Inekas | انعکاس

‌
‌🎞 ارائۀ «یک تفسیر قرآنی بر تورات» (با زیرنویس فارسی از انعکاس)

👤عبدالله گلدری (دانشگاه خلیفه، ابوظبی)

گلدری در این‌ ارائه، ضمن ارائۀ بحثی کلی دربارۀ نسبت قرآن و تورات و همچنین، بحثی دربارۀ ایدۀ یک «تفسیر قرآنی بر تورات» و نیز بحثی دربارۀ کتاب روشن‌ساختن پیوندهای کراسه‌ای، از جمله به این نکته اشاره می‌کند که پیامبر اسلام رسالت خود را نه در چارچوبی بیرون از سنت ادیان ابراهیمی، که در واقع در درون این سنت و در امتداد رسالت پیامبران پیش از خود درمی‌یافته است (برای نمونه، بنگرید به احقاف: ۹)، و در همین چارچوب می‌بایست آیات متعددی در قرآن را دریافت که آن را نه ردکننده، بلکه «تصدیق‌کننده»ی کتاب‌های آسمانی پیشین (و در میان آن‌ها، تورات) برمی‌شمارند؛ کتاب‌های آسمانی‌ای که در دسترس مخاطبان «اهل کتاب» قرآن قرار داشته‌اند:

"و آمِنوا بما أنزلتُ مُصَدّقاً لما معکُم و لا تکونوا أولّ کافرٍ بهِ و لا تشتروا بِآیاتي ثمناً قلیلاً و إيّايَ فاتّقونِ"
(بقره: ۴۱) (همچنین بنگرید به: آل‌عمران:۳، بقره:۹۷، فاطر:۳‍۱، نساء:۴۷ و بقره:۹۱).

‌
🟣 ویدئوی بالا گزیده‌ای است از ارائۀ مشترک گلدری و سوفر که بر اساس آیات بالا، و همچنین براساس رویکرد تازه‌ای که در کتاب خود نسبت به «مهیمن‌»بودن قرآن در نسبت با کتاب‌های آسمانیِ پیشین دارند، می‌کوشند تا نوعی «تفسیر قرآنی» بر تورات ارائه دهند؛ تفسیری که در آن، عناصر و روایت‌های عمدۀ تورات با مورد متناظر قرآنی‌شان مقایسه و سنجیده می‌شوند.

▶️ مشاهدۀ نسخۀ کامل ارائه (۱ ساعت و ۶ دقیقه) در آپارات انعکاس

فهرست محتوایی ارائهٔ کامل (نسخهٔ آپارات):
۰۰:۴۲ بستر تاریخی: قرآن در گفت‌وگو با جامعۀ یهودی حجاز و مسئلۀ وجود تورات مکتوب
۰۵:۰۸ مهمانان ابراهیم: همسویی قرآن با میدراش و تفسیرهای ربّنی
۰۸:۰۱ چرا روایت‌های قرآن کوتاه‌اند؟ سورۀ یوسف، تفاوت مخاطب‌ها و اهداف
۱۴:۴۷ ساختار کتاب: ۵۴ پاراشا و تفسیر موضوعی (نمونۀ نام‌گذاری آدم)
۱۸:۰۳ چرا این کتاب لازم است؟ ناآشنایی دو جامعه با یکدیگر و پدیدۀ «قرآن‌هراسی»
۲۳:۴۸ حرمت‌نهادن قرآن به تورات و مسئللۀ آیات به‌ظاهر ضدیهودی در سنت هشدار پیامبرانه
۳۱:۳۲ تأیید تورات نه نسخ آن؛ عبری و عربی همچون زبان‌های خواهر
۳۵:۳۱ «اِقرأ /وَیِقرا» و «الیوم/ هَیوم»: آغاز و پایان قرآن (ریک سوفِر)
۳۹:۳۷ پیشینۀ خانوادگی سوفر در بغداد و مسیر رسیدن و توجه او به قرآن
۴۶:۴۵ بازی واژگانی «یوسف/ أسف» در روایت تورات و قرآن
۴۸:۰۲ چرا مسلمانان تورات را و یهودیان قرآن را نمی‌خوانند؟
۵۱:۴۰ پرسش و پاسخ: نسبت قرآن و میدراش، نسبت حدیث و تلمود، جایگاه فتوا و مفتی
۵۷:۱۸ فرایند نگارش کتاب و ترجمه‌های به‌کاررفته
۰۱:۰۱:۳۹ اسماعیل یا اسحاق؟ تحول تاریخی مفهوم «تحریف»
۰۱:۰۵:۰۹ جمع‌بندی


⭐️ معرفی تفصیلی کتاب

#انعکاس_کتاب
#انعکاس_یافته‌ها
@Inekas

‌
🟥 انتشار کتاب «روشن‌ساختن پیوندهای کراسه‌ای: یک تفسیر قرآنی بر تورات»

🔵اثر ریک سوفر و عبدالله گلدری، جامعۀ انتشارات یهودی، ۲۰۲۶
Rick Sopher & Abdulla Galadari, Illuminating Scriptural Connections: A Qur'anic Commentary on the Torah, Philadelphia The Jewish Publication Society (JPS), 2026

⬇️ دریافت صفحات آغازین کتاب در کتابخانه‌ انعکاس

‌▶️ ویدئوی ارائهٔ ایده و روش کتاب توسط نویسنده


این که قرآن -در یک‌سو- و تورات -در سوی دیگر- ارتباطات بینامتنی وثیقی با هم دارند، بینشی است که از نخستین گام‌های قرآن‌پژوهی مدرن در سدۀ نوزدهم عموماً درنظر بوده و کوشش‌های پراهمیتی برای آشکار ساختن جوانب آن انجام شده است؛ اثر حاضر را نیز می‌توان مساهمت جالب توجهی در همین چارچوب برشمرد. گلدری و سوفر در این‌جا، یکی در مقام فردی مسلمان و دیگری در مقام فردی یهودی، به آشکار ساختن روابط قرآن و تورات و نیز موارد همگرایی یا واگرایی این دو در هر یک از فقرات می‌پردازند.

عبدالله گلدری عمدتاً بر هرمنوتیک قرآنی، مطالعات فیلولوژیک قرآنی و پژوهش‌های بینامتنی قرآن و سنت‌های یهودی و مسیحی تمرکز دارد. پیش‌تر از او آثاری همچون هرمنوتیک قرآنی در میانۀ علم، تاریخ و بایبل (2018)، استعاره‌های مرگ و رستاخیز در قرآن (2023)، و معانی روحانی مناسک حج (2021) منتشر شده است. ریک سوفر، نویسندۀ دیگر کتاب نیز«پروژۀ قرآن و بایبل» را در مؤسسۀ وولف تأسیس و مدیریت می‌کند؛ پروژه‌ای که کتاب حاضر را می‌توان از جمله دست‌آوردهای آن برشمرد.

‌
🔵مائده:۴۸

"و فرستادیم به تو قرآن به‌راستی، گواهی استواردارِ آن را که پیش از آن فرابود از کتاب، و گوشوان [نگهبان] و استوار بر سر هر کتاب که پیش از آن آمد؛ حکم کن میان ایشان به آنچه الله فروفرستاد..." (ترجمهٔ رشیدالدین میبدی)

‌
برداشت سنتیِ غالب از «مهیمن»بودن قرآن -چنان‌که در ترجمۀ بالا دیده می‌شود- را می‌توان از جمله مقومات درک غالب سنت اسلامی از متون مقدس پیشین و رابطۀ آن‌ها با قرآن دانست. با این‌حال، گلدری و سوفر برآن‌اند که:

واژۀ «مهیمن»، که با فعل عربی «هَیمَن» (به‌معنای کسی که آمین می‌گوید) مرتبط است، از ریشۀ «أ-م-ن» می‌آید؛ ریشه‌ای به‌معنای «ایمنی»، «امنیت» و «اعتماد»، که بر همین اساس ما آن را به «اعتمادکننده بر آن» ترجمه کرده‌ایم. براساس این تفسیر [از «مهیمن»]، آیۀ مذکور بیان می‌کند که قرآن متون مقدس پیشین -یعنی تورات و انجیل‌ها- را تصدیق می‌کند و به آن‌ها اعتماد دارد. [... لذا] می‌توان قرآن را به‌گونه‌ای درنظر گرفت که خود را نوعی تفسیر یا مکمل برای متون مقدس پیش از خود معرفی می‌کند؛ قرآن به‌جای تلاش برای جایگزین‌ساختن خود با متون مقدس پیشین، در جای دیگری ادعا می‌کند که برای فهم درست احکام خداوند، متون مقدس پیشین می‌بایست آورده شده و تلاوت شوند.

