انجر- تاققیر

✍ محمد اردم

ایللر اؤنجه «اَسکی خرمنلر» آدلی قیسا مقاله‌لر یازدیم. اصلینده او یازیلاری، بؤیوک بیر پروژه‌نین بیر پارچاسی اولاراق دوشونموشدوم. هدف، تورکجه‌نین سؤزوارلیغی و سؤز تؤرتیمی‌نی اورتایا چیخارماق‌ایدی. هله ده دفترلریمده اوْنلارجا آچیقلانمامیش سؤزجوک واردیر؛ هردن گؤز گزدیرینجه و یا عاغلیما تاخیلینجا، بیر-ایکی‌سی‌نین سیرّینی چؤزمک لذت‌لی اولور. سون زامانلاردا چؤزدویوم سؤزجوک‌لر‌دن بیری ده اَنْجَر(encer)دیر. بعضی بؤلگه‌لریمیزده اولدوغونو دوشوندویوم (اَن آز چاراویماق‌دا وار اولدوغو کسین‌دیر)، انجر«گؤیرتی و اوْتو بوْل اولان چؤل و اوْتلاق» دئمک‌دیر. اونون قارشیتی «تاققیر»دیر و «اوْتاریلماق‌دان و یا باشقا سبب‌دن اؤترو، بیتگی‌سیز، اوْتسوز حالا گلمیش یئر، قوراق بؤلگه‌»دیر. تاققیر دانیشیق دیلیمیزده ده «بوش یئر، قورو یئر(مثلا دؤشنمه‌میش ائو/اوْتاق» معنالاریندا واردیر.
انجر، آختاریب آراشدیردیغیم سؤزلوک‌لرده یئر آلماز و بو باخیم‌دان بیر محلّی و یئرلی سؤزجوک ساییلمالی‌دیر. کؤکنینه گلینجه، منجه آراشدیرمایا اَجَر کلمه‌سیندن باشلایابیلیریک. بیلیندییی کیمی اَجَر بیر چوخ لهجه‌میزده و آنادولو آغیزلاریندا «یئنی، تَزَه» معناسیندا واردیر. آنجاق بو سؤزجویون ده «آجار»ین اؤن سیرایا گئچمیش شکلی اولدوغو آچیق‌دیر. آجار(acar) ایسه، بوتون آذربایجان و آنادولودا یاییلمیش و بؤیوک آنلام گئنیشله‌مه‌سی یاشادیغی دا بللی‌دیر. آجار آذربایجان‌دا، «تَپ-تَزه، یئپ-یئنی» معناسیندا، اؤزللیکله پالتار اوچون، ایشلک‌دیر. آنادولودا ایسه «تَزَه، یئنی، قوّتلی، اَتلی-یاغلی، جسور/ایگید، کَسکین، بَرک و باجاریقلی» معنالاریندادیر. آجار، تورکیه‌ده آد و سوْی آدی اولاراق ‌دا یایقین‌دیر. نه ایسه سانیرام بیر یازی‌دا یازمیشدیم آجار'ین عربجه‌دن گلدییینی. رحمت‌لیک تیئتسه، کلمه‌نی سوریه/شام عربجه‌سیندن «عَجِر» آنادولو لهجه‌لرینه گئچدیینی یازمیش‌دیر. سونرالار سؤزلویونو حاضیرلارکن، کلمه‌نین لاتینجه Agilis «حرکتلی، جانلی، چئویک»‌دن گله بیله‌جه‌یینی ده یازیر. منجه بو احتمال فرقلی سبب‌لردن اؤترو ضعیف‌دیر و آجار/اَجَر عربجه‌دن آلینتی ساییلمالی‌دیر.
 ایندی گله‌ک اَجَر/اَنجر مسأله‌سینه؛ بورادا دیل بیلیمی‌نده epenthesis دئییلن ایچ‌تؤره‌مه حادثه‌سی یاشانمیش‌دیر. کلمه ایچینده، اؤزللیکله آلینتی سؤزجوک‌لرده، سؤیله‌ییشین راحات‌لیغی اوچون (و یا فرقلی سبب‌لردن اؤترو) بیر سس‌سیز کلمه‌یه داخیل ائدیلیر (بو سس‌سیز چوخ یول ن/n اولور، اما باشقا سس‌سیزلردن ده واردیر). بونلاردان چوخ نادری تورکیه تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینه ده گیره‌بیلمیش‌دیر. داها دقتلیجه سؤیله‌مک گرکیرسه، بیلدیییم تک اؤرنک محنک‌دیر. آغیزلاردان آلدیغیم اؤرنک‌لره ده گؤز آتاق:

1. منجلیس(menclis)<مجلیس<مجلس.
2. کاغیرت(kağırt)<کاغیت<کاغد/کاغذ.
3. توفنگ<توفک(tüfek).
4. فیشنگ<فیشک(fişek).‌ بو ایکی سون اؤرنک، فارسجا و آذربایجان تورکجه‌سی‌نین یازی دیلینده یئرلشمیش‌دیر.
5. سؤیورت(söğürt)<سؤیوت<سؤیود(آغاجی).
6. گوونچ(güvenç)<گووَچ(güveç) ساخسی‌ بارداق‌دیر و فارسجا «دیزی» قارشیلیغی ساییلیر. بو بارداق‌لاردا پیشیریلن یئمک‌لره ده گووج آدی وئریلیر.
7. محنک(mihenk)<محکّ. تورکیه یازی دیلینده گؤرولن تک اؤرنک‌دیر. مَحَنگ(meheng) آذربایجان تورکجه‌سینده ده واردیر.
8. چنتیمک(çentimek)/چینتمک(çintimek): «اینجه-اینجه دوْغراماق، پارچالاماق، کَرتمک» اصلینده چَتمک/چیتمک فعلیندن گلدییی بیلینمک‌ده‌دیر.
9. میخنگ(mixeng):میخک. فارسجادان آلینتی‌دیر. تورکیه‌ده قارانفیل(karanfil)، عربجه و فارسجادا قَرَنفُل‌دان گلیر. بیلیم دیلی‌نده‌کی آدی dianthus caryophyllus دیر. قرنفیل'ین نهایی قایناغی سانسکریتجه kaṭuka-phala دیر.
***

انجردن، اَنجَر‌لیک(encerlik) ده «تزه اوْتو بوْل اولان بؤلگه» یارانمیش‌دیر و البته تورکیه‌ده‌کی مشهور اینجیرلیک(incirlik)، «آمریکا و ناتونون اؤنملی عسگری مرکزلرین‌دن بیری»دن چوخ فرقلی اولدوغو دا بللی‌دیر. بوراداکی کلمه بیزیم لهجه‌لریمیزده «اَنجیرلیک» شکلینده اولاجاق‌دیر. کلمه‌نین کؤکنی‌نده اینجیر/اَنجیر اولدوغو آچیق‌دیر (انجیر، دانیشیق دیلینده انجیل اولاراق ‌دا سؤیله‌نیر) فارسجادان گلدییی بیلینمک‌ده‌دیر. فارسجا کلمه‌نین اصلینده *an+çithra-(چیچک‌سیز)دن تؤره‌دییی دوشونولور.
***

@qopuntular

👇👇👇