Институт прикладной семиотики АН РТ

С Днём Конституции Республики Татарстан!

Уважаемые коллеги, дорогие друзья!

Поздравляю вас с важным государственным праздником – Днём Конституции Республики Татарстан!

Этот памятный день 6 ноября символизирует не только правовую основу нашего многонационального народа, но и стремление к справедливости, свободе и единству.

Академия наук Республики Татарстан с её богатой историей и значительным вкладом в научно-технологическое развитие науки является гордостью республики.

Пусть и впредь ваши усилия укрепляют духовный и интеллектуальный потенциал региона, способствуют инновационному развитию и процветанию Татарстана.

Желаю вам крепкого здоровья, новых научных достижений и успехов в служении на благо нашей Родины!

Президент Академии наук РТ
Рифкат Минниханов

Галимнәр "супер акыл" ясауны туктатып торырга чакырды

800дән артык күренекле шәхес, шул исәптән ясалма интеллект (ЯИ) белгечләре "супер акыллы ЯИ" (superintelligent AI) ясау эшен вакытлыча туктатып торырга чакырды. Бу хакта алар ачык хат чыгарды.

✳️ Кемнәр имзалаган

Хатны имзалаучылар арасында "ЯИ аталары" саналган Джеффри Хинтон (Geoffrey Hinton), Йошуа Бенжио (Yoshua Bengio), шулай ук Apple ширкәтенә нигез салган Стив Возняк (Steve Wozniak) кебек танылган шәхесләр, галимнәр, сәясәтчеләр бар.

Хат авторлары язуынча, ясалма интеллект сәламәтлек саклау һәм муллыкка ирешүдә моңарчы күрелмәгән мөмкинлекләр ача. Шул ук вакытта, адәми затны барлык когнитив өлкәләрдә узып китәрдәй супер акыл булдыру омтылышы җитди борчылу тудыра, ди алар.

✳️ Нәрсә борчый

Хат авторлары фикеренчә, мондый системаларны ясар алдыннан, башта алар имин һәм аларны контрольдә тотып була дигән фәнни консенсус булырга тиеш. Икенчедән, аларны киң җәмәгатьчелек хупларга тиеш. Шушы ике шарт үтәлми торып, супер акыл ясауны әлегә тыярга кирәк, ди алар.

Бу супер акыл нинди куркыныч тудыра дисәгез, алар шулкадәр күп эш урыннарын алып бетерәчәк ки, нәтиҗәдә кешеләргә ихтыяҗ калмаячак диелә. Бу исә ирек, гражданлык хокуклары, абруй һәм контроль дигән әйберләрнең юкка чыгуына китерә ала. Авторлар хәтта кешелекнең ихтимал үлеме турында кисәтә.

✳️ Кемнәр шөгыльләнә

Супер акыл ясау хыялы белән мавыккан ширкәтләрнең берсе - OpenAI. 2022 елда ул ChatGPT ясап чыгарды. Ширкәт башлыгы Сэм Альтман (Sam Altman) супер акыл 2030 елга барлыкка киләчәк дип фаразлый. Ул вакытка икътисадта эшләрнең 40%ты ЯИ ярдәмендә башкарылачак, ди ул.

Супер акыл ясау белән Meta ширкәте дә шөгыльләнә. Ширкәт башлыгы Марк Цукерберг (Mark Zuckerberg) белдергәнчә, бу эш инде ахырына якынлаша, әзер булгач, ул кешеләрнең "мөмкинлекләрен киңәйтәчәк".

✳️ Халык ни уйлый

Ачык хатны инде 52 меңнән артык кеше имзалаган, бу сан арта бара. Хатта күптән түгел АКШта үткәрелгән сораштыру нәтиҗәләре дә китерелә. Җавап бирүчеләрнең 5% ясалма интеллектны тиз һәм контрольсез үстерү яклы. 64% чамасы супер акылның имин һәм контрольдә булуы расланмый торып, аны ясауны тыярга кирәк дип саный. 73%тан артыгы бу өлкәне катгый контрольгә алырга чакыра.

❓Ә сез ничек уйлыйсыз? Супер акыллы ясалма интеллект кешелеккә куркыныч тудырамы? Аны тыярга кирәкме?
Фикерегезне безнең сораштыруда һәм комментта әйтегез!

