنزرلری» ایله قیاس ائده‌بیلیریک.

@qopuntular

چاشماق/شاشماق

✍ محمد اردم

 تورکیه تورکجه‌سینی اؤیره‌نمه‌یه باشلایان آذربایجان تورک‌لری‌نین ایلک «شاشیردیق»لاری کلمه‌لردن بیری، «شاشماق»(şaşmak) فعلی اولور. اؤزللیکله تعجّبله‌نمک معناسیندا، بیر آز عجایب گلیر. تورکیه سؤزلوک‌لرینده، شاشماق اوچون ایکی آیری آنلام وئریلیر: 1. تعجّبله‌نمک؛ 2. هدف‌دن آزماق، یول‌دان اوزاق دوشمک. بو معنالار و سؤزجویون گؤرونوشو، اونون چاشماق فعلیمیز ایله عینی و ایلگی‌لی اولدوغونو ایلک باخیش‌دا سئز‌دیریر. ایلگیمیزی چکه‌بیلن بیر مسأله، ده تورکیه تورکجه‌سی و آنادولو لهجه‌لری سؤزلوک‌لرینده، چاشماق فعلی‌نین گؤرونمه‌مه‌سی‌دیر. اسکی تورکجه ده کلمه باشیندا ش/ş سس‌سیزی‌نین گؤرونمه‌مه‌سی و بو کیمی سؤزجوک‌لرین (وارسا) آلینتی اولماسی، بو فعلین اصلی‌نین‌ چاشماق اولدوغو فیکرینی عاغیلا گتیره‌بیلر. آنجاق قایناق‌لاردا گئرییه گئدینجه، دورومون باشقا اولدوغو آنلاشیلیر. ایلک اولاراق سنگلاخ‌داکی وئری‌لری اوخویاق:
چاشماق: مضطرب شدن و رومیه آن را شاشماک(بئله‌دیر!) گویند.
چاشتوق: مضطرب شدیم.
چاشمیش: مضطرب شده.
چاشیرماق: مصدر متعدی است یعنی مضطرب و بی‌دست و پا کردن.
چاشاو(؟)، چاش و پاش(؟): از اتباع است یعنی پریشان و پراکنده(135. ص).
شاشماق: به ترکی رومی یعنی مضطرب شدن.
شاشورماق: مصدر متعدی است یعنی مضطرب ساختن.
شاشغون: به ترکی رومی مضطرب.
شاشی:(بر وزن کاشی) به ترکی رومی یعنی اَحْوَل.
شاشیلیک(بئله‌دیر!): اَحوَلی(184. ص).
 آنلاشیلان او دؤنم‌ده(نادرشاه چاغی‌ندا)، آذربایجان و عثمانلی تورکجه‌سینده چاشماق و شاشماق آیریشماسی یاشانمیش‌‌ایمیش. آما بوتون تؤره‌تی‌لر و مصدرلر لهجه‌لرین ایکی‌سینده ده واردیر.
 بیر آز داها گئرییه گئدیب اورتا تورکجه و قیپچاق تورکجه‌سی قایناقلارینا گؤز آتینجا، چاشماق گؤرونمور. آنجاق آزاراق دا اولسا، ساشماق(saşmaq) فعلی ده، شاشماق یانیندا اورتایا چیخیر. مثلاً الادراک للسان‌ الاتراک سؤزلویونه یازیلان مشهور حاشیه‌ده، شاشماق فعلی، ایکی معنادا (1. حیرتله‌نمک، 2. هدف‌دن قایماق) گلمک‌ده‌دیر. رحمت‌لیک بؤتشون'ون حاضیرلادیغی اورتا تورکجه سؤزلویونده، ساشماق(=صشمق) اساس قبول ائدیلمیش‌ و تعجبله‌نمک اولاراق معنالاندیریلمیش‌دیر(شاشماق ‌دا واردیر اما داها آز گؤروندویو آنلاشیلیر). بونون یانیندا شاشی (şaşı) «چئری، گؤزو اَیری، شاشی‌گؤزلو» اولاراق دا گئچر. بو سؤزلوک‌ده دقت چکن بیر کلمه‌ ده، شاشرو (şaşru) دور؛ عربجه مِن خَلف(=آرخادان، تَرس‌دن) قارشی‌لیغی اولاراق، اینگیلیسجه‎یه on the opposite side (=ترسه‌دن، مخالف جهت‌دن، تسگری) شکلی‌نده چئوریلمیش‌دیر. بونو شاشی+ـرو(=ظرف یارادان اَک) اولاراق آچیقلایابیلیریک. آیریجا چاشیتماق فعلی ده (=بیر اوشاغی پیس تربیت ائتمک) ‌ده شاشماق ایله آچیق‌لانابیلیر و ایلک چاشماق<شاشماق دؤنوشومو اؤرنک‌لریندن ساییلمالیدیر.
اسکی تورکجه قایناقلارا گلینجه، ساده‌جه ساشماق فعلی گؤرونور. آنلاشیلان ساشماق فعلی‌نده، ایکینجی هجاداکی ش تأثیری آلتیندا، بیر گئریله‌ییجی بَنزَشمه یاشانمیش(س>ش) و شاشماق اورتایا چیخمیش‌دیر. داها سونرا کلمه باشی ش سس‌سیزی تورکجه‌میزده سئویلمه‌دییی اوچون، چاشماق بیچیمی‌نه دوشموش اولاجاق‌دیر. بنزر دوروم‌دا اولان ایکی سؤزجوک داها واردیر تورکجه‌ده:
 شیشمک:یئلله‌نمک، بؤیومک، قابارماق. فعلین اصلی، سیشمک/سیشماق‌دیر. اسکی تورکجه‌ده سیش(>شیش: وَرَ‌م، اور دا بئله‌دیر).
 شیش:کاباب شیشی و بنزری(=سیخ). اسکی تورکجه‌ده‌کی سیش(sış)دا دا گئریله‌ییجی بنزشمه واردیر. طبیعی اولاراق بونلاردان تؤره‌یَن سؤزجوک‌لرده‌ ده دورومو بئله‌دیر.
***