‌
این برداشت را می‌توان نقطۀ عزیمت کتاب و مبنای درون‌قرآنی آن دانست. بر همین اساس، نویسندگان به هر یک از مضامین و روایت‌های آمده در فقرات توراتی می‌پردازند و می‌کوشند نشان دهند قرآن (و بعضا، احادیث) دربارۀ آن‌ها چه دیدگاهی داشته است. هر بخش کتاب توضیحی چکیده‌وار از مضامین توراتی ارائه کرده و سپس به تحلیل دیدگاه قرآن دربارۀ آن مضامین می‌پردازند و نهایتاً، ذیل بخش جمع‌بندی، تصویری کلی از بحث آورده می‌شود. در پایان کتاب نیز در ضمن یک پیوست، واژه‌نامه‌ای جامع از واژه‌های مشترک عربی-عبری در قرآن و تورات (مانند «أحَد: אחד»، «سَکینَة: שׁכינה»، «بَرَکَة: ברכה») آورده شده است.

نویسندگان در مواضع متعددی از کتاب بر این نکته تأکید می‌کنند که یکی از مهم‌ترین اهداف تورات شکل‌دادن و تثبیت هویت قومی، دینی و تاریخی اسرائیل بوده است و صورت روایی و «تاریخی» آن را -از جمله- در همین راستا می‌بایست ارزیابی نمود؛ در حالی که قرآن، متنی فراقومی و مشخصاً «دینی» است که دایرۀ مخاطبان بسیار متنوع‌تری (اعراب، مسیحیان و یهودیان) داشته است و از همین‌رو، به‌جای تکیه و تأکید بر صورت روایی پیوسته و «تاریخی» داستان‌ها، با اشاره به آن‌ها می‌کوشد پیام‌های دینی و اخلاقی خود را در چارچوبی که برای مخاطبانش آشنا بوده است، منتقل کند.

⭐️ جمع‌بندی
روشن‌ساختن پیوندهای کراسه‌ای: یک تفسیر قرآنی بر تورات می‌کوشد با ارائۀ بررسی‌های تطبیقی جزئی میان قرآن و تورات، از یک‌سو بر اهمیت مطالعۀ متن مقدس «دیگری» توسط مسلمانان و یهودیان، و نقش آن در به‌دست‌آوردن فهم بهتری از متن مقدس خودشان تأکید کند و از سوی دیگر، مشخصاً با درنظر داشتن مخاطبان غیرمسلمان، و با نشان‌دادن ارتباط بسیار نزدیک و ظریف قرآن در یک‌سو و تورات و منابع سنت یهودی در سوی دیگر (و در همین راستا، تأکید بر «تصدیق‌» تورات از سوی قرآن)، شکافی در سدّ «قرآن‌هراسی» و سوءفهم‌ها از قرآن و اسلام نزد آنان ایجاد کند.

▶️ ویدئوی ارائهٔ ایده و روش کتاب توسط نویسنده

#انعکاس_کتاب
@Inekas

‌
💠 درس‌گفتار‌های «زبان‌شناسی تاریخی و قرآن»

👤 وحید صفا (انعکاس | دانشگاه تهران)

قرآن به عنوان متنی که در بافت زبانی و فرهنگی عربستان در دورۀ باستان متأخر پدیدارشده، تا به امروز نقشی بی‌بدیل در حیات فرهنگی و دینی مسلمانان دارد و موضوع مطالعۀ بسیاری از غیرمسلمانان در فضای دانشگاهی غربی نیز هست. در عین حال، پژوهش‌های جدید نشان داده‌اند قرآن با متون مسیحی و یهودیِ پیش از خود وارد گفت‌وگویی بینامتنی شده است. بر این اساس، متن قرآن در میانۀ یک بازۀ زمانی طولانی قرار می‌گیرد؛ بازه‌ای که در طول آن زبان‌ها ناگزیر دستخوش تغییر می‌شوند. از سوی دیگر، زبان‌شناسی تاریخی به عنوان یکی از پرسابقه‌ترین شاخه‌های زبان‌شناسی به مطالعۀ تغییرات زبان در گذر زمان می‌پردازد. بر این اساس زبان‌شناسی تاریخی ظرفیت‌های ارزشمندی برای مطالعات قرآنی در اختیار پژوهش‌گران قرار می‌دهد.

این درس‌گفتار فرصتی را فراهم می‌کند تا پژوهشگران با آشنایی با زبان‌شناسی تاریخی آن را در مطالعات خود در خصوص قرآن مورد استفاده قرار دهند؛ درس‌گفتار حاضر مشتمل بر دو دورۀ مجزاست و علاقه‌مندان می‌توانند به انتخاب خود در هر کدام از این دوره‌ها شرکت نمایند.

⭐️ دورۀ اول: «مقدمه‌ای بر زبان‌شناسی تاریخی: با تکیه بر زبان عربی و زبان‌های سامی»

این دوره فرصتی برای آن دسته از پژوهشگران مطالعات قرآنی است که علی‌رغم درک ضرورت آشنایی با این دانش، تاکنون فرصت آشنایی نظام‌مند با آن را نداشته‌اند. بدین منظور، در این دوره، کلیۀ مباحث اصلی زبان‌شناسی تاریخی به‌صورت عمومی و با ارائۀ مثال‌ها و نمونه‌هایی از زبان‌های سامی -به‌ویژه زبان عربی که مورد نیاز پژوهشگران مطالعات قرآنی است- مورد بحث قرار می‌گیرد.

‌
⭐️ دورۀ دوم: «ریشه‌شناسی مفردات قرآن: هدف، روش و آسیب‌شناسی»

این دوره ناظر به علاقۀ فزاینده‌ای است که توسط قرآن‌پژوهان ایرانی در دو دهۀ اخیر به ریشه‌شناسی پیدا شده است؛ حوزه‌ای مهم از دانش زبان‌شناسی تاریخی به شمار می‌آید. این علاقه معمولاً به دلیل عدم آشنایی کافی با پیش‌نیازها و روش‌شناسی آن، صرفاً به مقایسۀ اطلاعات موجود در لغت‌نامه‌های زبان‌های سامی و فرهنگ‌های ریشه‌شناختی تقلیل داده می‌شود. از این گذشته، استفاده از نتایج به‌دست‌آمده در مطالعات قرآنی، گاه با افراط‌ها و خطاهای روش‌شناختی مختلفی نیز همراه است. در این دوره، شرکت‌کنندگان علاوه بر آموختن روش ریشه‌شناسی مفردات قرآنی با فرصت‌ها و محدودیت‌های آن در مطالعات قرآنی نیز آشنا خواهند شد.

‌

⭐️ دربارهٔ مدرس:

وحید صفا پژوهشگر فرهنگ و زبان‌های سامی در انعکاس است. جدا از برگزاری دوره‌های متعدد زبان‌های سامی، در موضوعات مرتبط با این درس‌گفتار، او دبیری علمی مدرسۀ سوم مدار، دورهٔ آموزشی کهن خط‌شناسی و کتیبه‌شناسی عربی، سخنرانی در پیش‌نشست سومین مدرسهٔ انعکاس با عنوان «کاربست شواهد مادی در بازسازی بافتار تاریخی عصر نبوی» و همچنین مجموعه ارائه‌ای دربارۀ دین و آیین‌های عربستان پیشااسلامی را در کارنامه دارد. پژوهش تازۀ وی در خصوص تحولات معناشناختی برخی مفاهیم کلیدی اخلاقی از کتیبه‌های عربی پیش از اسلام تا قرآن و پس از اسلام، به زودی در مجموعهٔ Islamization and Arabization of the Arabian Peninsula in Light of Material Evidence به سرویراستاری ایلکا لیندستت و هگیت نول منتشر می‌شود.

‌
🔴 ویدئوی نظرات شرکت‌کنندگان در دورهٔ قبلی وحید صفا


📊 اطلاعات دوره:
از ۲۹ شهریور ۱۴۰۵ تا ۱ آذر ۱۴۰۵

💠دورۀ زبان‌شناسی تاریخی:
۱۰ جلسه، یک‌شنبه‌ها به صورت آنلاین - از ساعت ۱۸ تا ۱۹:۳۰

💠دورۀ ریشه‌شناسی مفردات قرآن:
۸ جلسه، سه‌شنبه‌ها به صورت آنلاین - از ساعت ۱۸ تا ۱۹:۳۰

🗂 طرح درس دوره‌ها

🔺 ثبت نام و اطلاعات بیشتر:
https://mohit.online/event/mq4plb

⏲ مهلت ثبت‌نام: تا پایان ۲۸ شهریور ۱۴۰۵

#رویداد_انعکاس
🔆 @hanifcrs
🔵 @Inekas

‌
‌🎞 روش‌شناسی مطالعه و استفاده از میراث فلسفی جهان اسلام
👤 محمدصالح زارع‌پور (دانشگاه منچستر)

❓ پژوهشگران و دانشجویان فلسفۀ اسلامی در مواجهه با متون این رشته دقیقاً چه کاری انجام می‌دهند و چه نکات روش‌شناختی‌ای را می‌بایست در نظر داشته باشند؟

زارع‌پور در این ارائه، با تکیه بر تجربۀ زیستۀ خود در دو رشتۀ ریاضیات و فلسفه، به یکی از کمبودهای مهم در پژوهش‌های فلسفۀ اسلامی -به‌ویژه در ایران- می‌پردازد: غفلت از تأمل و خودآگاهی روش‌شناختی در فرآیند پژوهش و مطالعه.