TechSpot сурәте (сулдан 1нче: Стив Возняк, 2нче: Джеффри Хинтон)

#ясалма_интеллект #супер_акыл

TatSoft | @ipsanrt

Гамәли семиотика институты галимнәре Казан халыкара лингвистик саммитында үзләренең эшләрен тәкъдим итте

21–25 октябрь Казан федераль университетында VI Казан халыкара лингвистик саммиты (KILS 2025) уза. Аның төп чарасы – «Хәзерге лингвистикадагы проблемалар һәм тенденцияләр» дип аталган фәнни конференция. «Компьютер һәм корпус лингвистикасы» секциясендә Татарстан Фәннәр академиясенең Гамәли семиотика институты хезмәткәрләре дә катнашты.

Алар «Белем графлары нигезендә татар теле корпусын семантик аннотацияләү», «Татар телендәге текстларны классификацияләү модельләрен аңлатмалы ясалма интеллект ысуллары белән аңлату, «Рус теленнән татар теленә тәрҗемә иткәндә җөмләләрдә сүз тәртибе (машина тәрҗемәсе нәтиҗәләре нигезендә)», «Статистик мәгълүмат нигезендә татар теленең кулланылыш үзенчәлекләрен өйрәнү» темаларына чыгышлар ясады.

Институт галимнәренең мондый дәрәҗәле форумда катнашуы Гамәли семиотика институтының компьютер лингвистикасы өлкәсендәге казанышларын тәкъдим итәргә, шулай ук Россия һәм чит ил белгечләре белән тәҗрибә уртаклашырга мөмкинлек бирде. Башкарылган тикшеренүләр татар теле өчен заманча ресурслар һәм технологияләр үсешенә ярдәм итә.

TatSoft | @ipsanrt

Миңнеханов еллык юлламасында фән һәм ясалма интеллект мәсьәләләрен дә телгә алды

Татарстан рәисе Рөстәм Миңнеханов җомга көнне еллык юллама чыгышын ясады. Әлеге документ узганга анализ ясау һәм киләчәккә максатлар билгеләү буларак кабул ителә. Без анда фән һәм ясалма интеллект белән бәйле урыннарны барладык.

❇️ Миңнеханов үзенең чыгышында республикада кадрлар әзерләү мәсьәләсенә тукталып, бу эштә фәнни оешмаларның әһәмиятенә аеруча басым ясады.

❇️ Ул хөкүмәткә Фәннәр академиясе, югары уку йортлары һәм оешмалар белән бергәләп очкычлар, боралаклар, автомобильләр төзү, радиоэлектроника, яңа материаллар һәм химия, авыл хуҗалыгы, медицина кебек приоритет юнәлешләрдә компетенция үзәкләре төзү өчен илкүләм проектларда актив катнашу, шулай ук, пилотсыз технологияләр, ясалма интеллект һәм биотехнологияләр өлкәсендә яңа тикшеренү юнәлешләре булдыру, бу фәннәрне белем бирү программаларының барлык баскычларына кертү эшен йөкләде.

❇️ Кадрларга кытлык шартларына карамастан, рәис җитештерүне арттыру максатын куйды. Аның сүзләренчә, моның өчен федераль һәм республика проектларында, ярдәм чараларында мөмкин булганча күбрәк катнашырга, сәнәгать оешмаларында ясалма интеллект һәм робот техникасы элементларын кертергә кирәк. 2030 елга республикада сәнәгать роботларының саны 4 тапкырга артырга тиеш диде ул.

❇️ Дигитал технологияләрне үстерү юнәлешенә тукталып, Миңнеханов "ГосПромпт" дип аталган ясалма интеллект платформасы эшли башлау мисалын китерде. Укытучыларга көндәлек мәсьәләләрне хәл итәргә ярдәм итәчәк интеллектуаль система эшли башлаячагын әйтте.

❇️ Чыгышының ахырында ул Габдулла Тукайның тууына 140 ел тулу уңаеннан киләсе елны татар дөньясында Тукай елы дип игълан итү тәкъдимен хуплады. Гомумән алганда, татар халкының милли үзаңын саклау, шул исәптән дигитал мохиттә дә, аның милли кодын таныту өчен киләчәктә дә бергәләп тырышлык куярга кирәк диде. Республика хөкүмәтенә Фәннәр академиясе белән берлектә Татар халкының милли үзаңын саклау программасына, аны танытуга тагын да зуррак игътибар биреп, тиешле үзгәрешләр кертүне йөкләде.