👇👇👇

آنا دیل دن درلمه‌لر

✍ محمد اردم


@qopuntular

👆👆👆

تاققیر(taqqır) سؤزجویونه گلینجه، کلمه اصلینده سس تقلیدینه دایاندیغی آنلاشیریلیر. آنادولو آغیزلاریندا آرا-سیرا تک باشینا گؤرولن سؤزجوک، «توپراق‌لارین قورویاراق چاتلاماسی» (چاناق قلعه/بایرامیچ) معناسیندا واردیر. یئنی تورکجه‌ده «چؤل‌لرده، قوراق یئرلرده، یاغیش مؤوسوم‌لرین‌ده دایاز و دوزلو گؤل یا باتاق‌لیق حالینا گلن چوخورلار» معناسیندا اینگیلیسجه salt lake قارشیلیغی اولاراق قبول ائدیلمیش‌دیر. آنجاق داها اسکی قایناق‌لاردا سس تقلیدی اولاراق گئچر؛ مثلاً کاشغری‌نین یازدیغینا گؤره «آت آداقی تَقِر-تَقِر اتّی(=آتین آیاغی تاققیر-تاققیر/تیققیر-تیققیر ائتدی). آیریجا کاشغری‌یه گؤره، «تِکِر-تِکِر اتّدی» ده واردیر. بو دئییم تیگیر-تیگیر اوخونمالی‌دیر. داها سونراکی سؤزلوک‌لرده هردن تاقیلدو(=تاققیلتی) بیچیمی‌نده گؤرونور. بو بیچیم بیزه فعل و آدی اولاراق تانیش‌دیر. آذربایجان‌دا تاققیلتی یانیندا تاققیرتی(taqqırtı) دا واردیر. آنادولو آغیزلاریندا تاقیر-تاقیر(takır takır) یانیندا، تاقیرداق(takırdak) و تاقیر-تاقور(takır takur) دا «قورو و بَرک، چوخ سویوق، بوش» معناسیندا گؤرونور. بونلارین هامی‌سی‌نین، قورو-بوش شئی‌لر و یئرلردن چیخان سس‌لردن یاراندیغی بللی‌دیر. قورو یئرده یئریرکن و یا آت-اولاغین یئریئب-قاچدیغی زامان، سس چیخدیغی بیلینمک‌ده‌دیر. آنلاشیلان سونرا بو صفت‌لردن، آد یارانمیش‌دیر. بنزر سس تقلیدلرینه بیر گؤز آتساق، تاقیر/تاققیر'ی داها راحات آنلایابیلیریک:

1. چیتیر-چیتیر(çıtır çıtır): کؤورَک یییه‌جک‌لری یییه‌رکن چیخان سس.
2. قیتیر-قیتیر(kıtır kıtır): اوست‌ده‌کی سس کیمی‌دیر آنجاق داها برک سس‌لره دئییلیر.
3. شیریل-شیریل(şırıl şırıl): آخان سویون سسی.
4. زیلدیر-زیلدیر(zıldır zıldır): سویون، سوتون، قانین دامجی-دامجی آخماسی.
***
 سون اولاراق تاقتاق(taktak) کلمه‌سی‌نین تحلیلی ایله یازییا سون قویمالییام؛ کلمه سیواس(دیوریگی آغزیندا) «نعلین، تاقونیا» معناسیندادیر. تاقتاق'ین بیر باشماق آدی اولاراق، سس تقلیدی ایله آدلاندیریلماسی طبیعی‌دیر. تاقونیا(takunya) ایسه یونانجادان عثمانلی تورکجه‌سینه گئچمیش‌دیر. یونانجاداکی takounia اصلینده جمع بیچیمی‌دیر. آنجاق یونانجا سؤزجوک، ایتالیاجا Taccone(=تاختا باشماق)‌دان گلیر. ایتالیاجا کلمه اصلینده tacco(=باشماق توْپوغو)‌دان گلمیش‌دیر؛ بودا تاقونیا/نعلین'ین توْپوقسوز باشماق اولدوغونا ایشارت ائدیر(دمپایی/ترلیک آیاق قابی کیمی). قوندورا ایتالیادان دیلیمیزه گلیب چیخمیشسا دا، تاقونیا آنادولودان آذربایجان تورکجه‌سینه گئچه‌بیلمه‌میش‌دیر.

@qopuntular

انجر- تاققیر

✍ محمد اردم

ایللر اؤنجه «اَسکی خرمنلر» آدلی قیسا مقاله‌لر یازدیم. اصلینده او یازیلاری، بؤیوک بیر پروژه‌نین بیر پارچاسی اولاراق دوشونموشدوم. هدف، تورکجه‌نین سؤزوارلیغی و سؤز تؤرتیمی‌نی اورتایا چیخارماق‌ایدی. هله ده دفترلریمده اوْنلارجا آچیقلانمامیش سؤزجوک واردیر؛ هردن گؤز گزدیرینجه و یا عاغلیما تاخیلینجا، بیر-ایکی‌سی‌نین سیرّینی چؤزمک لذت‌لی اولور. سون زامانلاردا چؤزدویوم سؤزجوک‌لر‌دن بیری ده اَنْجَر(encer)دیر. بعضی بؤلگه‌لریمیزده اولدوغونو دوشوندویوم (اَن آز چاراویماق‌دا وار اولدوغو کسین‌دیر)، انجر«گؤیرتی و اوْتو بوْل اولان چؤل و اوْتلاق» دئمک‌دیر. اونون قارشیتی «تاققیر»دیر و «اوْتاریلماق‌دان و یا باشقا سبب‌دن اؤترو، بیتگی‌سیز، اوْتسوز حالا گلمیش یئر، قوراق بؤلگه‌»دیر. تاققیر دانیشیق دیلیمیزده ده «بوش یئر، قورو یئر(مثلا دؤشنمه‌میش ائو/اوْتاق» معنالاریندا واردیر.
انجر، آختاریب آراشدیردیغیم سؤزلوک‌لرده یئر آلماز و بو باخیم‌دان بیر محلّی و یئرلی سؤزجوک ساییلمالی‌دیر. کؤکنینه گلینجه، منجه آراشدیرمایا اَجَر کلمه‌سیندن باشلایابیلیریک. بیلیندییی کیمی اَجَر بیر چوخ لهجه‌میزده و آنادولو آغیزلاریندا «یئنی، تَزَه» معناسیندا واردیر. آنجاق بو سؤزجویون ده «آجار»ین اؤن سیرایا گئچمیش شکلی اولدوغو آچیق‌دیر. آجار(acar) ایسه، بوتون آذربایجان و آنادولودا یاییلمیش و بؤیوک آنلام گئنیشله‌مه‌سی یاشادیغی دا بللی‌دیر. آجار آذربایجان‌دا، «تَپ-تَزه، یئپ-یئنی» معناسیندا، اؤزللیکله پالتار اوچون، ایشلک‌دیر. آنادولودا ایسه «تَزَه، یئنی، قوّتلی، اَتلی-یاغلی، جسور/ایگید، کَسکین، بَرک و باجاریقلی» معنالاریندادیر. آجار، تورکیه‌ده آد و سوْی آدی اولاراق ‌دا یایقین‌دیر. نه ایسه سانیرام بیر یازی‌دا یازمیشدیم آجار'ین عربجه‌دن گلدییینی. رحمت‌لیک تیئتسه، کلمه‌نی سوریه/شام عربجه‌سیندن «عَجِر» آنادولو لهجه‌لرینه گئچدیینی یازمیش‌دیر. سونرالار سؤزلویونو حاضیرلارکن، کلمه‌نین لاتینجه Agilis «حرکتلی، جانلی، چئویک»‌دن گله بیله‌جه‌یینی ده یازیر. منجه بو احتمال فرقلی سبب‌لردن اؤترو ضعیف‌دیر و آجار/اَجَر عربجه‌دن آلینتی ساییلمالی‌دیر.
 ایندی گله‌ک اَجَر/اَنجر مسأله‌سینه؛ بورادا دیل بیلیمی‌نده epenthesis دئییلن ایچ‌تؤره‌مه حادثه‌سی یاشانمیش‌دیر. کلمه ایچینده، اؤزللیکله آلینتی سؤزجوک‌لرده، سؤیله‌ییشین راحات‌لیغی اوچون (و یا فرقلی سبب‌لردن اؤترو) بیر سس‌سیز کلمه‌یه داخیل ائدیلیر (بو سس‌سیز چوخ یول ن/n اولور، اما باشقا سس‌سیزلردن ده واردیر). بونلاردان چوخ نادری تورکیه تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینه ده گیره‌بیلمیش‌دیر. داها دقتلیجه سؤیله‌مک گرکیرسه، بیلدیییم تک اؤرنک محنک‌دیر. آغیزلاردان آلدیغیم اؤرنک‌لره ده گؤز آتاق:

