چاشماق/شاشماق

✍ محمد اردم

 تورکیه تورکجه‌سینی اؤیره‌نمه‌یه باشلایان آذربایجان تورک‌لری‌نین ایلک «شاشیردیق»لاری کلمه‌لردن بیری، «شاشماق»(şaşmak) فعلی اولور. اؤزللیکله تعجّبله‌نمک معناسیندا، بیر آز عجایب گلیر. تورکیه سؤزلوک‌لرینده، شاشماق اوچون ایکی آیری آنلام وئریلیر: 1. تعجّبله‌نمک؛ 2. هدف‌دن آزماق، یول‌دان اوزاق دوشمک. بو معنالار و سؤزجویون گؤرونوشو، اونون چاشماق فعلیمیز ایله عینی و ایلگی‌لی اولدوغونو ایلک باخیش‌دا سئز‌دیریر. ایلگیمیزی چکه‌بیلن بیر مسأله، ده تورکیه تورکجه‌سی و آنادولو لهجه‌لری سؤزلوک‌لرینده، چاشماق فعلی‌نین گؤرونمه‌مه‌سی‌دیر. اسکی تورکجه ده کلمه باشیندا ش/ş سس‌سیزی‌نین گؤرونمه‌مه‌سی و بو کیمی سؤزجوک‌لرین (وارسا) آلینتی اولماسی، بو فعلین اصلی‌نین‌ چاشماق اولدوغو فیکرینی عاغیلا گتیره‌بیلر. آنجاق قایناق‌لاردا گئرییه گئدینجه، دورومون باشقا اولدوغو آنلاشیلیر. ایلک اولاراق سنگلاخ‌داکی وئری‌لری اوخویاق:
چاشماق: مضطرب شدن و رومیه آن را شاشماک(بئله‌دیر!) گویند.
چاشتوق: مضطرب شدیم.
چاشمیش: مضطرب شده.
چاشیرماق: مصدر متعدی است یعنی مضطرب و بی‌دست و پا کردن.
چاشاو(؟)، چاش و پاش(؟): از اتباع است یعنی پریشان و پراکنده(135. ص).
شاشماق: به ترکی رومی یعنی مضطرب شدن.
شاشورماق: مصدر متعدی است یعنی مضطرب ساختن.
شاشغون: به ترکی رومی مضطرب.
شاشی:(بر وزن کاشی) به ترکی رومی یعنی اَحْوَل.
شاشیلیک(بئله‌دیر!): اَحوَلی(184. ص).
 آنلاشیلان او دؤنم‌ده(نادرشاه چاغی‌ندا)، آذربایجان و عثمانلی تورکجه‌سینده چاشماق و شاشماق آیریشماسی یاشانمیش‌‌ایمیش. آما بوتون تؤره‌تی‌لر و مصدرلر لهجه‌لرین ایکی‌سینده ده واردیر.
 بیر آز داها گئرییه گئدیب اورتا تورکجه و قیپچاق تورکجه‌سی قایناقلارینا گؤز آتینجا، چاشماق گؤرونمور. آنجاق آزاراق دا اولسا، ساشماق(saşmaq) فعلی ده، شاشماق یانیندا اورتایا چیخیر. مثلاً الادراک للسان‌ الاتراک سؤزلویونه یازیلان مشهور حاشیه‌ده، شاشماق فعلی، ایکی معنادا (1. حیرتله‌نمک، 2. هدف‌دن قایماق) گلمک‌ده‌دیر. رحمت‌لیک بؤتشون'ون حاضیرلادیغی اورتا تورکجه سؤزلویونده، ساشماق(=صشمق) اساس قبول ائدیلمیش‌ و تعجبله‌نمک اولاراق معنالاندیریلمیش‌دیر(شاشماق ‌دا واردیر اما داها آز گؤروندویو آنلاشیلیر). بونون یانیندا شاشی (şaşı) «چئری، گؤزو اَیری، شاشی‌گؤزلو» اولاراق دا گئچر. بو سؤزلوک‌ده دقت چکن بیر کلمه‌ ده، شاشرو (şaşru) دور؛ عربجه مِن خَلف(=آرخادان، تَرس‌دن) قارشی‌لیغی اولاراق، اینگیلیسجه‎یه on the opposite side (=ترسه‌دن، مخالف جهت‌دن، تسگری) شکلی‌نده چئوریلمیش‌دیر. بونو شاشی+ـرو(=ظرف یارادان اَک) اولاراق آچیقلایابیلیریک. آیریجا چاشیتماق فعلی ده (=بیر اوشاغی پیس تربیت ائتمک) ‌ده شاشماق ایله آچیق‌لانابیلیر و ایلک چاشماق<شاشماق دؤنوشومو اؤرنک‌لریندن ساییلمالیدیر.
اسکی تورکجه قایناقلارا گلینجه، ساده‌جه ساشماق فعلی گؤرونور. آنلاشیلان ساشماق فعلی‌نده، ایکینجی هجاداکی ش تأثیری آلتیندا، بیر گئریله‌ییجی بَنزَشمه یاشانمیش(س>ش) و شاشماق اورتایا چیخمیش‌دیر. داها سونرا کلمه باشی ش سس‌سیزی تورکجه‌میزده سئویلمه‌دییی اوچون، چاشماق بیچیمی‌نه دوشموش اولاجاق‌دیر. بنزر دوروم‌دا اولان ایکی سؤزجوک داها واردیر تورکجه‌ده:
 شیشمک:یئلله‌نمک، بؤیومک، قابارماق. فعلین اصلی، سیشمک/سیشماق‌دیر. اسکی تورکجه‌ده سیش(>شیش: وَرَ‌م، اور دا بئله‌دیر).
 شیش:کاباب شیشی و بنزری(=سیخ). اسکی تورکجه‌ده‌کی سیش(sış)دا دا گئریله‌ییجی بنزشمه واردیر. طبیعی اولاراق بونلاردان تؤره‌یَن سؤزجوک‌لرده‌ ده دورومو بئله‌دیر.
***

👇👇👇