اویغور تورکجه‌سینده‌کی عربجه و فارسجا آلینتی‌لاردان

✍ محمد اردم

اویغور تورکجه‌سی حاقیندا بیر-ایکی یازی یایینلامیشدیم. بورادا بو دیل‌ده‌کی فارسجا و عربجه آلینتی‌لاردان سؤز ائدیب، بیر سونراکی یازی‌دا اسکی تورکجه‌دن قالینتی‌لار و یا تورکجه‌میزده یاشامایان آما اویغورجادا یاشایان کؤکلو، اؤزگون-دوزگون تورکجه سؤزجوک‌لردن اؤرنک‌لر وئره‌رک، چاغداش اویغور یازیلارینی باشا چاتدیراجاغام.

تورک‌لرین موسلمان‌لاشماسییلا بیرلیک‌ده، بو دین ایله ایلگیلی سؤزجوک و مفهوم‌لارین دا تورک دیل‌لرینه گئچمه‌سی، طبیعی حادثه ساییلاجاق‌دیر. بو گون بیر چوخ تورک موسلمان و یا آنا دیل‎لری عربجه‌دن باشقا اولان موسلمانلارین (هیندیستان‌دان توتون آوروپا و گونئی دوغو آسیایا) دیل‌لرینده اسلام ایله ایلگی‌لی بیر چوخ سؤزجوک و قاورام، عربجه‌دن آلینتی‌دیر. یازییا بو کیمی اؤرنک‌لرله باشلایاجاغام(اویغور یازی‌سینی بوتونویله گؤستره‌بیلمه‌دیم. او یازی‌نین فونت‌لاری بیزده یوخ. یازینجا دا قاریشیر. نه ایسه من نقطه‌سیز ـیـ، آلتیندا اوست-اوسته ایکی نقطه اولان ـیـ، اوچ نقطه‌لی ـو کیمی حرف‌لری گؤستره‌بیلمه‌دیم.).

1. ئاخیره‌ت(<آخرت)، ئیباده‌ت(<عبادت)، دونیا، ئاشورا(<عاشورا)، هایات(<حیات)، ئاللاه(<الله)، ئه‌خلاق(<اخلاق)، ئیسلام(<اسلام)، ئاداله‌ت(<عدالت)،میراس(<میراث) و...

2. آنجاق آلینتی سؤزجوک‌لر بونلارا محدود قالمادی و بوتون اسلام مدنیتی ایله ایلگی‌لی اصطلاح‌لار دا، عمومن فارسجا اوزریندن و بو دیلین سوزگجی‌ندن گئچرک، آلینمیش‌دیر: هه‌قیقی(<حقیقی، گئرچک)، خیجاله‌ت (<خجالت، اوتانج)، مه‌لوم(<معلوم، بیلینَن، بَللی)، رهه‌مه‌ت(<رحمت=تشکّورلر!)، خه‌ت(<خطّ= مکتوب، یازی)، خه‌ته‌ر(<خطر، تهلیکه)، خه‌لپه(<خلیفه= معلّم، اؤیردیجی)، ئاددی(<عادّی=ساده، بسیط، یالین)، ئاگاه(<آگاه= دقت ائتمه، اویاری)، ئاخون(<آخوند، دین آدامی)، ئاییله(<عائله)، قه‌له‌م(<قلم)، خادیم(<خادم=مأمور، ایشچی)، آبروی (abroy)(<آبرو>آبیر)، داوا(<دواء، داوا. اوچ نقطه‌لی و ایله یازیلیر)، شه‌رق(<شرق، گوندوْغان، دوْغو)، لاییق (<لایق)، جه‌نوبی(<جنوبی، گونئی)، مه‌نبه(<منبع، قایناق)، گوناه(<گناه، اسکی تورکجه‌ده: یازوق)، ته‌هلیل (<تحلیل)، قه‌لب(<قلب، کؤنول)، هاوا(<هواء، اوچ نقطه‌لی و ایله)، شه‌خسی(<شخصی)، خولاسه(<خلاصه، اؤزَت)، ئوستاز(<استاذ=اوستاد)، زه‌نجیر(<زنجیر)، هایوان(<حیوان. اوچ نقطه‌لی و ایله)، جاواب(<جواب، یانیت. اوچ نقطه‌لی و ایله)، په‌لسه‌په(<فلسفه)، هوکومت(<حکومت)، ئاده‌م(<آدم=آدام، انسان)، ئا‌په‌ت(<آفت، بلا)، سوئال(<سؤال، سورغو)، هیس(his)(<حسّ، دویغو، دویو)، مه‌یوس(<مأیوس، اوموت‌سوز)، هازیر(<حاضر=حاضیر، ایندیکی)، خوشال(<خوشحال، سئوینجلی)، په‌رشان(<پریشان، دیدرگین)، ئیهتیاج(<احتیاج) کؤنا(köna) (<کهنه، کؤهنه، اَپریمیش، اَسکی)، کاواپ(<کباب=کاباب)، په‌زا(<فضا، مکان) ایمزا(<امضاء)، خوراز(xoraz) (<خروس>خوْروز)، هه‌تتا(<حتی>حتا)، پال(<فال)، په‌سیل(<فصل/فصیل)، مه‌وسیم(<موسم>مؤوسم)و...

بعضی سؤزجوک‌لر ده یئنی یارانمیش‌دیرلار و اورتا آسیا یولویلا عثمانلی‌دان آلیندیغی دوشونوله‌بیلر: مه‌تبوآت(< مطبوعات=باسین-یایین)، ئاخبارات(<اخبارات=خبر آژانسی، خبر یاییما. بو سؤزجویو اویغورلار یاراتمیش اولابیلرلر.)

@qopuntular

👇👇👇