🔵 زارع‌پور در ارائۀ حاضر، که در ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس انجام پذیرفته، تأملات خود را در راستای ایجاد نوعی بازاندیشی در شیوه‌های کار و شفاف‌سازی پیش‌فرض‌ها و مسائل روش‌شناختی پژوهش در فلسفۀ اسلامی ارائه می‌کند.

🔺زارع‌پور بحث خود را بر پایۀ مقالۀ کلاسیک ریچارد رورتی، چهار ژانر در تاریخ‌نگاری فلسفه (1984)، سامان می‌دهد؛ بر این اساس، می‌توان چهار رویکرد کلی در مواجهۀ با متون فلسفۀ اسلامی در پیش گرفت:

۱. بازسازی تاریخی (Historical Reconstruction)، که در پی ارائۀ پاسخ به پرسش «اندیشمند الف در بافتار فکری و تاریخی‌اش چه مقصودی داشته است؟» و متضمن کوششی برای فهم اندیشه‌های فیلسوف در زمینه و زمانۀ تاریخی اوست؛ زمینه‌ای که نه‌تنها به مسائل مشخصاً فلسفی و اندیشه‌ورزانه محدود نمی‌ماند، بلکه صرفاً به زمینۀ فلسفی بلافصل فعالیت او نیز محدود نیست، بلکه می‌تواند -برای نمونه- در مورد ابن‌سینا، از اندیشه‌های فارابی و متکلمان، تا اندیشه‌های فیلسوفان یونانی دورۀ هلنیستی و پیش از آن‌ها را نیز دربرگیرد.

۲. بازسازی عقلانی (Rational Reconstruction)، که در پی ارائۀ پاسخ به پرسش «ما امروز چه صورت‌بندی فلسفی‌ای از اندیشه‌های اندیشمند الف می‌توانیم داشته باشیم؟» و متضمن کوشش برای بازخوانی استدلال‌ها و اندیشه‌های یک فیلسوف با استفاده از ابزارها، مفاهیم و زبان فلسفۀ معاصر، و صورت‌بندی دوبارۀ آن در همین چارچوب است؛ در این‌جا، حساسیت کم‌تری نسبت به بافتار تاریخی اندیشه‌های فلسفی درکار است و کوشیده می‌شود از بصیرت‌های فلسفی فیلسوفان گذشته، برای حل مسائل فلسفی امروز بهره برده شود.

۳. تاریخ‌ اندیشه (Intellectual History)، که در این‌جا، با کوشش برای ارائۀ پاسخی به پرسش «اندیشمند الف چه نقشی در تاریخ کلان‌تر اندیشۀ فلسفی ایفا کرده است؟»، به‌بررسی نقش و جایگاه یک اندیشمند در ضمن سیر تحول و دگرگونی کلان‌تر اندیشه‌ها و ارتباط‌ آن‌ها با یکدیگر پرداخته می‌شود. در این‌جا مسألۀ درست و نادرست‌بودن استدلال‌ها و اندیشه‌ها نیست؛ بلکه مسألۀ اساسی، سیر کلان تحول اندیشه‌ها و جایگاه هر اندیشمند در این چارچوب کلی است.

۴. عقیده‌نگاری (Doxography)، که با ارائۀ پاسخ به پرسش «موضع اندیشمندان دربارۀ مسألۀ ب چه بوده است؟»، به‌بحث و بررسی دربارۀ پاسخ‌ها و رویکردهای اندیشمندان گوناگون دربارۀ یک مسألۀ معین می‌پردازد.

🔺زارع‌پور در ادامه، با توسعه دسته‌بندی رورتی، به ارائۀ تصویری کلی از رویکردهای گوناگون متعاطیان فلسفۀ اسلامی می‌پردازد: گروهی از آنان، کسانی هستند که خود را نه «مورخ»، که «فیلسوف اسلامی» می‌دانند و به فلسفه‌ورزی در چارچوب سنت عقلانی اسلامی و در امتداد آن می‌پردازند؛ گروه دیگر آنان‌اند که بر بازسازی تاریخی اندیشه‌های فلسفی سنت اسلامی تمرکز کرده‌اند و بسته به‌ رویکردشان، یا به‌لحاظ فیلولوژیک و متنی حساسیت بیش‌تری به‌خرج می‌دهند، یا به‌لحاظ فلسفی و استدلالی؛ گروه سوم کسانی‌اند که به تاریخ اندیشه‌های فلسفی در سنت اسلامی در ضمن چارچوب کلان‌تر کلیت تاریخ فلسفه می‌پردازند و نهایتاً، گروهی که با نگریستن به میراث اندیشه‌های فلسفی در سنت اسلامی، آن را به‌سان منبعی از اندیشه‌ها، استدلال‌ها و بصیرت‌های فلسفی‌ای می‌بینند که می‌توان آن را بازسازی عقلانی کرد و از آن برای حل مسائل فلسفی در فلسفۀ معاصر بهره برد.

زارع‌پور با اشاره به لزوم خودآگاهی پژوهشگر اندیشه‌های فلسفی در سنت اسلامی نسبت به این که در کدام یک از «ژانر»های بالا مشغول به فعالیت است و نیز نسبت به روش‌شناسی پژوهش خویش، بر این نکته تأکید می‌کند که در این‌جا، مسئله بر سر درستی و نادرستی یک روش نیست؛ نکتۀ اساسی عبارت است از لزوم آگاهی پژوهشگر نسبت به این که در کدام ژانر فعالیت می‌کند، و این که نسبت به قواعد و معیارهای آن ژانر وفادار مانده است یا خیر.

▶️ مشاهدهٔ نسخۀ کامل ارائه محمدصالح زارع‌پور در ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس (۴۷ دقیقه) در آپارات و یوتوب انعکاس.

🔵 بخش انگلیسی ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس از ۱۲ تا ۱۴ شهریور به‌صورت آنلاین برگزار می‌شود؛ در این مدرسه گروهی از پژوهشگران برجسته به ارائۀ مطالعات موردی خود پیرامون تاریخ اندیشه‌های فلسفی در جهان اسلام می‌پردازند.

🔹آخرین مهلت ثبت‌نام:
پایان چهارشنبه ۱۱ شهریورماه ۱۴۰۵

🔵@Inekas

Inekas | انعکاس pinned a photo

👥 ارائهٔ «رمزگشایی از نام محمد»

👤 هادی تقوی

🔻 این فایل صوتی، گزیده‌ای است از ارائهٔ هادی تقوی در مرکز پژوهشی پویافکر (سه‌شنبه ۸ اسفند ۱۴۰۳) که در آن ایدۀ خود در مقاله اخیرش «رمزگشایی از نام محمد» را ارائه کرده است:

Taghavi, H., & Heidari, A. (2026). Decoding Muhammad: a Scriptural and Historical Journey into a Prophetic Name. Studia Islamica, 121(1).

⬇️ دریافت فایل مقاله به همراه چکیده

🔵 آیا نام «محمد» پیش از ظهور اسلام سابقه داشته یا عنوانی است که پس از آن رواج یافته است؟ این سخنرانی با تکیه بر شواهدی از سکه‌ها، کتیبه‌های جنوب عربستان (یمن) و پاپیروس‌های کهن دوزبانه، به بررسی خاستگاه تاریخی و زبان‌شناختی این نام در بستر مطالعات عهدینی می‌پردازد. در این ارائهٔ بین‌رشته‌ای، فرضیهٔ خاستگاه منجی‌گرایانهٔ نام «محمد» و پیوند احتمالی آن با برخی عبارات عهد عتیق مورد بررسی و نقد قرار می‌گیرد؛ موضوعی که می‌تواند در بازخوانی تاریخ صدر اسلام راهگشا باشد.