1. منجلیس(menclis)<مجلیس<مجلس.
2. کاغیرت(kağırt)<کاغیت<کاغد/کاغذ.
3. توفنگ<توفک(tüfek).
4. فیشنگ<فیشک(fişek).‌ بو ایکی سون اؤرنک، فارسجا و آذربایجان تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده یئرلشمیش‌دیر.
5. سؤیورت(söğürt)<سؤیوت<سؤیود(آغاجی).
6. گوونچ(güvenç)<گووَچ(güveç) ساخسی‌ بارداق‌دیر و فارسجا «دیزی» قارشیلیغی ساییلیر. بو بارداق‌لاردا پیشیریلن یئمک‌لره ده گووج آدی وئریلیر.
7. محنک(mihenk)<محکّ. تورکیه یازی دیلینده گؤرولن تک اؤرنک‌دیر. مَحَنگ(meheng) آذربایجان تورکجه‌سینده ده واردیر.
8. چنتیمک(çentimek)/چینتمک(çintimek): «اینجه-اینجه دوْغراماق، پارچالاماق، کَرتمک» اصلینده چَتمک/چیتمک فعلیندن گلدییی بیلینمک‌ده‌دیر.
9. میخنگ(mixeng):میخک. فارسجادان آلینتی‌دیر. تورکیه‌ده قارانفیل(karanfil)، عربجه و فارسجادا قَرَنفُل‌دان گلیر. بیلیم دیلی‌نده‌کی آدی dianthus caryophyllus دیر. قرنفیل'ین نهایی قایناغی سانسکریتجه kaṭuka-phala دیر.
***

انجردن، اَنجَر‌لیک(encerlik) ده «تزه اوْتو بوْل اولان بؤلگه» یارانمیش‌دیر و البته تورکیه‌ده‌کی مشهور اینجیرلیک(incirlik)، «آمریکا و ناتونون اؤنملی عسگری مرکزلرین‌دن بیری»دن چوخ فرقلی اولدوغو دا بللی‌دیر. بوراداکی کلمه بیزیم لهجه‌لریمیزده «اَنجیرلیک» شکلینده اولاجاق‌دیر. کلمه‌نین کؤکنی‌نده اینجیر/اَنجیر اولدوغو آچیق‌دیر (انجیر، دانیشیق دیلینده انجیل اولاراق ‌دا سؤیله‌نیر) فارسجادان گلدییی بیلینمک‌ده‌دیر. فارسجا کلمه‌نین اصلینده *an+çithra-(چیچک‌سیز)دن تؤره‌دییی دوشونولور.
***

@qopuntular

👇👇👇

👆👆👆

21. کَروان‌قیران(kervankıran): سحر چاغی گؤروله‌ن اولدوزون آدی‌دیر. کلمه سنگلاخ‌دا دا گلمیش‌دیر و میرزه مهدی خان، «کاروان قیرن»ی بئله آچیقلاییر:«به ترکی رومی نام ستارۀ کاروان‌کش بود که آن را به عربی شِعری و به فارسی شباهنگ خوانند». بو اولدوزا تورکیه‌ده آق ییلدیز(Akyıldız) دئییلیر. کؤپک اولدوزو آدی دا آغیزلاردا واردیر. بو آد، منسوب اولدوغو تاخیم اولدوز(صورت فلکی‌)ون آدیندان گلیر. کروان‌قیران آدی‌نین دیلیمیزه فارسجادان ترجومه یولویلا گئچدییی بللی‌دیر. نه ایسه بو اولدوز ایشیقلی و پاریلتی‌لی اولدوغونا گؤره، گئجه‌لرده، سحر ایشیقلانماسی کیمی گؤرونه بیلیر و بئله‌لیکله کَروانلارین گئجه یاری‌سی یولا دوشوب، یول کَسَن‌لره راست گلمه‌لرینه سبب اولابیلردی. آدین قایناغی بورادان‌دیر.
22.ساچ‌قیران(saçkıran): توک‌لرین ایکییه بؤلونمه‌سی و بئله‌لیکله تؤکولمه‌سینه سبب اولان عارضه‌دیر. ساچ کؤک‌لری‌نین ضعیفلمه‌سی و یا باشقا سبب‌لردن اؤترو اورتایا چیخان ساچ‌قیران عارضه‌سینه، آنادولو آغیزلاریندا قیل‌قیران(kılkıran) آدی دا وئریلیر.
23.فیندیق‌قیران(fındıkkıran): فیندیق‌ سیندیرماغا یارایان آلت(فندق‌شکن).
24.دالغاقیران(dalgakıran): ساحل‌لرده، دنیزلردن گلن دالغالارین گوجونو آلیب، تأسیسات، دمیر آتمیش گمی‌لره و قاییقلارا ضرر وئرمه‌سینی اؤنله‌مک اوچون قورولان تپه و قایا کیمی بینالاردیر. ایندیلر داها چوخ بئتون بؤلوک‌لردن قورولور. دالغاقیران'ـا اینگیلیسجه‌ده breakwater و فارسجادا «موج‌شکن» آدی  وئریلیر.
25.بوزقیران(buzkıran): قیش‌دا قوطبداکی بوزلاری سیندیریب، دالدان گلن گمی‌لره یول آچان گمی‌یه وئریلن آددیر. اینگیلیسجه ده Icebreaker و فارسجا‌دا دا «یخ‌شکن» آدییلا بیلینیر.
26.یئل‌قیران(yelkıran):یئنی تؤره‌دیلن سؤزجوک‌لردن‌دیر و چاغداش تورکیه تورکجه‌سینده اوچ معنادا ایشلک‌دیر: 1. بادشکن/بادگیر(پالتار)؛ 2. ماشین‌لاردا یئلین گوجونو و ائتگی‌سینی آلماق اوچون تاخیلان وسیله‌دیر (سیپرلیک ده دئییلیر). بو وسیله اینگیلیسجه ده wind reflectors و فارسجادا «بادگیر/ بارانگیر ماشین» آدییلا بیلینیر. 3. آنادولو‌دا ایکی کند آدی‌دیر(بیری ارزوم‌دا او بیری ده بیتلیس/هیزان'‌دا).
27. ایلدیریم‌قیران(yıldırımkıran): ایلدیریم‌لارداکی الکتریک بوشالماسی‌نین ائولره ضرر وئرمه‌سینی اؤنله‌مک اوچون داملارا تیکیلن دمیر چوبوق و اونون یئره باتیریلان دمیر اوجو. تورکجه‌ده ایلدیریم‌ساوار آدی یانیندا پاراتونئر(paratoner) آدی دا آلینتی اولاراق واردیر. اینگیلیسجه‌ده  lightning rod و    lightning conductor آدلاری واردیر. فارسجادا ایسه «صاعقه‌گیر» آدییلا بیلینیر.
28. بیره‌قیران(pirekıran): بیره کیمی ضررلی بؤجک‌لری اؤلدور‌ن داوالار. بو کیمی داوا و علاج‌لارا آوروپا دیللرینده pulicide و/یا pulicicide دئییلیر.
***
 اوست‌ده‌کی سؤزجوک‌لری توپلوجا اَله آلیرساق؛ ۱. بیر بؤلومو ضررلی بیتگی‌لرین آدلاری‌دیر؛ 2. بیر بؤلویو، یئل و ضررلی یئل‌لرین آدی‌دیر. 3. بیر قیسمی ‌ده سیندیریجی وسیله آدلاری‌دیر. ـقیران'ین بو وظیفه‌لرینی گؤز اؤنونده توتارساق، بو اکی فارسجاداکی ـشکن و ـکُش اک‌لری و آوروپا دیللرینده‌کی -cide اکی‌نین قارشیلیغی‌ اولاراق ایشله‌ده بیلیریک، دییه دوشونورم(دفعه‌لرجه یازدیغیم کیمی، کلمه تؤرتیمی‌نده، قاپساملی‌ و استثناسیز قایدا اورتایا قویما دوغرو اولماز.). بورادان حرکتله، بلکه اوچاق‌قیران(اوچاقلاری وورابیلن سلاح)، سیچان‌قیران(=مرگ موش)، میلچک‌قیران، بؤجک‌قیران(تورکیه وار)، بادام‌قیران و... کیمی سؤزجوک‌لر ده اؤنریله‌بیلر.
***
بو یازی‌دان اؤنجه، «دیل اؤلومو» و یا «دیل قیریمی» اوزرینه بیر دوشونجه یازی‌سی یازماق نیّتی‌نده‌یدیم. آنجاق اورادا گئچن سؤزجوک‌لرین آچیقلاماسی اوزون اولاجاغینی آنلادیم. بیر آزینی بورادا اَلَه آلدیم. گله‌جک یازی‌دا دوشونجه طرفینه آغیرلیق‌ وئریب، بو موضوع حاققیندا بیر یازی حاضیرلاماغی اومید ائدیر‌م.