Фото: tatarstan.ru

#ясалма_интеллект

TatSoft | @ipsanrt

⚡️Икътисад фәннәре өлкәсендә Нобель бүләге инновациягә нигезләнгән икътисади үсешне аңлаткан өчен бирелде

Альфред Нобель истәлегенә булдырылган бу бүләккә быел Джоэл Мокир (АКШ), Филипп Агион (Франция) һәм Питер Хоуит (АКШ) лаек дип табылды.

Швеция фәннәр академиясе белдерүендә әйтелгәнчә, бүләкнең яртысы технологик прогресс шартларында тотрыклы үсеш сәбәпләрен аңлаткан өчен Мокирга, икенче яртысы — "иҗади җимерелү" дип аталган күренешнең математик моделенә нигез салган өчен Агион белән Хоуитка бирелә. Әлеге модель базарга яңа продукт чыккан мизгелне тасвирлый, ул вакытта иске продукт ясаучы компанияләр зыян күрә.

▪️2024 елда икътисад фәннәре өлкәсендә Нобель бүләге АКШ галимнәре Дарон Аҗемоглу, Саймон Джонсон һәм Джеймс Робинсонга “институтларның формалашуын һәм икътисади үсешкә йогынтысын тикшергән өчен” бирелде.

▪️Икътисад фәннәре өлкәсендә бүләкне Швеция дәүләт банкы Альфред Нобель истәлегенә 1968 елда оештырды. Җиңүчене Швеция фәннәр академиясе билгели.

▪️Икътисад фәннәре өлкәсендәге бүләк Нобель атнасын тәмамлый. Бүләкләр Альфред Нобель үлгән көнне – 10 декабрьдә тапшырылачак.

#Нобель_бүләге

TatSoft | @ipsanrt

🎞 Татар фильмнары бер урынга тупланган онлайн платформа кирәкме?

Дуслар! Белүегезчә, хәзергә татар фильмнарын бер урында карап булган уңайлы онлайн платформа юк. ТР Фәннәр академиясенең Гамәли семиотика институты партнерлар белән шундый платформа булдыру турында сөйләшүләр алып бара.

🎬 Без сезнең фикерегезне белергә телибез. Әгәр барлык фильмнарны — искеләрен дә, яңаларын да — бер урында, татар телендә, русча титрлар белән, яхшы сыйфатта, уңайлы форматта карарга мөмкинлек булса, андый платформа сезгә кызыклы булыр идеме?

🗳 Түбәндәге сораштыруда тавыш биреп, комментта фикерегезне язсагыз иде. Сезнең фикер әлеге проектны файдалы һәм кызыклы итеп эшләргә ярдәм итәчәк.

#татар_киносы

TatSoft | @ipsanrt

⚡️Химия өлкәсендә Нобель бүләге металл-органик каркаслар эшләп чыгару өчен бирелде

Бүләккә Сусуму Китагава (Япония), Ричард Робсон (Австралия) һәм Омар Яги (АКШ) лаек дип табылды.

Швеция фәннәр академиясе белдерүендә әйтелгәнчә, бүләк аларга "металл-органик каркаслар эшләп чыгару өчен" бирелә.

Галимнәр молекуляр архитектураның яңа төрен эшләп чыгарган. Алар төзегән корылмалар – металл-органик каркаслар – молекулалар иркен кереп-чыга ала торган зур куышлыклардан тора. Аларны чүл һавасыннан су җыю, судагы пычрак матдәләрне чыгару, күмер газын тоту һәм водород саклау өчен кулланып була, диелә белдерүдә.

▪️2024 елда химия өлкәсендә Нобель бүләге АКШ галиме Дэвид Бейкер, Британия галимнәре Демис Һассабис һәм Джон Джамперга “ясалма интеллект ярдәмендә аксымнар структурасын фаразлау һәм аларны ясау технологиясе өчен” бирелгән иде.

▪️Кичә физика өлкәсендә Нобель бүләге АКШ галимнәре Джон Кларк, Мишель Деворет һәм Джон Мартиниска квант механикасында ясаган ачышлары өчен бирелде.

▪️Дүшәмбедә физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель бүләге АКШ галимәсе Мэри Брунков, АКШ галиме Фред Рамсделл һәм япон галиме Шимон Сакагучига иммунитетка кагылышлы ачышлары өчен бирелде.

#Нобель_бүләге

TatSoft | @ipsanrt

⚡️Физика өлкәсендә Нобель бүләге энергиянең квантлашуын ачу өчен бирелде

Быел бу бүләккә АКШ галимнәре Джон Кларк, Мишель Деворет һәм Джон Мартинис лаек дип табылды.