00:00:00 طرح مسئله، پرسش‌های اصلی پژوهش و معرفی روش‌شناسی بین‌رشته‌ای تحقیق (واکاوی نام پیامبر در تلاقی زبان‌شناسی، تبارشناسی عرب و مطالعات عهدین)
00:02:34 بررسی ندرت نام محمد در تبارنامه‌های پیش از اسلام و غیبت آن در اسناد مادی اولیه اسلامی (کتیبه‌ها، پاپیروس‌ها و سکه‌ها) تا دوره خلافت عبدالملک مروان
00:05:00 بررسی دیدگاه‌های مستشرقان غربی (آلویس اشپرنگر، هانری لمانس، گابریل سعید رینولدز و رابرت هویلند) و نقد فرضیه نام اولیه پیامبر (رد روایت نام «قُثَم»)
00:10:43 بررسی کتیبه‌های باستانی جنوب عربستان (یمن)، وفور ریشه «حمد» و معرفی نام‌های کهن «یَحمد»، «یَهحمد»، «مَحمد» و «احمد»
00:16:26 تحلیل دقیق کتیبه حِمیَری-یهودی «Ja 1028» (مورخ ۵۲۳ میلادی در بئر حِما) و رمزگشایی از عبارت پایانی «بِمحمد» (b-mḥmd) و ارتباط آن با ماجرای ملاقات عبدالمطلب با سیف بن ذی‌یَزَن، نوه شرحبیل ذی‌یَزَن
00:26:12 بررسی شش پلات داستانی در احادیث تولد پیامبر و واکاوی انگیزه عبدالمطلب از انتخاب نام بی‌سابقه «محمد»
00:30:11 تبارشناسی شخصیت‌های انگشت‌شمار با نام «محمد» پیش از اسلام (مانند محمد بن مَسلمه و محمد بن اُحیحه) و ارتباطات تنگاتنگ آنان با جامعه یهودی یثرب و خیبر
00:36:06 ریشه‌شناسی واژه «محمد» در زبان‌های سامی؛ انشعاب معنایی ریشه ḥmd میان «ستایش» (در عربی قرآنی) و «اشتیاق و محبوبیت» (در عبری، آرامی، اوگاریتی و فینیقی)
00:41:28 واکاوی مفاهیم منجی‌گرایانه (مسیانیک) ریشه ḥmd در کتاب مقدس عبری و تفاسیر آرامی
00:48:20 تحلیل آواشناختی و بازسازی تلفظ کهن نام پیامبر (Maḥmid / Maḥmed) بر اساس اسناد دوزبانه یونانی، قبطی، سریانی و مندایی قرون اول و دوم هجری
01:01:15 فرضیه خاستگاه منجی‌گرایانه (مسیانیک) نام پیامبر بر اساس واژه «مَخمَد» در کتاب هوشع نبی (هوشع ۹: ۶-۷)، بازتاب آن در مجادلات ضداسلامی یهودی (مانند پیوط ۷۵۲ میلادی و اسرار ربی شمعون بن یوحای) و جمع‌بندی نهایی

#انعکاس_مقاله

@inekas

‌
🖋 ادامۀ معرفی مقالۀ "رمزگشایی از نام «محمد»: سیری تاریخی و مبتنی بر متون مقدس در واکاوی یک نام پیامبرانه" نوشتۀ هادی تقوی و علیرضا حیدری (۲ از ۲)

⬇️ دریافت مقاله به همراه چکیده
👥 شنیدن ارائه مقاله توسط نویسنده

🔵 تبارشناسی نام «محمد»
نویسندگان به این نکته اشاره می‌کنند که هرچند نام «محمد» پیش از اسلام نامی نادر بوده است، اما چند استثنا برای این مسئله می‌توان یافت: کسانی چون «محمدبن‌مسلمه» و «محمد‌بن‌احیحه»، و نکته این‌جاست که این افراد پیوندهای عمیق خویشاوندگی با جماعت‌های یهودی عربستان داشته‌اند. مقاله در همین راستا به بررسی روایت‌های گوناگون منابع اسلامی دربارۀ نام‌گذاری پیامبر توسط عبدالمطلب می‌پردازد و نشان می‌دهد که این نام در میان اعراب چنان نادر بوده که باعث تعجب اطرافیان شده است؛ در واقع، نقطۀ اشتراک تمامی این روایت‌ها آن است که عبدالمطلب این نام را برگزید با این امید که نوه‌اش «ستوده‌شده توسط آسمانیان و زمینیان» باشد ("یحمده أهل السماء وأهل الأرض")؛ در واقع، عبدالمطلب از دلالت‌های موعودگرایانه و بایبلی این نام آگاه بوده است، امری که هرگز غریب نیست؛ چه این‌که او از سوی مادر خویش -سلمی- با قبیلۀ بنی‌نجار از قبیلۀ خزرج در یثرب پیوند داشته است، قبیله‌ای که پیوندهای اثبات‌شده‌ای با یهودیان مدینه داشته‌اند.

🔵 ارتباط نام «محمد» با متون بایبلی
در بایبل اشارات متعددی به ریشۀ «ح-م-د» می‌توان یافت؛ یک نمونۀ برجسته، کتاب حجّی 2:7 است — فقره‌ای پراهمیت برای تفسیرهای موعودگرایانۀ مسیحی و یهودی که حتی سراغ آن را در عهد جدید نیز می‌توان گرفت. در این‌جا می‌خوانیم:

וְהִרְעַשְׁתִּי, אֶת-כָּל-הַגּוֹיִם, וּבָאוּ, חֶמְדַּת כָּל-הַגּוֹיִם
... همۀ قوم‌ها را خواهم لرزانید، و آرزوی تمامی اقوام خواهد آمد.
(ترجمۀ فارسی از نسخۀ کینگ جیمز)

جروم (سدۀ 4و5م.) نیز «חֶמְדַּת (ḥemdat)» را عنوانی مسیحایی دریافته و از همین رو، این فقره را به‌صورت زیر ترجمه کرده است (می‌دانیم که زبان مبدأ ترجمۀ جروم -وولگات- عبری بوده است):

Et movebo omnes gentes, et veniet desideratus cunctis gentibus: et implebo domum istam gloria, dicit Dominus exercituum.
و من تمامی قوم‌ها را به‌لرزه درخواهم آورد، و مطلوبِ همۀ قوم‌ها فراخواهد رسید؛ و این خانه را از جلال آکنده خواهم ساخت.» — خداوند لشکرها چنین می‌گوید.
(این‌جا)

آگوستین (سدۀ 4و5م.) نیز همانند او این فقره را به‌نحوی موعودگرایانه و در ارتباط با پاروسیا تلقی کرده است (بنگرید به این‌جا). نیز در تلمود بابلی (سنهدرین 97ب)، ربی عقیوا از این فقره به‌سان شاهدی بر هویت مسیحایی بار کوخبا بهره می‌گیرد.

نیز، به‌عنوان نمونه‌ای دیگر، در دانیال 9:23 جبرئیل دانیال را با لقب «חֲמוּד֖וֹת (ḥamudot/ بسیار محبوب)» خطاب می‌کند و پس از آن، سخن از «مُهر گشتن رؤیا و نبوت» به‌میان می‌آورد؛ مضمونی که می‌توان بینامتن آن را در قرآن نیز سراغ گرفت:

"مَا كَانَ مُحَمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِنْ رِجَالِكُمْ وَلَكِنْ رَسُولَ اللَّهِ وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ"
(احزاب: 40)

🔵 راز تلفظ کهن نام «محمد»
نویسندگان با اشاره به تلفظ‌های متفاوت ثبت‌شده برای نام «محمد» در متون گوناگون غیراسلامی، هم‌راستا با پژوهش‌های احمد الجلاد و مارین فان‌پوتن، اشاره می‌کنند که تلفظ صحیح این نام (یعنی، آن‌چنانکه در روزگار پیامبر تلفظ می‌شده) «مَحمِد (Maḥmid)» یا «محَمِّد (Mḥammid)» بوده است، نه «مُحَمَّد». نکتۀ جالب توجه این‌که این تلفظ، نشان‌دهندۀ ارتباط این نام با واژه‌ای بایبلی است: «מחמד (maḥmad)». به ویژه حضورِ «maḥmad» در هوشع ۹:۶ جالب توجه است، چرا که این فقره در شعری یهودی مربوط به سال ۷۵۲ میلادی به کار رفته است، به‌نحوی که واژۀ «maḥmad» در آن به پیامبر اسلام اشاره دارد.

🔵 جمع‌بندی
برخلاف پاره‌ای دیدگاه‌ها که نام «محمد» را برساختۀ متأخر سنت اسلامی می‌داند و نام پیامبر اسلام را نام دیگری برمی‌شمارد، مقالۀ حاضر با بررسی طیف گسترده‌ای از شواهد نشان می‌دهد که انتخاب نام «محمد» توسط عبدالمطلب را می‌توان واجد وثاقت تاریخی دانست. این نام نزد گروه‌های خاصی از یهودیان عربستان پیش از اسلام، شناخته‌شده و واجد دلالت‌های موعودگرایانه بوده است. در واقع، این نام را می‌بایست در ارتباطی عمیق با سنت‌های دینی اهل کتاب دریافت — انتخاب این نام، بازتاب‌دهندۀ آگاهی عمیقی نسبت به پیشینه‌های بایبلی آن و دلالت‌های موعودگرایانه‌اش بوده است.