****


👈 بو آدلارین، اؤزللیک‌له ایران‌داکی قیسمی، سون ایکی گون‌ده، دوستلارین یاردیمی ایله دوزلتیلیب داها قاپساملی حالا گلدی..هامی‌سیندان تشکورلر..

👆👆👆

10.داش‌قیران(taşkıran): آنادولودا 1. بیر  بیتگی جینسی، ۲. کند آدی(دؤرد کند وار بو آدی داشییان: آرداهان، آرتوین، توقات و ترابزون‌دا)، ۳. داش‌ سیندیرما وسیله‌سی.
11.قوناق‌قیران(Qonaqqıran): نیر'ین غربی یورتچو بوجاغینا باغلی بیر کند و اونا یاخین تاریخی سایت آدی‌دیر.
12. جامیش‌قیران(camışkıran): آنادولودا بیر بیتگی آدی‌دیر. فارسجادا نجمِ آبیِ گیلانی/قفقازی آدی ایله بیلینیر. بیتگی بیلیمی‌نده‌کی آدیندا(Scilla Siberia) سیبئریا گئچسه ده، جامیش‌قیران اورالاردا بیتمز، داها چوخ تورکیه، قافقاز و گونئی روسیادا گؤرونور. چیچک‌لری گؤی و گؤزل گؤرونسه ده، زَهَرلی و آغولو اولدوغو و تئزجه بؤلگه‌یه یاییلدیغی اوچون احتیاط‌لی و کونتروللو ساخلانماسی گرکن بیتگی‌لردن‌دیر. سون زامانلاردا آپارتمان و ائو چیچه‌یی اولاراق دا ساتیلماق‌دادیر. اینگیلیسجه‌ده Siberian squill اولاراق بیلینیر. جامیش‌لارا، و باشقا بیتگی‌جیل حیوانلارا، ضرر وئردییینه گؤره بو آدی آلدیغی بللی‌دیر. آیریجا آنادولو و آذربایجان‌دا(اورمو)، یازین ایلک گونلرینده چوخ شدتلی اسَن سویوق بیر یئله ده جامیش‌قیران آدی وئریلیر.
13.کوپه‌قیران(Küpeqıran): ساققیز شهریستانی ایچریسینده یئر آلان کندلردن‌دیر. بئله بیر آدی داشییان کندین ایروان ولایتی‌نده اولدوغو دا روایت ائدیلیر. تورکیه و آغری‌دا ایکی کوپ‌قیران(küpkıran) آدلی کند وار(آشاغی و یوخاری کوپ‌قیران)؛ بو کنده یاخین مشهور قایاق/اسکی تأسیس‌لری ده واردیر. نه ایسه کوپه،  تورکیه‌ده داها چوخ کوپ شکلی‌نده اولاراق، ساخسی قاب و سَنَک‌دیر. کوپ‌قیران ایسه بوگون بعضی آنادولو آغیزلاریندا(توقات، سیواس) اولدوغو کیمی گلینجیک یعنی خاشخاش چیچه‌یی اولاجاقدیر.
14.داناقیران(danakıran): آنادولودا داناباغیرتان و قارا چؤپلَمه آدی ایله دا بیلینن آغولو بیر بیتگی‌دیر. فارسجا قایناق‌لاردا خَربق اولاراق گئچن بیتگی اوچون بیلیم کتاب‌لاریندا Helleborus آدی وئریلیر. داناقیران، مرند اطرافیندا بیر داغ ذیروه‎سی اولاراق دا بیلینیر. آیریجا اوست‌ده‌کی گئچی‌قیران، جامیش‌قیران و اوْغلاق‌قیران کیمی، داناقیران دا بیر یئل آدی‌دیر و قوزئی-باتی‌دان اَسدییینه گؤره، سویوق اولور.
15.قودوق‌قیران(Qoduqqıran): قورولوشو اوستده‌کی آدلار کیمی‌دیر و اَن آز ایکی کند آدییمش. بلکه سئویمسیز اولدوغو اوچون دَییشدیریلمیش‌لر؛ ماراغاداکی سعیدآباد اولموش، ساراب‌داکی ایسه حیدرآباد.
16. سینک‌قیران(sinekkıran): کوتاهیا'نین زممه(Zemme)، بؤلگه‌سینده بیر بیتگی آدی‌دیر. بیلیم دیلینده Silene otites  اولاراق بیلینن بیتگی اوچون اینگیلیسجه‌ده Spanish catchfly آدی واردیر. آراشدیردیغیم قایناقلارا گؤره بو بیتگی گئجه‌لری و گوندوزلری یایدیغی فرقلی قوخولار اوچون، گوندوزلر میلچک‌لری/سینک‌لری و آری‌لاری اؤزونه چکر، گئجه‌لری ایسه میغمیغالاری و گووه‌لری(moths) اؤزونه جلب ائدیر؛ بو گؤزل آدینی دا بورادان قازانمیش‌دیر. یئنی تورکجه‌ده، بؤجک‌قیران (حشره‌کش) اسپری‌لرینه ده سینک‌قیران آدی وئریلیر.
17.ائوجیک‌قیران(evcikkıran): چوخ زهرلی بیر گؤبه‌لک جینسی. اؤلدوروجو اولدوغونا گؤره، چوخ قورخونج آدلار وئریلیر بو گؤبه‌له‌یه آنادولو آغیزلاریندا: اؤلوم مانتاری(=گؤبه‌له‌یی)، کؤی‌گؤچور‌ن(=کند کؤچورَ‌ن) و اؤلوم مله‌یی. اینگیلیسجه آدی (Death cap) دا او قدر قورخونج. بیلیم دیلینده‌کی آدی: amenita palloides.
18.دال‌قیران(dalkıran): اوچ فرقلی معناسی واردیر: 1. ایری بیر آرمود جینسی؛ یئتیشمیشی بیر کیلو قدر اولابیلیر. بوداق‌لاری آغیرلادیب سیندیردیغینا گؤره بو آدی آلدیغی بللی‌دیر؛ ۲. شدتلی بیر یئل آدی‌دیر؛ ۳. فیندیق آغاجی بؤجه‌یی. ایچری‌دن آغاجی یئییب سینماسینا سبب اولدوغو اوچون بو آدی آلمیش‌دیر. بیلیم دیلینده بو بؤجه‌یه Anisandrus dispari آدی وئریلیر.
19. فیلیزقیران(filizkıran): یاز آیلاریندا اَسَن بیر طونان‌دیر اینجه بوداق‌لاری سیندیریب سالدیغی اوچون، بئل آد آلمیشدیر. فیلیز یونانجادان آلینتی اولاراق(Phyllis) آنادولودا یایقین گؤرونور. تورکجه‌میزده شوو(şüv)، شیو(şıv) و شیوغین(şıvgın) و چیوغین(çıvgın) «اینجه بوداق»  کیمی قارشیلیق‌لاری وار.
20. قاییش‌قیران(kayışkıran): آنادولودا سابان‌قیران آدی ایله دا بیلینن بیتگی آدی‌دیر؛ کؤک‌لری درینجه یئره گیردییی اوچون، زمینی سوررکن خئشه ایلیشیب، دوردورار. قاییش، بورادا خئشالات'ین قاییشی‌‌دیر. سابان ایسه خئش یا کوْتان آدی ایله بیلدیییمیز، یئر سورمه آلتی‌نین آدی‌دیر. بو بیتگی‌یه بیلیم دیلینده onosis spinosa دئییلیر؛ فارسجادا «خارِ خر، خارِ یابو و لوبیای شیطان» کیمی آدلاری واردیر. آذربایجان‌دا داها چوخ گلین بارماغی آدی ایله تانینیر. آنادولودا، «دمیر دَلَن» آدی دا بو آغاجسی بیتگی‌نین برک‌لییی‌نی گؤرسه‌دیر.

