چین دیلی قیسقاجی‌ندا اویغور تورکجه‌سی
✍ محمد اردم
چینلیلرله تورک‌لرین قوْنشولوغو، بلکه ایکی مین ایل اؤنجه‌دن باشلامیش‌دیر. زامان ایچینده ساواش‌لار، باریش‌لار، بیرلشمه‌لر، آلیش-وئریش‌لر و.. اولموش‌دور. چینلی‌لره مانی‌دینی(=مانویت/مانیچیلیک) تورک‌لر اوزریندن گئچمیش‌دیر. بوداچی‌لیق متین‌لری ایسه چوخ یول چین دیلیندن تورکجه‌یه چئوریلمیش‌دیر. نه ایسه اسکی تورکجه یازیت‌لار و قایناق‌لاردا، اوْنلارجا چینجه آلینتی‌لار واردیر و بونلارین اوزرینده آیرینتی‌لی و یئترلی چالیشمالار دا یایین‌لانمیش‌دیر. بعضی قالینتی‌لار، داها سونراکی دؤنم تورک دیللرینده ده قالمیش‌دیر؛ مثلاً کلاوزون'ون سنگلاخ سؤزلویو اوزرینه چالیشماسیندا، دوققوز آلینتی سؤزجوک تثبیت ائدیلمیش‌دیر. بونلاردان اوچونو، بورادا گتیریرم:
1. بخشی(baxşı): چینجه bo-shi، اصلینده «بیلگین، بیلیجی» معناسیندایمیش. داها سونرا «دین آدامی(بوداچی)» معناسی قازانیر و سانسکریتجه‌ده‌کی Bhikśu آنلامینا یاخینلاشیر (=راهب، خئیرلی آدام، دیلنچی، دیلنچی‌لیک‌له گئچینن دین آدامی، بیزده‌کی درویش‌لر کیمی). ایلک زامان‌لار (بلکه آلتینجی- یئددینجی میلادی یوز ایل‌لرده) سؤزجوک تورک دیلینده باقشی بیچیمی‌نده آلینیر. داها سونرالار ایکی آنلام قازانیر: 1. شامان/دین آدامی، 2. یازار/کاتب. کاشغری‌نین یازدیغینا گؤره تورک‌لر، اویغور حرفلرله مکتوب یازانا ایلیمغا(ılımġa) دئییرمیش‌لر. آنجاق سونرالاری و اورتا تورکجه‌دن بری، باخشی/باقشی «کاتب» معناسی قازاناراق، قیلیمغا'نی اونوتدوردو. باخشی‌نین سانسکریتجه «بیکشو»'دان گلدیینی ادعا ائد‌ن‌لر اولسا دا، چینجه سؤزجویون آلینتی قایناغی اولدوغو داها دوغرو گؤرونور؛ سانسکریتجه سؤزجویون ده بولاشما تأثیری اولابیلیر.
2. چاو(çaw): کاغیذ پول. ایلخانلی دؤنمی‌ندن بری فارسجا، عربجه و تورکجه‌ده گؤرونمه‌یه باشلایان سؤزجویون چینجه chao دان گلدییی بیلینیر.
3. تایشی(tayşı): یازیچی، صنعتچی/ هنرمند. داها چوخ لقب اولاراق ایلخانلی‌لاردان بری، بؤلگه دیللرینده گؤرونور اما بو گون اونودولموش‌دور. چینجه ta(i)shi، بؤیوک اوستاد دئمک‌دیر.
بونلارین یانیندا اسکی تورکجه قایناق‌لاردا چوخ گئچن و داها سونراکی دیل‌لرده، اؤزللیکله اوْغوز دیللرینده، گؤرولمه‌یَن قونچوی(qunçuy) دا دقت چکن سؤزجوک‌لردن‌دیر. اصلینده «خاقان قیزی، پرنسس» اولان سؤزجوک، داها سونراکی متین‌لرده «خانیم، قادین، خاتون» معنالاریندا گؤرونور و یایقین‌لاشیر (اؤزللیکله بوداچی‌لیق متین‌لرینده) چوخجا گؤرولموش‌دور. چینجه‌سی 公主 gōngzhǔ دیر؛ آدین آچیقلانماسی اوزون سورَر. چونکو چین دیل و مدنیتی تاریخی‌نده اوزون گلیشمه سی واردیر.