#انعکاس_مقاله

@inekas

‌
💎 راز نام پیامبر: پیوند کتیبه‌های باستانی، متون مقدس و تاریخ صدر اسلام

🖋 معرفی مقالۀ "رمزگشایی از نام «محمد»: سیری تاریخی و مبتنی بر متون مقدس در واکاوی یک نام پیامبرانه" نوشتۀ هادی تقوی و علیرضا حیدری (۱ از ۲)


Taghavi, H., & Heidari, A. (2026). Decoding Muhammad: a Scriptural and Historical Journey into a Prophetic Name. Studia Islamica, 121(1).

⬇️ دریافت مقاله به همراه چکیده
👥 شنیدن ارائه مقاله توسط نویسنده

💠 آیا نام «محمد»، چنان‌که برخی پژوهشگران تجدیدنظرطلب اظهار کرده‌اند نه یک نامِ خاص، بلکه صفتی موعودگرایانه بوده است که تنها بعدها بر پیامبر اسلام اطلاق شده است؟ آیا نام حقیقی ایشان «محمد» بوده‌ است؟ آیا می‌توان دیدگاه سنت اسلامی دربارۀ نام‌ پیامبر را پذیرفت؟ اگر بله، آیا نام «محمد» یک نام ساده بوده یا واجد دلالت‌های دینی معیّنی بوده است؟

مقالۀ حاضر با رویکردی چندرشته‌ای و با بررسی دقیق شواهد تاریخی، کتیبه‌شناختی و زبان‌شناختی، ابعاد تازه‌ای از پیشینۀ این نام را روشن می‌کند. این پژوهش نشان می‌دهد این نام یک واژۀ ساده و بی‌هیچ‌ دلالتی، و یا لقبی که بعدها توسط مسلمانان بر پیامبر اطلاق شده باشد نیست، بلکه ریشۀ در بستر انتظارات موعودگرایانۀ عهد باستان متأخر دارد.

🔵 از «ستایش» تا «اشتیاق»
در حالی که ریشۀ «ح-م-د» در عربی قرآنی و کتیبه‌های جنوب شبه‌جزیرۀ عربستان به‌معنای «ستایش» به‌کار رفته است، همین ریشه و معادل‌هایش در عبری و آرامی تداعی‌گر «آرزو»، «میل»، «اشتیاق» و «محبوبیت» هستند. به‌عبارت دیگر، واژه‌ای که برای اعراب به‌معنای «ستوده» بود، برای یهودیان عبری‌زبان و آرامی‌زبان، بر معنای «محبوب» یا «فردی که منتظرش بودند» دلالت می‌کرد.

🔵 کتیبه‌های حمیری و استمداد از «محمد» پیش از ولادت پیامبر
در میان کتیبه‌های کشف‌شده در جنوب عربستان، یک کتیبۀ مهم حمیری به‌نام Ja 1028 (مربوط به سال 523م.، حدود نیم‌سده پیش از ولادت پیامبر؛ تصویر بالای پست بعدی) وجود دارد که در فضای یهودی و به‌دستور پادشاهی به‌نام «شَرَحئیل یقبول ذو یزن» نگاشته شده است. در پایان این کتیبه، نویسنده پس از نام‌بردن از «رحمان»، به واژۀ «بسیار ستوده‌شده (mḥmd)» اشاره می‌کند. یوزف فان‌اس، با مرتبط‌دانستن این واژه با نام پیامبر، پیشنهاد می‌کند که این عبارت را می‌توان نشان‌دهندۀ نوعی انتظار موعودگرایانه در میان جماعت‌های یهودی جنوب عربستان دانست که معطوف به ظهور شخصیتی به‌نام «محمد» بوده است. در سنت اسلامی نیز به‌ نقلی از ابن‌عباس دربارۀ دیدار عبدالمطلب با «سیف‌بن‌ذی‌یزن» برمی‌خوریم؛ در این نقل او با عنایت به میراث مکتوب خویش، نسبت به نام و مشخصات پیامبر آگاه نمایانانده می‌شود و جالب آن‌که کریستین روبن، «سیف‌بن‌ذی‌یزن» را نوادۀ شرحئیل، یعنی همان پادشاه حمیری می‌داند که مسئول نگارش کتیبۀ Ja 1028 بوده است.

به‌نظر می‌رسد بقره: 89 را نیز بتوان شاهدی بر این دانست که جماعت‌های یهودی پیشااسلامی واجد نوعی انتظار موعودشناختی برای شخصیتی به‌نام «محمد» بوده‌اند؛ در این آیه می‌خوانیم:

وَلَمَّا جاءَهُمْ كِتابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِما مَعَهُمْ وَكانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جاءَهُمْ ما عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكافِرين.
و آن‌گاه که کتابی از سوی خداوند برای آنان آمد که همخوان با کتابشان بود، با آن‌که پیش از آن در برابر کافران (از فرارسیدن پیامبر اسلام و قرآن) یاری می‌جستند، چون آن‌چه (از پیش) می‌شناختند به‌ نزدشان آمد، آن را انکار کردند؛ لعنت الاهی بر کافران باد.
(ترجمۀ فارسی از بهاءالدین خرمشاهی)

در همین راستاست که در سیرۀ ابن‌اسحاق، در تفسیر این آیه می‌خوانیم:

در جاهلیت میان قبائلی چند از عرب و میان یهود عداوت و خون بود و پیوسته قوم یهود ایشان را تهدید و وعید کردندی به‌ظهور پیغمبر ما -صلوات الله علیه-، وگفتندی: ای عرب، زود باشد که پیغمبر آخرالزمان که ما احوال وی بدانسته‌ایم از تورات، ظاهر شود و ما متابعت وی کنیم و آن‌گاه شما [را] چون عاد و ارم به‌قتل آوریم و ما از روزگار شما دمار برآوریم. و دیگر چون جنگ با ایشان درپیوستندی و به‌روی مصاف درآمدندی، به‌حق و حرمت پیغمبر -صلوات الله علیه- از حق تعالی نصرت طلبیدندی و نجات وی و ظفر بر دشمنان بخواستندی...
(سیرت رسول‌الله، ترجمۀ قاضی ابرقوه، به‌تصحیح اصغر مهدوی، ج1، ص185).

بر اساس این شواهد، مقاله پیشنهاد می‌کند نام «محمد» را می‌بایست نامی دلالت‌گر دانست؛ نامی که با انتظارات موعودشناختی عهد باستان متأخر نزد یهودیان مرتبط بوده است.

#انعکاس_مقاله

@inekas

‌
💠معرفی کتاب «فلسفه و فقه در جهان اسلام» به ویراستاری پیتر آدامسن

Adamson, Peter (ed.). Philosophy and Jurisprudence in the Islamic World. De Gruyter, 2019.


🔺نخستین جلد از مجموعۀ «فلسفه در جهان اسلام در بافتار» با عنوان فلسفه و فقه در جهان اسلام (به‌ویراستاری پیتر آدامسن)، به اندیشه‌های فلسفی در فقه و اصول فقه پرداخته و نشان می‌دهد که بسیاری از مباحث مطرح‌شده در این دو رشته -مانند ماهیت استدلال فقهی، اعتبار قیاس، نسبت زبان و معنا، مبانی داوری اخلاقی و...- دارای ابعاد جدی و مهم فلسفی است.

علاوه بر این، مقالات این مجلد نشان می‌دهد که مرز میان فلسفه و فقه در جهان اسلام باید مورد بازاندیشی قرار گیرد؛ چه، فیلسوفانی چون فارابی و ابن‌سینا، علی‌رغم جایگاهشان در سنت فلسفی، از مباحث فقهی زمانۀ خود آگاه بودند و جوانبی از اندیشۀ فلسفی آنان در تعامل با این مباحث شکل گرفته است. از سوی دیگر، کسانی چون محمد غزالی نیز، حتی در آثار فقهی‌شان، با پرسش‌هایی با ماهیت فلسفی مواجه بوده‌اند و برای پاسخ به آن از ابزارهای مفهومی و استدلالی فلسفه بهره برده‌اند.

🔻در ادامه عناوین مقالات این جلد ارائه می‌شود و معرفی اجمالی تک‌تک این مقالات را می‌توانید در کتابخانۀ انعکاس ملاحظه بفرمایید.