@qopuntular

👇👇👇

آری‌قیران'نین یولداش‌لاری


✍ محمد اردم

 اوشاق‌لیق‌دا انسان حیوان‌لاری چوخ سئور. من ده اؤزل‌لیکله قوش‌لاری سئوردیم. بؤیوک بابامین اکین‌لری یانیندا کیچیک بیر یارغان‌دا-یعنی سویون بیر تپه‌جییی یویوب، یوْندوغو دووارلاریندا- آری‌قیران قوشونون یووا سالدیغینی خاطیرلارام. بیر گون، قوشو توتوب ساخلاماق بئینیمه‌ قازیندی. او گون، الیمی سالیب دووارداکی یووانین درین‌لیک‌لرینه اوزاتدیم. قوش دیمدیک‌له‌سه ده، سایماییب، توتوب ائشییه چکدیم. آری‌قیرانی ائوه گتیریب بیر گئجه ده ساخلادیم. آنجاق بؤیوک آنام چوخ‌ دانلادی: «بالالاری آجی‌ندان اؤلر، سنه قارغیش ائلرلر» دئدی. صاباح ائرته‌دن آپاریب اوچورتدوم گئتدی. سونرالاری بو اوشاق‌لیغیما تعجب ائدردیم؛ «بلکه یووادا ایلان اولسایدی؟ بلکه باشقا زَهَرلی بیر حیوان اولسایدی؟» دییه دوشونردیم. گئچن‌لرده بیر آز آراشدیردیم و آنلادیم کی آری‌قیران‌لار، ایلان و بنزر سورونگن‌لردن قوْرونماق اوچون، یارغان‌لاردا یووا قوروپ، یووالارینی بعضن بیر مئتر و یا مئتر یاریم درین‌لیک‌ده تیکرلر.
آری‌قیران‌لار، آدلاریندان دا بللی اولدوغو کیمی، بؤجکجیل قوشلاردیرلار. آنجاق بؤجک‌لردن اَن چوخ آری و آری‌لاردان اَن چوخ بال آری‌سینی سئورلر. بیر آری‌قیران‌، گون‌ده ایکی یوز-اوچ‌یوز آری یییه‌بیلر. قوشون فارسجا آدی زنبورخوار[ک]، اینگیلیسجه‎ده‌کی آدی bee-eater دا بو قوشون آریجیل اولدوغونو گؤستریر. آری‌قیران‌لار، زهرلی بؤجک‌لرین تیکانی و زهر تورباسینی قوپاریب، سونرا یئدییی کیمی، قابیق‌لاری بَرک اولانلاری سیندیردیک‌دن سونرا قابیق‌لاری آغیزا گتیریب قوسارلار؛ یووالاری‌نین یئری ده بو قابیق‌لارین بوْللوغوندان بللی اولور. تورکیه لهجه‌لرینده آری‌قیران(arıkıran) سؤزجویو وارسادا، یازی دیلینده آری‌قوشو(arıkuşu) داها یایقین‌دیر.
***
آری‌قیران آدی‌نین قورولوشو آپ-آچیق‌دیر؛ ـقیران قیسمی‌نین قیرماق فعلیندن گلدییی اورتادادیر: بو فعل 1. قوپارماق، اوزمک. ۲. اؤلدورمک، آرادان آپارماق. ۳. سیندیرماق، معنالاری داشیر. اؤلدورمک معناسی فعل‌ده، داها چوخ «بیرلیک‌ده اؤلدورمک، چوخ سایی‌دا اؤلدورمک» معناسی داشیسادا (قیرغین و قیران کلمه‌لری ده بو آنلامی گؤسترمک‌ده‌دیر)، سیندیرماق معناسیندان و آشاغی‌داکی وئرجه‌یییم اؤرنک‌لردن ده بللی اولدوغو کیمی، اؤلدورمک فعلینه اولدوقجا یاخین‌دیر. سیندیرماق معناسی داها چوخ تورکیه‌یه ده گؤرونسه ده، بیزده ده واردیر: قوللاریم قیریلیب یانیما دوشدو؛ آغاجین قول-بوداغینی قیردیم و.. کیمی اؤرنک‌لر ده، بو معنانی گؤستریر. آشاغی‌داکی قورولوشو آری‌قیران'ـا بنزه‌یَن آدلاری گؤزدن گئچیرینجه، بو یاپیم و تؤ‌ره‌تیم اوسلوبونون باشقا سؤزجوک و دئییم‌لرین یارانماسیندا فایدالی اولاجاغی آنلاشیلاجاق و دیلیمیزین دولغون‌لوغو و غناسیندان منظره‌لر گؤزلر اؤنونه سریله‌جک‌دیر:
1. آرپاقیران(arpakıran): آرپایا ضرر وئر‌ن بیر مریضلیک آدی‌دیر.
2.چاناق‌قیران(çanakkıran): بو آد آنادولودا گؤرونور؛ بیزده‌کی بیچیمی چاناق چات‌دادان/چاناق چاتلادان ‌دیر. منیم گؤردویوم چاناق چاتلادان‌لارین آغ چیچک‌لری اولور. اما آنادولودا گلینجیک یعنی خاشخاش چیچه‌ییینه ده چاناق چاتلادان دئییلیر.
3. اوراق‌قیران(orakkıran): آنادولودا، کؤکو بَرک بیر بیتگی آدی‌دیر. بیچین اثناسیندا، اوراغی وورورکن چتین کسیلدییینه گؤره، بو آدی آلمیش‌دیر.
4. اوغلاق‌قیران(oğlakkıran): آنادولودا شیمالی-غرب/قوزئی-باتی‌دان اَسَن سویوق یئل‌لردن بیری‌دیر؛ او بیری آدی قارایئل اولان بو یئل، حیوان‌لاری اوشودوب، قوزولارین، چپیش‌لرین اؤلومونه سبب اولا بیله‌جه‌ییینه گؤره بو آدی آلمیش‌دیر.
5. گئچی‌قیران(keçikıran): آنادولو‌دا بیر نئچه یئر آدی‌دیر(1. شانلی اورفادا، ایوبیه‌ده، محله آدی‌دیر. ۲. مودورنو/بوْلو'دا بیر یئرلشیم بؤلگه‌سی). آیریجا گئچی‌لرین بیر جیییر آغری‌سی‌نین دا آدی‌ «گئچی‌قیران»‌دیر. سانیرام اصلینده دیک بیر داغ یا سویوق یئر آدی‌ایمیش. گئچی‌قیران، اهرده و میانا (بوزقوش) طرفلرینده ده داغ، شبیستر(دیزه خلیل)ده، بؤلگه‌ آدی، بوستان‌آوادا شیمال و شیمال شرق'دن اَسَن و قارایئل ده آدلانان، بیر یئل آدی‌دیر. گئچی‌قیران، میانا بؤلگه‌سینده‌ نارین و گوجلو یاغان بیر قار آدی‌دیر.
6.باجاق‌قیران(bacakkıran): نملی و شئهلی یئرلرده بیتن بیر بیتگی آدی‌دیر. بیتگی‌بیلیمی‌نده Narthecium عائله‌سیندن ساییلیر. باتالاق و باتاقلیق یئرلرده بیتیب، بَرک اولدوغونا گؤره بو آدی آلدیغی آنلاشیلیر.
7.مال‌قیران(malkıran): سیغیر وباسی‌نین، خالق آراسینداکی آدی‌دیر.
8.نال‌قیران(Nalqıran): بیر چوخ بؤلگه‌ده پالان‌تؤکن آدییلا دا بیلینن، دیک داغ و یوققوش/یوخوش، دیک‌لیک معناسیندادیر(بوستان‌آوا).
9.ائششک‌قیران(éşşekqıran): قیش‌دان غربدن اسن بیر یئل آدی‌دیر(بوستان‌آوا).

@qopuntular

👇👇👇

👆👆👆

·        بو یازییا بیر گیریش یازیب چین لهجه‌لریندن و تورکلرله مؤحتمل تماس‌دا اولان لهجه‌لره اشارت ائتمه‌ییی دوشونوردوم. آنجاق بو ایشی، داها قیسا و آدینی «تورک دیلینده چین آدلاری» قویابیله‌جه‌یییم بیر یازییا بیراخماغی اویغون گؤردوم.