Швеция фәннәр академиясе белдерүендә әйтелгәнчә, бүләк аларга "электр чылбырында макроскопик квант-механик туннельләшү һәм энергиянең квантлашуын ачу өчен" бирелә. Галимнәрнең микросхема тәҗрибәләре квант физикасының гамәлдә эшләвен күрсәтә, диелә белдерүдә.

▪️2024 елда физика өлкәсендә Нобель бүләгенә АКШ галиме Джон Һопфилд һәм Канада галиме Джеффри Һинтон лаек дип табылган иде. Бүләк аларга “ясалма нейрочелтәрләр ярдәмендә машиналы өйрәнү үткәрергә мөмкинлек биргән фундаменталь ачышлар өчен" бирелде.

▪️2025 елның Нобель атнасы дәвам итә. 6 октябрь физиология һәм медицина өлкәсендә бүләк бирелде. 8 октябрь – химия, 9 октябрь – әдәбият өлкәсендә җиңүче билгеле булачак. 10 октябрь – Тынычлык бүләге, ә 13 октябрь – икътисад өлкәсендәге бүләк иясен атаячаклар.

#Нобель_бүләге

TatSoft | @ipsanrt

⚡️Физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель бүләге иммун толерантлыгына кагылышлы ачыш өчен бирелде

Быел бу бүләккә АКШ галимәсе Мэри Брунков, АКШ галиме Фред Рамсделл һәм япон галиме Шимон Сакагучи лаек дип табылды.

Бүләк аларга "периферик иммун толерантлыгына кагылышлы ачышлары өчен" бирелде. Бу толерантлык "иммун системасы тарафыннан организмга зыян китерүне булдырмый кала" диелә.

Мэри Брунков (1961) — Сиэтл шәһәрендәге Системалы биология институты хезмәткәре.

Фред Рамсделл (1960) — Сан-Франциско шәһәрендәге Sonoma Biotherapeutics ширкәте киңәшчесе.

Шимон Сакагучи (1951) — Осака университеты профессоры.

▪️Нобель бүләгенең акчалата күләме — 11 млн швед кроны. Хәзерге курс белән бу бер миллионнан артык АКШ доллары. Өч җиңүче бу акчаны үзара бүлешә.

▪️2024 елда физиология һәм медицина өлкәсендә Нобель бүләгенә АКШ галимнәре Виктор Эмброс һәм Гэри Равкан лаек дип табылган иде. Бүләк аларга "микроРНКны ачу һәм геннарны көйләүдә аның ролен тикшерү" өчен бирелде.

▪️Физиология һәм медицина өлкәсендәге бүләк Нобель атнасын ачып җибәрде. 7 октябрь — физика, 8 октябрь — химия, 9 октябрь — әдәбият өлкәсендә җиңүчеләр билгеле булачак. 10 октябрь Тынычлык бүләге, ә 13 октябрь икътисад өлкәсендәге бүләк иясен атаячаклар.

#Нобель_бүләге

TatSoft | @ipsanrt

Нобель атнасы башлана

Бу атнада фән дөньясында иң абруйлы бүләк саналган Нобель премиясе ияләре игълан ителәчәк.

6 октябрь – Физиология һәм медицина өлкәсендә
7 октябрь – Физика өлкәсендә
8 октябрь – Химия өлкәсендә
9 октябрь – Әдәбият өлкәсендә
10 октябрь – Тынычлык премиясе
13 октябрь – Икътисад өлкәсендә

Без дә бу вакыйгадан читтә калмаска булдык. Бүген Нобель премиясе турында берничә кызыклы факт тәкъдим итәбез.

🧔🏽‍♂️ Бүләкне кем булдырган?

Нобель премиясен швед уйлап табучысы Альфред Нобель (1833–1896) васыяте нигезендә бирә башлаганнар. Ул динамит уйлап табучы булган, ләкин үзе бу ачышның сугышларда кулланылуына борчылган һәм мирасын фән һәм тынычлыкка хезмәт итүче кешеләрне бүләкләүгә дип язып калдырган.

🥇 Бүләк кайчаннан бирле бирелә?

Нобель премиясе беренче тапкыр 1901 елда бирелгән. Шул вакыттан бирле ул дөньяның иң абруйлы бүләге булып кала.

6️⃣ Бүләк кайсы өлкәләрдә бирелә?