🍔عناوین مقالات این مجلد:

🔺تأملات فلسفی در شعر شافعی
جرج تامر (دانشگاه فریدریش الکساندر ارلانگن-نورمبرگ)
[معرفی اجمالی]

🔺اخلاق و فقه در فلسفۀ فارابی
فریال بوحافه (دانشگاه وورتسبورگ)
[معرفی اجمالی]

🔺هستی‌شناسی اخلاقی و نظریهٔ شرع در اندیشهٔ ابن‌سینا
هانا سی. ارلوین (مؤسسۀ تاریخ علم ماکس پلانک)
[معرفی اجمالی]

🔺در مسیر ابن‌سینا؟ مناقشهٔ اصولیان دربارۀ مفهوم مخالف
نورا کالبارچیک (پژوهشگر مستقل)
[معرفی اجمالی]

🔺دیدگاه‌های غزالی دربارۀ فلسفه و فقه
اولریش رودولف (دانشگاه زوریخ)
[معرفی اجمالی]

🔺منطق قیاسی در اصول فقه؛ استدلال‌های غزالی برای یقین‌آوری قیاس فقهی
فلیسیتاس اوپویس (دانشگاه جورج‌تاون)
[معرفی اجمالی]

🔺موجهات تکلیفی در اندیشهٔ ابن‌حزم
یوپ لامیر (پژوهشگر مستقل)
[معرفی اجمالی]

🔺تفکیک میان فرآیند و نتیجه: فلسفه از منظر شرعی در فصل‌ المقال ابن‌رشد
زیاد بوعقل (مدرسۀ عملی پژوهش‌های عالی فرانسه؛ EPHE)
[معرفی اجمالی]

🔺مبانی فایده‌گرایی دینی ابن‌تیمیه
جان هووِر (دانشگاه ناتینگهام)
[معرفی اجمالی]

🔺هستی‌شناسی ارزش و فرض «برائت اصلی» در اصول فقه شیعی دورۀ پساکلاسیک
رابرت گلیو (دانشگاه اگزتر)
[معرفی اجمالی]

🔺تجرّی به‌مثابۀ شانس دینی
امیرمحمد امامی (دانشگاه اگزتر) و میرزا محمدکاظم عسکری (حوزۀ علمیۀ قم)
[معرفی اجمالی]

🔺از همراهی تا علیت: بحث در باب «دَوَران» در «آداب البحث» آغازین
والتر ادوارد یانگ (دانشگاه مک‌گیل)
[معرفی اجمالی]

🔵شماری از نویسندگان این مجموعه در ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس به ارائۀ پژوهش‌های خود می‌پردازند. برای ثبت‌نام در این مدرسه می‌توانید به این پیوند رجوع کنید.

@Inekas

‌
🔵 ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس (بخش انگلیسی) | آنلاین | با ترجمهٔ همزمان | ۱۲-۱۴ شهریور ۱۴۰۵

💠فلسفه فراتر از «فلسفه»: بازاندیشی در تاریخ‌نگاری فلسفۀ اسلامی


👥 با مشارکت موسسۀ مطالعات عربی و اسلامی دانشگاه اکستر، دانشگاه حبیب و مرکز دین‌پژوهی حنیف


🔻 ۳۰ ساعت ارائهٔ علمی مبتنی بر مقالات مهم منتشر شده به‌همراه پرسش و پاسخ
🔻 ۱۲ تا ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ | ۳ تا ۵ سپتامبر ۲۰۲۶ | از ساعت ۱۳ تا ۲۱ به وقت تهران
🔻 با حضور ۱۵ استاد برجسته از دانشگاه‌های ییل، برکلی، جورج‌تاون، تورنتو، مونیخ، فرایبورگ، اکستر، ناتینگهام، بیرمنگام، اوکلاهما و ترینیتی


🗒 برای مطالعهٔ چکیدهٔ ارائه‌ها و معرفی ارائه‌کنندگان به کتابچهٔ مدرسه رجوع کنید.


⏲ مهلت ثبت‌نام: تا چهارشنبه ۱۱ شهریور ۱۴۰۵
  
🎓 تخفیف ویژه دانشجویی
📄 اعطای گواهی‌نامه
🌐 برگزاری جلسات مجازی در Zoom
💬 با ترجمهٔ همزمان فارسی
👥 شبکه‌سازی و تعامل علمی
⬇️ ترجمهٔ فارسی کامل تمام مقالات ارائه‌شده


معمولاً وقتی از «فلسفه در جهان اسلام» سخن می‌گوییم، منظورمان همان سنّت فلسفه/ حکمت است که با ترجمۀ آثار یونانی به عربی آغاز شد. ششمین مدرسه تابستانی انعکاس این پرسش را مطرح کرده و بدان می‌پردازد: آیا سنت‌ عقلانی در جهان اسلام فقط همین بوده است؟ سنّت‌های دیگری هم در جهان اسلام وجود داشته‌اند -کلام، اصول فقه، تصوف و عرفان، ادب و ...- که در آن‌ها استدلال می‌شود، مفهوم ساخته می‌شود و نظریه‌پردازی می‌شود؛ یعنی همان کاری که از فلسفه انتظار داریم. پرسش محوری رویداد این است که چه چیزی «فلسفه» به شمار می‌آید و مرزهای آن بر چه اساسی و از سوی چه کسی تعیین می‌شود. بسیاری از این مرزبندی‌ها را مورخان اروپایی و آمریکایی در سده‌های اخیر ترسیم کرده‌اند و بازنگری در آن‌ها، یعنی بازنگری در کاری که یک مورخ فلسفه انجام می‌دهد.
‌‌

🍔برنامهٔ مدرسه

⭐️ روز نخست | پنجشنبه ۱۲ شهریور

۱. فلسفه فراتر از فلسفه؟ بررسی موردی ژانر «ادب» - نادیا گرمان (دانشگاه فرایبورگ)
۲. غزالی، علّیت و مبانی معرفت‌شناختیِ برهان جهان‌شناختی - عایشه‌نور اونوگور تابور (دانشگاه بیرمنگام)
۳. چه چیزی فلسفه به شمار می‌آید؟ فراتر از واژه‌ها، و تحلیل سنّت‌های فکری اسلامی پس از دورهٔ کلاسیک - دیمیتری گوتاس (دانشگاه ییل)
۴. نظریه‌های اخباری و انشائی درباره کلام الهی در اصول فقه کلاسیک — دیوید ویشانوف (دانشگاه اوکلاهما)
۵. فلسفه در جنوب آسیای اسلامی اواخر دورهٔ پیش‌مدرن چه بود؟ - اسد ق. احمد (دانشگاه کالیفرنیا، برکلی)


⭐️ روز دوم | جمعه ۱۳ شهریور

۶. به‌کارگیری متافیزیک عقلی در خدمت الهیات: مطالعه موردی میر زاهد و نظام‌الدین گیلانی - سجاد رضوی (دانشگاه اکستر)
۷. آیا کلام [نوعی] فلسفه بود؟ - پیتر آدامسون (دانشگاه لودویگ ماکسیمیلیانِ مونیخ)
۸. مخالفت با فلسفه یا با «الفلسفة»؟ نقد فلسفیِ میرزا مهدی اصفهانی (د. ۱۳۶۵ق.) بر فلسفه - امیرمحمد امامی (دانشگاه اکستر)
۹. مسئلهٔ غیبت در تشیع دوازده‌امامی: مطالعه‌ای موردی در الهیات تحلیلی اسلامی — هاشم مروارید (دانشگاه ترینیتی)
۱۰. اخلاق و قیاس در اصول فقه سدهٔ پنجم هجری - فلیسیتاس اوپویس (دانشگاه جورج‌تاون)


⭐️ روز سوم | شنبه ۱۴ شهریور

۱۱. زبان و یگانگی انسان: بررسی مباحث ابومحمد ابن‌متّویه درباره کلام و زبان - لورا حسن (پژوهشگر مستقل)
۱۲. راه‌های بهشت: ابوحامد غزالی (۴۵۰–۵۰۵ق) و ترزای آویلایی (۱۵۱۵–۱۵۸۲) در بستر تاریخی و در گفت‌وگو - یان ریچارد نتون (دانشگاه اکستر)
۱۳. خدا به‌منزله موجودی تجربی: گسترش دامنه ادراک حسی در مکان‌گرایی اهل حدیث سنّی - جان هوور (دانشگاه ناتینگهام)
۱۴. فردگرایی و ضدفردگرایی در معرفت‌شناسی اسلامی - جان گرکو (دانشگاه جورج‌تاون)
۱۵. سه پاسخ به مبناگرایی کلاسیک در اسلام سده‌های میانه - جان مک‌گینیس (دانشگاه تورنتو)


‌
🌐 کسب اطلاعات بیشتر:
https://inekas.org/en/2026ss

🔗 برای ثبت‌نام به این‌جا مراجعه کنید یا به @Inekas_admin پیام بدهید.