👆👆👆

1. دؤولت اداره‌لری چین دؤولتی و کومونیست پارتی‌سی‌نین اساسیندا قورولان حکومت اداره‌لری‌نین آدی طبیعی اولاراق چینجه‌دیر؛ بونلاردان بیر قیسمی‌نین اویغور تورکجه‌سینه گئچمه‌سی ده گؤزله‌نیلمز دئییل‌دیر. بیر نئچه اؤرنک(چینجه یازیم‌لارینی وئرمک ده فایدا گؤرمه دیم):
1-1. شیئن(xiàn): بؤلگه، ولایت.
1-2. زوْنگ‌لی(zŏnglĭ):باش‌ناظر، باش‌وزیر/ نخست‌وزیر.
1-3. گونگشا(gōngshè): کوْمون، اورتاق یاشام مرکزی (اؤزللیکله‌ مائو دؤنمی‌نده و سووئت‌لر چاغیندا اورتاق مالکیت و پایلاشیم اساسیندا قورولان چالیشما و یاشاما مرکزی).
2. عسگرلیک و اوْردو: طبیعی اولاراق چین اوْردوسونون دیلی چینجه‌دیر. بیر اؤرنک ایله یئتنیرم:
2-1. شانغشیاو(shàngxiào): سرهنگ، کولونل/کُلُنل. تورکیه‌ده آلبای دئییلیر، گئری قالان تورک دیل‌لرینده(اورتا آسیا، قافقاز و سیبریا تورک دیللرینده روسجادان گئچن و بیر زامانلار فارسجادا دا گؤرولن پوْلکوونیک/پالکوونیک(Polkovnik) واردیر.
3. گونلوک حیات ایله ایلگی‌لی سؤزجوک‌لر: بونلارین اؤنملی بیر بؤلومو یازی دیلینه داخیل اولموش‌دور. بیر نئچه اؤرنک:
3-1.جوزا(cuza): میز، ماسا. چینجه‎سی: zhuōzi.
3-2. کوجزا(kocza): یئمک چوبوقلاری، چاپستیک؛ چینلی‌لرین کوره‌لی‌لرین، ژاپونلولارین یئمک اوچون قاشیق یئرینه توتدوقلاری قوشا-چوبوق. چینجه‌سی:kuàzi
3-3. موْزا(moza): بؤرک، شاپقا. چینجه‌سی: گؤروندویو کیمی چینجه سؤزجوک‌لرین سوْنوندا گلن 子(اصلینده ج ایله ز آراسی بیر سس‌سیزدیر) اویغورجادا «ز» اولور.
3-4. داپان: بؤیوک بوشقاب. ایلک عونصور بیزه تانیش گلمه‌لی‌دیر. چینجه‌سی: dàpán.
3-5. دوفو(dufu): آوروپا دیللرینده tofu شکلی ایله بیلینن سؤزجوک، ژاپون دیلی یولویلا بو دیللره گئچمیش‌دیر. دوفو، چین‌ده «چوروموش، آجیمیش سوْیا» دئمک‌دیر و سویا سوتو(=شیر ‌سویا) اولاراق بیلینیر؛ یاغی آز؛ پروتئینی بوْل اولان یئمک‌دیر. سوْیا اوچون ده اویغورجادا، دادو(dadu) سؤزجویو واردیر و بو دا چینجه dàdòu دان آلینتی‌دیر.
3-6. وازا: جوراب معناسییلا، «جوراب» سؤزجویونون یانیندا ایشلک‌دیر. چینجه‌سی:wàza
3-7. پیاو(piyav): بیلیت (سینما، قاتار و بنزرلری اوچون). چینجه piào گلیر.
4. چاغداش و مودرن تکنولوژی و آلت‌لر: بو سؤزجوک‌لرین اؤنملی بیر بؤلویو روسجادان گلمیش‌دیر؛ بونلارا اؤنجه‌کی یازیلارین بیرینده، قیساجا ایشارت ائتدیم. آنجاق یئنی نسیل چوخ یول روسجا سؤزجوک‌لری بیراخیب چینجه‌سینی ترجیح ائدیرلر. بونا بیر آچیق اؤرنک، دیان(diàn) ایله قورولان سؤزجوک‌لر‌دیر. آشاغی‌داکی وئره‌جه‌ییم سؤزجوک‌لر، عمومیتله یازی دیلینه آلینمامیش‌دیر، آنجاق دانیشیق دیلینده و یئنی نسیل‌لرین دیلینده گؤرولمه‌یه باشلامیشدیر. دیان اسکی‌دن چین دیلینده «ایلدیریم، شیمشک» (=اسکی تورکجه‌ده یاشین کیمی) معناسیندایدی. یئنی چینجه‌ده، آوروپا دیللرینده‌کی الکتریک/ برق، قارشی‌لیغی اولاراق ایشله‌نمه‌یه باشلادی. اویغورلار الکتریک یئرینه توْک(tok) دئییرلر. بو سؤزجوک اؤزبکجه کیمی بعضی باشقا تورک دیللرینده ده واردیر و اصلینده روسجادان آلینج‌دیر. روسجادا توْک، «جریان، آخیم، آخیش» دئمک‌دیر. آنلاشیلان تورک دیللرینده بو روسجا عونصور، تورکجه توْق>توْخ «دوْلو، داشقین» معناسییلا قاریشیب، بولاشمیش‌دیر. نه ایسه چینلی‌لرین بو کؤک-‌سؤزجوک ایله بیر چوخ یئنی سؤزجوک‌لر یاراتمیشلار و بونلارین اؤنملی بیر قیسمی اویغور گنج‌لری‌نین دیلینده، اسکی روسجا آلینتی‌لارین یئرینی آلماق‌دادیر.
4-1. تیلیفون، روسجادان آلینتی اولاراق وارکن، چینجه دیانخوا(diànhuà) دا اؤزونه یئر آچماغا چالیشیر. چینجه سؤزجوک، «الکتریک‌لی دانیشیق» دئمک‌دیر.
4-2.باتارییه(batarye): بیزده‌کی باتری اوچون، اوست‌ده‌کی «توک»‌دا واردیر. اما چینجه diànchí (= الکتریک گؤلو/آنباری» دا گؤرونور.
4-3. تئلئویزوْر(Televizor): بیزده‌کی تلویزیون آنلامی‌ندا، روسجادان آلینتی‌دیر؛ اونون یانیندا چینجه diànshì (=الکتریک‌لی گؤروش) ده دیله گیرمک‌ده‌دیر.
4-4. کومپیوتیر: بیزده بیلینن کامپیوتر(=بیلگی‌سایار) کیمی، روسجا یولویلا، اینگیلیسجه‌دن آلینتی اولاراق واردیر. آنجاق چینجه‌سی یعنی diànnăo(=الکتریک‌لی بئیین) ده گؤرونور.
4-5. کینو(kino):روسجا آراچی‌لیغی ایله آلمانجادان آلینتی‌دیر و سینما سؤزجویویله کؤکدش ساییلیر. بونا قارشی‌لیق اولاراق چینجه diànyĭng دا واردیر؛ چینجه سؤزجوک «الکتریک‌لی کؤلگه» دئمک‌دیر.
 اوستده دئدیییم کیمی بو سؤزجوک‌لرین چوخو، هله‌لیک دانیشیق دیلینده و اؤزللیکله گنج‌لر آراسیندا گؤرونور و یازی دیلینه یئرلشه‌بیلمه‌میش‌دیر. آنجاق دیلین آغیر چینجه باسقی‌سی آلتیندا اولدوغونو دا گؤستره بیلیر

