کیسبه/کیسمه

✍ محمد اردم

سؤزجوک‌لری آراشدیریرکن بعضن انسان گؤزونون اؤنونده اولانی گؤره بیلمیر. بلکه بوتون بیلگی و بیلیم ساحه‌لرینده ده دوروم بئله‌دیر. نه ایسه اون-اون ایکی ایل اؤنجه، سانیرام ایلک اولاراق رحمت‌لیک موسی هریسی‌نژاد'ین کتابی‌ندا «کیسمه» کلمه‌سینه راست گلدیم[1]. داها سونرا سوروشدوردوغوم زامان، آتام‌دان دا بنزر سؤزجویون(=کیسبه) وارلیغینی اؤیرندیم. کیسمه/کیسبه، اونلارین دئدییینه گؤره، «بَزَ‌رَک و اونا بنزر یاغلی دَنلرین یاغی چکیلدیک‌دن سونرا قالان تیلیفی»‌دیر. قایناق‌لارا باخدیغیم دا، آنادولودا، دار بیر بؤلگه‌ده بو کلمه‌نی گؤره‌بیلدیم؛ باشقا بیر ایپ اوجو تاپابیلمدیم.
 ایکی هفته اؤنجه، دفعه‌لرجه اوخودوغوم بیر کتاب‌دا گؤز گزدیریرکن، بیردن-بیره دویوم چؤزولدو: کُسبه. فارسجا و عربجه سؤزلوک‌لری آچینجا، یئترینجه بیلگی اورتایا تؤکولدو. دیلیمیزه فارسجادان گلدییی دوشونولن «کُسبه»، عربجه‌ده ده واردیر و کُسبه،کُسبا، کُزب و کُسب کیمی بیچیم‌لری ده یازییا آلینمیش‌دیر. اصلینده عربجه و فارسجاداکی سؤزجوک‌ ده، آرامجا/سوریانیجه‌ده‌کی kusba/kuspa دان آلینتی‌دیر. سؤزجویون نهایی قایناغی اَکَدجه‌ده kuspu(=پوسکول، سیخیلمیش خورما، کونجود و بنزرلری‌نین تیلیفی) اولدوغو بیلینمک‌ده‌دیر. سؤزجویون لاتینجه و ارمنیجه کیمی دیل‌لره گئچدییینی ده بیلیریک. بیزده‌کی بیچیم آنادولو آغیزلاریندا اولدوغو کیمی، ایلکین کوسبه(küsbe) شکلینده اولدوغونو دوشونه‌بیلیریک؛ داها سونرا یووارلاق سیرادان دوز/یاستی سیرایا گئچینجه، کیسبه(kisbe) اولموش و اونون بیر یان بیچیمی اولان کیسمه(kisme) ده، کلمه سونوندا تورکجه ـمه/ـما اکینه بنزتمه یولویلا اورتایا چیخمیش اولابیلر.
کلمه‌نین فارسجاداکی قارشیلیغی کونجاله/ کونجاره ‌دیر و کُنجد>کُنجیده(=کونجود تیلیفی) ایله ایلگیلی اولاجاق‌دیر. اورتا تورکجه‌ده بو آنلاما یاخین ایکی سؤزجوک تانیرام: بیری یوق(yuq)دور. یوق بوگون ده بعضی تورک دیل‌لرینده یاشایان و یوْق(yoq) شکلینده ده گؤرولن سؤزجوک اولوب «قابین دیبی‌نده قالان یئمک و بنزرلری»‌دیر. ایکینجی سؤزجوک ایسه، «سارغوت/سارقوت»(sarqut/sarğut)‌دور. سارقوت، سارقماق (=آسلانماق، ‌دامیزدیرماق) فعلیندن گلیر و بیر سیوی(مایع)نین سوزمه‌سیندن قالان آرتیغا دئییلیر. دئمک بو آنلام فارسجا «دُرد/دُردی» کلمه‌سی‌نین تام قارشیلیغی‌دیر. آما ساده‌جه شراب و چاخیر چؤکونتوسونه دئییل، بقایا(residue) معناسی‌نی دا داشیماق‌دادیر. بو کلمه یعنی سارقوت بلکه بو گون، رسوب و اونا قارشیلیغی اولان و آوروپا دیللریندن گئچن سئدیمئنت(sediment) اوچون ایشله‌نه‌بیلیر دییه دوشونورم.

[1] هریسی‌نژاد، موسی، تاریخ هریس، تبریز: مؤلف، 1384. 68.ص.


@qopuntular