#رویداد_انعکاس
🔵 @Inekas

📎 دفترچۀ ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس: بازاندیشی در تاریخ فلسفه اسلامی | ۱۴۰۵
‌ با همکاری پژوهشکدۀ فلسفۀ تحلیلیِ پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM)
🗓️ ۴ تا ۶ شهریور | حضوری و مجازی

تاریخ فلسفۀ اسلامی را معمولاً روایتی خطی و ناگزیر می‌دانیم: آغازی با فارابی و ابن‌سینا، بسطی در ابن‌رشد و سهروردی، و اوجی در حکمت متعالیۀ ملاصدرا. اما آیا این روایتِ تک‌خطی، یگانه تصویر ممکن از سنت عقلانی جهان اسلام است؟ ششمین مدرسۀ تابستانی «انعکاس» با عبور از این نگاه کلیشه‌ای، خودِ «تاریخ‌نگاری فلسفۀ اسلامی» را به‌عنوان یک مسئله و موضوع پژوهشی مستقل در کانون توجه قرار می‌دهد؛ اینکه بازاندیشی در شیوه‌های تاریخ‌نگاری چه بصیرت‌های تازه‌ای برای فهمی انتقادی و پویا از فلسفۀ اسلامی به‌همراه دارد.

📖 روز اول (چهارشنبه ۴ شهریور) — میان فلسفه و تاریخ | روش‌شناسی: آیا فلسفه از تاریخ خویش جدایی‌پذیر است؟
▫️ فلسفه و تاریخش: رابطه‌ای ضروری و پرتنش | سید محمدحسن شیرازی (دانشگاه شهید بهشتی)
▫️ روش‌شناسی مطالعه و استفاده از میراث فلسفی جهان اسلام | محمدصالح زارع‌پور (دانشگاه منچستر)
▫️ میان تاریخ و فلسفه: ملاحظاتی روش‌شناختی دربارۀ بازخوانی متون فلسفۀ اسلامی | محمد یارندی (پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، IPM)
▫️ امکانِ بازخوانیِ زنانه‌نگر از تاریخ فلسفۀ اسلامی | مریم نصر اصفهانی (پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی)
▫️ میان خردِ زبانی و خردِ فلسفی: فخرالدین رازی و امکانِ الگویی تازه | مصطفی نجفی (دانشگاه لوتسرن)

📖 روز دوم (پنجشنبه ۵ شهریور) — تاریخِ تاریخ‌نگاریِ فلسفۀ اسلامی | «فلسفۀ اسلامی» چگونه و به دست چه کسانی پدید آمد؟
▫️ تاریخ تاریخ‌نگاریِ فلسفه در ایران | حنیف امین‌بیدختی (دانشگاه بوخوم)
▫️ تأثیر ابن‌رشد بر متفکران صفوی | رضا پورجوادی (دانشگاه کلن)
▫️ پارادایم صدرایی در اندیشۀ اسلامی: روایت تاریخی | مهدی گل‌پرور روزبهانی (دانشگاه امیرکبیر)

📖 روز سوم (جمعه ۶ شهریور) — فراروی از تاریخ‌نگاریِ رسمی | آیا هرآنچه بیرون مرز رسمی فلسفه است -کلام، اصول فقه، منطق- غیرفلسفی است؟
▫️ حجیت، الزام اخلاقی و شایستگی سرزنش | محمود مروارید (پژوهشگاه دانش‌های بنیادی، IPM)
▫️ فلسفۀ ریاضی متکلمان مسلمان | فاطمه مینایی (بنیاد دائرة المعارف اسلامی)
▫️ تحول مفهوم ماده و کمیت در اتم‌گرایی کلام | بنفشه افتخاری (CNRS-ENS)

👥 اطلاعات بیشتر: https://inekas.org/2026/

🗓 پایان مهلت ثبت‌نام حضوری: ۳۰ مرداد ۱۴۰۵

پایان مهلت ثبت‌نام مجازی: ۳ شهریور ۱۴۰۵
👥 جهت ثبت‌نام مجازی به این لینک مراجعه کنید.

✈️ ارتباط با ادمین: @Inekas_admin

#رویداد_انعکاس
🔵@Inekas

‌
🔺این روزها با انتشار فراخوان مدرسۀ تابستانی ششم انعکاس، که بخش فارسی آن هیبرید (حضوری و آنلاین) است، پرسش‌های متعددی دربارۀ چگونگی برگزاری دوره‌های حضوری به ما رسید که در این پست به آن‌ها می‌پردازیم.

🔵پنج سال پیش در گیرودار همه‌گیری کرونا، انعکاس با نخستین مدرسۀ تابستانی خود به صورت آنلاین و مجازی شروع به کار کرد.

ارتباط انعکاس با مخاطبان از دریچۀ صفحۀ نمایش لپ‌تاپ، و شناختش از شرکت‌کنندگان، محدود به صفحه‌های پروفایلی بود که عموماً دوربین خاموش در مدرسه‌ها حاضر می‌شدند.

پس از برگزاری دومین مدرسه و در حین برنامه‌ریزی برای مدرسۀ سوم، نیازی دوسویه شکل گرفت؛ در یک سمت، مخاطبان درخواست داشتند دوره‌هایی مقدماتی و مهارت‌پرور برای شرکت در مدارس تابستانی برگزار شود، از سوی دیگر انعکاس به حضور مخاطبان خود نیاز داشت تا در دنیایی واقعی، تعامل و معاشرت پژوهشگران حوزۀ مطالعات اسلامی را رقم بزند.

🔴نتیجۀ این نیاز، طراحی دوره‌های حضوری انعکاس بود.
دوره‌های حضوری انعکاس تا کنون، شامل سه مدرسۀ مدار با عنوان‌های «بوت‌کمپ متن‌پژوهی دیجیتال»، «جعبۀ ابزار مطالعات قرآنی» و «رویکردهای جدید در مطالعۀ اسلام نخستین» و مدرسۀ بهاری ۱۴۰۴ با عنوان «عینیت و بی‌طرفی در مطالعات اسلامی» بوده است.

با مشاهده ویدئوی بالا و نیز این ویدئو، لذت این تجربه خوب از مدرسه‌های حضوری و تجربیات شرکت‌کنندگان آن را با ما شریک شوید.

👥برای آشنایی بیشتر با دورۀ حضوریِ پیش رو، به فراخوان مدرسۀ ششم انعکاس مراجعه کنید.

مهلت ثبت‌نام: ۳۰ مرداد ۱۴۰۵

#رویداد_انعکاس
@Inekas

Inekas | انعکاس pinned a photo

‌
💎 معرفی مجموعه کتاب‌های «فلسفه در جهان اسلام، در بافتار»

P. Adamson, N. Germann, R. Hajatpour, U. Rudolph and G. Tamer (eds.), Philosophy in the Islamic World in Context, Leiden: Brill (2019-2026)

💠 وقتی از «فلسفه» در جهان اسلام سخن می‌گوییم، مرادمان چیست؟ آیا تنها از سنتی فکری در امتداد ترجمهٔ میراث یونانی حرف می‌زنیم، یا معنایی عام‌تر و گسترده‌تر مد نظر است که هرگونه تلاش عقلانی برای صورت‌بندی مفاهیم مختلف را دربر‌می‌گیرد؟

⭐️پاسخ به این پرسش بنیادین، هستهٔ اصلی پروژهٔ «Philosophy in the Islamic World in Context» را تشکیل می‌دهد؛ مجموعه‌ای به ویراستاری پیتر آدامسون، نادیا گرمان، رضا حاجت‌پور، اولریش رودلف و جورج تامر که با هدف بازاندیشی در تاریخ‌نگاری «فلسفه» در جهان اسلام شکل گرفته است.

پاسخ مختصر ویراستاران و نویسندگان مقالات این مجموعه به پرسش بالا چنین است:

طبقه‌بندی سنتی علوم اسلامی را نباید با تاریخ‌نگاری فلسفه در جهان اسلام یکی انگاشت.

در ادبیات متعارف تاریخ‌نگاری فلسفهٔ اسلامی (یا فلسفه در جهان اسلام)، فلسفه عمدتاً در سنت ارسطویی و نوافلاطونی، و شاخه‌هایی چون منطق، معرفت‌شناسی، متافیزیک، اخلاق و سیاست منحصر بوده است. اما بسیاری از مباحث عمیق فلسفی در تاریخ تحولات فکری مسلمانان، ذیل رشته‌هایی همچون اصول فقه، کلام، زبان‌شناسی، شعر و عرفان پرورش رشد و توسعه یافته است. اما این رویکرد بخش مهمی از ظرفیت‌های فلسفی سنت اسلامی را نادیده گرفته است. بسیاری از حوزه‌هایی که امروزه شاخه‌های مستقلی از فلسفه به شمار می‌آیند، در جهان اسلام نیز سابقه‌ای غنی دارند، اما کمتر در کانون مطالعات تاریخ فلسفه قرار گرفته‌اند.