اسلامین اورتا و ایچ آسیایا گیریشی ایله، زامان ایچینده تورک‌لر موسلمان‌لاشیر؛ بو ایش اوزون زامان آلیر. الیمیزده‌کی اَن گئج بوداچی‌لیق متین‌لری، میلادی اون آلتینجی یوزایله عایددیرلر. آنجاق بونلارین دا استنساخ یعنی یازینما اولدوق‌لاری و اسکی متین‌لردن یئنی‌دن یازیلدیقلارینی بیلیریک. تورک‌لر موسلمانلاشینجا، چینلیلرله آلیش-وئریش‌لری، دین و اینانج ساحه‌سی‌نده، سون درجه آزالیر. نتیجه اولاراق بو دؤنم‌لرده، چین دیلیندن تورکجه‌یه گئچن چوخ آز عونصور واردیر.
***
چینلی‌لرین دوغو تورکیستانی اله گئچیردیک‌لری و کوْمونیست چین حاکمیتی‌نین کؤک سالماسییلا، اویغور تورک‌لری (و بؤلگه‌ده‌کی باشقا تورک ائل‌لری) چینلیلرله ایچ-ایچه یاشاماغا باشلاییب، چین دؤولت درس‌لری و مکتب‌لرینی گؤر‌ن و چینلیلرله چییین-چییینه ایشله‌مه‌یه باشلایان اویغورلارین، ایستر-ایستمز دیللرینده چینجه عونصورلار آرتماغا باشلار؛ اؤزللیکله سون اوْن ایل‌ده، باسقی‌لار آرتاراق، تورک دیلی درس‌لری آزالیب و یا قالدیریلیب، یئرینه چین تعلیماتی آرتیریلدی. بهانه‌لر ده تانیش‌ایدی: تورک‌لرین ایش بازاری و چالیشما دونیاسینا داها چوخ قاتیلماسی و چین توپلومو ایله قایناشاراق داها عدالت‌لی بیر توپلوم قورولماسی اوچون‌دور بو ایش‌لر. نه ایسه اویغور تورک‌لری‌نین دیلینده چینجه سؤزجوک‌لری، ایکی بؤلوک شکلی‌نده اله آلا بیلیریک: ایلک بؤلوک‌ده، دیل‌ده قبول گؤروب، یازی دیلینه داخیل ائدیلن‌لر یئر آلیر. ایکینجی بؤلوک‌ده، دانیشیق دیلینده گؤرولن‌لر واردیر. اویغورلارین دا، بیز ایران تورک‌لری کیمی، ایچ کؤچ نتیجه‌سینده چین شهرلرینه کؤچن‌لری واردیر و مثلاً پئکین/ بئجینگ'ده اونلارجا اویغور رستورانی موسلمان توریست‌لری جلب ائدیرلر. بونلارین دانیشیق دیلی ده، بیزیم «تهران تورکجه‌سی» و «تهران تورک‌لری» کیمی‌دیر؛ یعنی قاریشیق و آلینتی سؤزجوک‌لرین بیتیمی اولمایان بیر پوْزغون دیل و دانیشیق اوسلوبو یارانمیش‌دیر. گونلوک دانیشیق‌دا، آلینتی سؤزجوک‌لر داها چوخ‌دور. بونلاردان قیساجا اؤرنک‌لر وئره‌جیییم.
آلینتی سؤزجوک‌لری بیر نئچه بؤلوم‌ده اَله آلابیلیریک:
@qopuntular
👇👇👇
Post #1162
159