@qopuntular

چین دیلی قیسقاجی‌ندا اویغور تورکجه‌سی

✍ محمد اردم

چینلی‌لرله تورک‌لرین قوْنشولوغو، بلکه ایکی مین ایل اؤنجه‌دن باشلامیش‌دیر. زامان ایچینده ساواش‌لار، باریش‌لار، بیرلشمه‌لر، آلیش-وئریش‌لر و.. اولموش‌دور. چینلی‌لره مانی‌دینی(=مانویت/مانیچیلیک) تورک‌لر اوزریندن گئچمیش‌دیر. بوداچی‌لیق متین‌لری ایسه چوخ یول چین دیلیندن تورکجه‌یه چئوریلمیش‌دیر. نه ایسه اسکی تورکجه یازیت‌لار و قایناق‌لاردا، اوْنلارجا چینجه آلینتی‌لار واردیر و بونلارین اوزرینده آیرینتی‌لی و یئترلی چالیشمالار دا یایین‌لانمیش‌دیر. بعضی قالینتی‌لار، داها سونراکی دؤنم تورک دیللرینده ده قالمیش‌دیر؛ مثلاً کلاوزون'ون سنگلاخ سؤزلویو اوزرینه چالیشماسیندا، دوققوز آلینتی سؤزجوک تثبیت ائدیلمیش‌دیر. بونلاردان اوچونو، بورادا گتیریرم:
1.     بخشی(baxşı): چینجه bo-shi، اصلینده «بیلگین، بیلیجی» معناسیندایمیش. داها سونرا «دین آدامی(بوداچی)» معناسی قازانیر و سانسکریتجه‌ده‌کی Bhikśu آنلامینا یاخینلاشیر (=راهب، خئیرلی آدام، دیلنچی، دیلنچی‌لیک‌له گئچینن دین آدامی، بیزده‌کی درویش‌لر کیمی). ایلک زامان‌لار (بلکه آلتینجی- یئددینجی میلادی یوز ایل‌لرده) سؤزجوک تورک دیلینده باقشی بیچیمی‌نده آلینیر. داها سونرالار ایکی آنلام قازانیر: 1. شامان/دین آدامی، 2. یازار/کاتب. کاشغری‌نین یازدیغینا گؤره تورک‌لر، اویغور حرفلرله مکتوب یازانا ایلیمغا(ılımġa) دئییرمیش‌لر. آنجاق سونرالاری و اورتا تورکجه‌دن بری، باخشی/باقشی «کاتب» معناسی قازاناراق، قیلیمغا'نی اونوتدوردو. باخشی‌نین سانسکریتجه «بیکشو»'‌دان گلدیینی ادعا ائد‌ن‌لر اولسا دا، چینجه سؤزجویون آلینتی قایناغی اولدوغو داها دوغرو گؤرونور؛ سانسکریتجه سؤزجویون ‌ده بولاشما تأثیری اولابیلیر.
2.      چاو(çaw): کاغیذ پول. ایلخانلی‌ دؤنمی‌ندن بری فارسجا، عربجه و تورکجه‌ده گؤرونمه‌یه باشلایان سؤزجویون چینجه chao دان گلدییی بیلینیر.
3.     تایشی(tayşı): یازیچی، صنعتچی/ هنرمند. داها چوخ لقب اولاراق ایلخانلی‌لاردان بری، بؤلگه دیللرینده گؤرونور اما بو گون اونودولموش‌دور. چینجه ta(i)shi، بؤیوک اوستاد دئمک‌دیر.
 بونلارین یانیندا اسکی تورکجه قایناق‌لاردا چوخ گئچن و داها سونراکی دیل‌لرده، اؤزللیکله اوْغوز دیللرینده، گؤرولمه‌یَن قونچوی‌(qunçuy) دا دقت چکن سؤزجوک‌لردن‌دیر. اصلینده «خاقان قیزی، پرنسس» اولان سؤزجوک، داها سونراکی متین‌لرده «خانیم، قادین، خاتون» معنالاریندا گؤرونور و یایقین‌لاشیر (اؤزللیکله بوداچی‌لیق متین‌لرینده) چوخجا گؤرولموش‌دور. چینجه‌سی 公主 gōngzhǔ دیر؛ آدین آچیقلانماسی اوزون سورَر. چونکو چین دیل و مدنیتی تاریخی‌نده اوزون گلیشمه سی واردیر.