Нобель васыятендә башта 5 юнәлеш булган: физика, химия, физиология белән медицина, әдәбият һәм тынычлык өчен. 1968 елда Швеция банкы иганәсе белән алтынчы юнәлеш өстәлгән – икътисад өлкәсе.

🏛 Җиңүчене кем билгели?

▪️Физика – Швеция фәннәр академиясе
▪️Химия – Швеция фәннәр академиясе
▪️Икътисад – Швеция фәннәр академиясе
▪️Физиология һәм медицина – Каролин институты (Karolinska Institutet)
▪️Әдәбият – Швеция академиясе (Svenska Akademien)
▪️Тынычлык – Нобель комитеты (Норвегия парламенты каршында)

🇸🇪🇳🇴 Бүләк кайда бирелә?

Бүләкләрнең бишесе Швеция башкаласы Стокһольмда бирелә, Тынычлык премиясе – Норвегия башкаласы Ослода. Бу тарихи сәбәпләргә бәйле: Нобель чорында Швеция һәм Норвегия бер ил булган.

💁‍♂️ Бүләкне алучылар арасында математиклар бармы?

Нобель үзенең васыятенә математика фәнен кертмәгән, шулай да, бүләк алучылар арасында математиклар да бар, алар аны башка юнәлешләрдә алган. Мисал өчен: Бертран Рассел (1950, әдәбият), Макс Борн (1954, физика), Джон Форбс Нэш (1994, икътисад), Клайв Гренджер (2003, икътисад).

💁‍♂️ Бүләкне алучылар арасында нейрочелтәр белгечләре бармы?

Бар. 2024 елда физика өлкәсендәге бүләк АКШ галиме Джон Һопфилд һәм Канада галиме Джеффри Һинтонга “ясалма нейрочелтәрләр ярдәмендә машиналы өйрәнү үткәрергә мөмкинлек биргән фундаменталь ачышлар өчен" бирелде.

💰 Бүләкнең акчалата күләме күпме?

Нобель бүләгенең акчалата күләме – 11 млн швед кроны. Хәзерге курс белән бу бер миллионнан артык АКШ доллары.

#Нобель_бүләге

TatSoft | @ipsanrt

Гаҗәеп татар теле. Морфологик эллипсис

"Гаҗәеп татар теле" шәлкемендә телебезнең когнитив байлыгын барлауны дәвам итәбез. Алдарак без

1️⃣агглютинация
2️⃣полисемия
3️⃣рекурсия
4️⃣аффикслар тәртибе

турында фикерләшкән идек. Бүген телебезнең тагын бер сыйфатына тукталыйк:

5️⃣Морфологик эллипсис

Мин кырларыбызга, болыннарыбызга, урманнарыбызга, елгаларыбызга карап хозурланам.

Шушы җөмләне кыскрак итеп болай әйтеп була:

Мин кыр, болын, урман, елгаларыбызга карап хозурланам.

Бу күренеш лингвистика фәнендә морфологик эллипсис дип атала.

Билгеләмә. Морфологик эллипсис — бертөрле сүз формаларында бер үк аффикслар тезмәсен төшереп калдырып, аны соңгысына гына куллану мөмкинлеге.

Телебезнең бу сыйфаты заманча технологияләрдә мәгълүматны җыйнаграк итеп сакларга һәм тизрәк эшкәртергә мөмкинлек бирә.

❓Ә сез телебездә тагын нинди эллипсис мисалларын китерә аласыз? Рәхим итеп комментта языгыз!

#гаҗәеп_татар_теле #морфологик_эллипсис

TatSoft | @ipsanrt

Публикация сотрудников Института прикладной семиотики АН РТ признана лучшей на конференции в Стамбуле

17-21 сентября в Стамбуле проходит Международная конференция по компьютерной обработке тюркских языков – Turklang 2025. В этом году она организована в рамках Международной конференции по компьютерным наукам и инжинирингу – UBMK 2025.

Форум собрал более 500 ученых из более чем 20 стран.

Сотрудники Института прикладной семиотики Академии наук РТ приняли участие в форуме и представили 6 докладов по результатам своих исследований в области компьютерной обработки татарского языка.

Статья "Семантическая аннотация электронного корпуса "Туган Тел" на базе графов знаний" признана лучшей на конференции.

▪️Конференция Turklang, посвященная тюркским языкам и современным технологиям, в прошлом году прошла в Казани.

TatSoft | @ipsanrt