اسلامین اورتا و ایچ آسیایا گیریشی ایله، زامان ایچینده تورک‌لر موسلمان‌لاشیر؛ بو ایش اوزون زامان آلیر. الیمیزده‌کی اَن گئج بوداچی‌لیق متین‌لری، میلادی اون آلتینجی یوزایله عایددیرلر. آنجاق بونلارین دا استنساخ یعنی یازینما اولدوق‌لاری و اسکی متین‌لردن یئنی‌دن یازیلدیقلارینی بیلیریک. تورک‌لر موسلمانلاشینجا، چینلی‌لرله آلیش-وئریش‌لری، دین و اینانج ساحه‌سی‌نده، سون درجه آزالیر. نتیجه اولاراق بو دؤنم‌لرده، چین دیلیندن تورکجه‌یه گئچن چوخ آز عونصور واردیر.
***
چینلی‌لرین دوغو تورکیستانی اله گئچیردیک‌لری و کوْمونیست چین حاکمیتی‌نین کؤک سالماسییلا، اویغور تورک‌لری (و بؤلگه‌ده‌کی باشقا تورک ائل‌لری) چین‌لی‌لرله ایچ-ایچه یاشاماغا باشلاییب، چین دؤولت درس‌لری و مکتب‌لرینی گؤر‌ن و چینلی‌لرله چییین-چییینه ایشله‌مه‌یه باشلایان اویغورلارین، ایستر-ایستمز دیللرینده چینجه عونصورلار آرتماغا باشلار؛ اؤزللیکله سو‌ن اوْن ایل‌ده، باسقی‌لار آرتاراق، تورک دیلی درس‌لری آزالیب و یا قالدیریلیب، یئرینه چین تعلیماتی آرتیریلدی. بهانه‌لر ده تانیش‌ایدی: تورک‌لرین ایش بازاری و چالیشما دونیاسینا داها چوخ قاتیلماسی و چین توپلومو ایله قایناشاراق داها عدالت‌لی بیر توپلوم قورولماسی اوچون‌دور بو ایش‌لر. نه ایسه اویغور تورک‌لری‌نین دیلینده چینجه سؤزجوک‌لری، ایکی بؤلوک شکلی‌نده اله آلا بیلیریک: ایلک بؤلوک‌ده، دیل‌ده قبول گؤروب، یازی دیلینه داخیل ائدیلن‌لر یئر آلیر. ایکینجی‌ بؤلوک‌ده، دانیشیق دیلینده گؤرولن‌لر واردیر. اویغورلارین ‌دا، بیز ایران تورک‌لری کیمی، ایچ کؤچ نتیجه‌سینده چین شهرلرینه کؤچن‌لری واردیر و مثلاً پئکین/ بئجینگ'‌ده اونلارجا اویغور رستورانی موسلمان توریست‌لری جلب ائدیرلر. بونلارین دانیشیق دیلی ده، بیزیم «تهران تورکجه‌سی» و «تهران تورک‌لری» کیمی‌دیر؛ یعنی قاریشیق و آلینتی سؤزجوک‌لرین بیتیمی اولمایان بیر پوْزغون دیل و دانیشیق اوسلوبو یارانمیش‌دیر. گونلوک دانیشیق‌دا، آلینتی سؤزجوک‌لر داها چوخ‌دور. بونلاردان قیساجا اؤرنک‌لر وئره‌جیییم.
 آلینتی سؤزجوک‌لری بیر نئچه بؤلوم‌ده اَله آلابیلیریک:

@qopuntular

👇👇👇

👆👆👆

بونلاردان سونرا، گرامر اوخومالیییق؟ یوخسا گرامر اوْخوماغا گَرَک یوخ‌دور؟ گرامره، ایکی باخیم‌دان باخابیلریک؛ توصیف باخیمی‌ندان گرامر، یاشایان دیلین قایدالارینی وصف ائدیب، آچیقلابیلر؛ بیر ده قایداچی، بویوروجو یعنی تجویزی باخیم‌دان باخابیلریک. بورادا «دیل یانلیش‌لاری» گؤستریلیر، «دوغرو یازیب، سؤیله‌مک» اؤیردیلیر. فارسجادا «غلط ننویسیم» کتابلاری اولدوغو کیمی، آذربایجان تورکجه‌سینده ده «بئله یاز، بئله اوْخو» کیمی چالیشمالار دا واردیر. گرامری اوخوماق بو یانلیش‌لاردان اوزاق دورماق اوچون، متین‌لری، صؤحبت‌لری دوغرو-دوزگون و شوبهه‌سیز آنلاماق اوچون، ائتگی‌لی ارتباط قورماق اوچون، ائتگی‌لی دانیشیب یازماق اوچون، فایدالی‌دیر. آنجاق یازار اولماق اوچون، بیر تورکون آنادیلینی اؤیرنمه‌سی اوچون، گرامر اوخوماق یئتمز؛ بیر چوخ اوخور- یازار انسان‌لار دا، گرامر بیلمزلر.

@qoountular