به بیان دقیق‌تر، مسئله‌ای را که نویسندگان مقالات این مجموعه با آن سر و کار دارند، می‌توان چنین صورت‌بندی کرد:
بسیاری از مباحثی که محتوایی فلسفی دارند، در تاریخ اندیشهٔ اسلامی ذیل رشته‌هایی همچون اصول فقه، کلام، زبان‌شناسی، شعر و عرفان پرورش یافته‌اند و ازاین‌رو، در تاریخ‌نگاری متعارف فلسفه معمولاً بیرون از قلمرو فلسفه قرار گرفته‌اند. آیا این بدان معناست که این حوزه‌ها فاقد اهمیت فلسفی‌اند و باید از تاریخ فلسفه کنار گذاشته شوند، یا آنکه اساساً مرزهای رایج تاریخ‌نگاری فلسفی نیازمند بازنگری است؟ اگر کمی فراتر از این پرسش پیش رویم، این مسئله در نهایت به پرسشی بنیادین‌تر دربارهٔ چیستی فلسفه و معیارهای تمایز آن از دیگر علوم در سنت اسلامی بازمی‌گردد: آیا درک‌ودریافت سنتی از چیستی فلسفه در جهان اسلام، پیشاپیش جوانب مهمی از اندیشۀ فلسفی در سنت اسلامی را -که در رشته‌هایی جز الفلسفة بسط یافته‌اند- از نظر دور نگاه نمی‌دارد؟

در این مجموعه، علاوه بر این که تأثیر و تأثر سنت الفلسفة و سایر شاخه‌های علوم بر یکدیگر بررسی می‌شود، بحثی بنیادی بر سر معیار دقیق طبقه‌بندی علوم و تفکیک فلسفه از غیر آن جاری است. آیا تفکیک صریح فلسفه از فقه و اصول فقه، زبان‌شناسی، عرفان و دیگر جوانب اندیشۀ اسلامی به‌ معنای این است که این علوم، علی‌رغم شباهت محتوایی و بعضاً روشیِ پررنگ‌شان، کاملاً از یکدیگر مجزا هستند؟ در این صورت، ارتباط میان این‌ها چگونه می‌بایست ترسیم شود؟

بر همین اساس، نویسندگان مقالات این مجموعه می‌کوشند تاریخ فلسفهٔ اسلامی را از چارچوب محدود «تاریخ فیلسوفان» فراتر ببرند و آن را در نسبت با دیگر عرصه‌های فرهنگ اسلامی بازخوانی کنند. مقصود از واژهٔ بافتار (Context) در عنوان مجموعه نیز همین است: فلسفه نه دانشی منزوی، بلکه بخشی از شبکه‌ای گسترده از تعاملات فکری است که با فقه، زبان، شعر، ترجمه، عرفان و دیگر شاخه‌های اندیشهٔ اسلامی پیوند خورده و از آن‌ها تأثیر پذیرفته یا بر آن‌ها اثر گذاشته است. از این رو، هر یک از مجلدات این مجموعه به یکی از این حوزه‌ها اختصاص یافته تا نشان دهد چگونه مسائل فلسفی در دل سنت‌های گوناگون فکری جهان اسلام شکل گرفته و بسط یافته‌اند.

📎 پیتر آدامسن در سخنرانی خود با عنوان «فلسفه در جهان اسلام» این ایده را شرح داده است.

🍔 از این مجموعهٔ پنج‌جلدی تا کنون سه جلد به‌طبع رسیده است. در روزهای آینده گزارشی تفصیلی از هر یک از مجلدات طبع‌شده و مقالات آن در انعکاس منتشر خواهد شد.

💳 عناوین مجلدات به‌طبع‌رسیده

⭐️فلسفه و فقه در جهان اسلام (۲۰۱۹)
Philosophy and Jurisprudence in the Islamic World (2019)

⭐️فلسفه و زبان در جهان اسلام (۲۰۲۱)
Philosophy and Language in the Islamic World (2021)

⭐️فلسفه و عرفان در جهان اسلام (۲۰۲۶)
Philosophy and Mysticism in the Islamic World (2026)

🔵 جمعی از نویسندگان مقالات این مجموعه، در ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس نیز ارائه خواهند داشت.
🔗برای کسب اطلاعات تکمیلی و ثبت‌نام در این مدرسه، به این پیوند مراجعه کنید.

@Inekas

‌
‌🎞«فلسفه» در جهان اسلام چیست؟ | با زیرنویس فارسی

👤 پیتر آدامسن (دانشگاه LMU مونیخ)

❗️ ویدئوی فوق گزیده‌ای است از سخنرانی آدامسن در یکی از سخنرانی‌های سالانهٔ موسسهٔ فلسفهٔ خرونینگن (GRIPh) با عنوان «فلسفه در جهان اسلام» که در آن ایده خود را درباره چیستی فلسفه در جهان اسلام شرح داده است.

🍔 وقتی از «فلسفه» در جهان اسلام صحبت می‌کنیم، دقیقاً از چه چیزی حرف می‌زنیم؟ آیا این عنوان تنها به «الفلسفة»، یعنی روندِ دریافت، ترجمه و تفسیر آثار یونانی و سنت ارسطویی به‌دست متفکرانی چون کندی، فارابی، ابن‌سینا و ابن‌رشد محدود می‌شود، یا سنت‌های بومی دیگری مانند «کلام» نیز بخشی از تاریخ «فلسفه» در جهان اسلام هستند؟

پیتر آدامسن، استاد فلسفه در دانشگاه LMU مونیخ، خالق پادکست History of Philosophy Without any Gaps و یکی از ویراستاران مجموعه «فلسفه در جهان اسلام، در بافتار»، در این سخنرانی به بازخوانی مفهوم فلسفه در جهان اسلام پرداخته است.

آدامسن با نقد نظریهٔ «مشعل‌داری» که مسلمانان را صرفاً واسطه‌گرانی برای انتقال فلسفهٔ یونان به اروپای سده‌های میانه می‌داند، و همچنین با نقد نظریهٔ «انحصار سنت عقلانی در جهان اسلام به فلسفه» نشان می‌دهد که چگونه متکلمان حتی پیش از نهضت ترجمه، دربارهٔ مسائل پیچیده‌ای چون یگانگی خدا، صفات الهی، اختیار و ذره‌گرایی (الجزء الذي لا يتجزأ) بحث می‌کردند و متفکرانی مانند کندی، در حقیقت آراء خود را در تعامل و در مقام پاسخ‌گویی به متکلمان ارائه داده‌اند؛ امری که این پرسش چالش‌برانگیز را مطرح می‌کند که آیا کلام را هم باید گونه‌ای از فلسفه دانست یا خیر؟

▶️ مشاهدۀ نسخۀ کامل این ارائه در یوتوب
⭐️ معرفی مجموعهٔ «فلسفه در جهان اسلام، در بافتار»

🔵 پیتر آدامسن یکی از ارائه‌دهندگان ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس است.
🔗برای کسب اطلاعات تکمیلی و ثبت‌نام در این مدرسه، به این پیوند مراجعه کنید.

@Inekas

‌
🔵ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس (حضوری-مجازی) | شهریور ۱۴۰۵

🔗توضیح دربارهٔ دو بخش مدرسۀ تابستانی

ℹ️ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس به دنبال چیست؟

تاریخ‌نگاری فلسفۀ اسلامی تنها بازخوانی منفعلانه متون گذشته نیست، بلکه مواجهه‌ای انتقادی، روش‌شناختی و سنجش‌گرانه با سیر تحول اندیشه‌ها در بستر تاریخی و اجتماعی آن‌هاست. در نگاهی رایج، تاریخ فلسفۀ اسلامی غالباً به مثابۀ روایتی خطی و ضروری انگاشته می‌شود؛ روایتی که گویی ناگزیر از کندی آغاز می‌گردد، با فارابی و ابن‌سینا قوام می‌یابد، در اندیشه‌های ابن‌رشد و سهروردی ابعاد تازه‌ای پیدا می‌کند، در حکمت متعالیۀ ملاصدرا به کمال می‌رسد و پس از آن، تنها به عصر شارحان محدود می‌شود.
اما آیا این روایتِ تک‌خطی، یگانه تصویر ممکن از سنت عقلانی ماست؟ ششمین مدرسۀ تابستانی «انعکاس» بر آن است تا با عبور از این نگاه کلیشه‌ای، خودِ «تاریخ‌نگاری فلسفه اسلامی» را به عنوان یک مسئله و موضوع پژوهش مستقل در کانون توجه قرار دهد. ما در این مدرسه در پی آنیم که ببینیم پرسش از این کلان‌روایت‌ها و بازاندیشی در شیوه‌های تاریخ‌نگاری، چه بصیرت‌های تازه‌ای برای فهم انتقادی و پویای فلسفه اسلامی به همراه خواهد داشت.
این رویداد با هدف گشودن همین افق‌های نو در مواجهه با تراث فلسفی، امسال با همراهی برجسته‌ترین اساتید و پژوهشگران داخلی و بین‌المللی برگزار می‌شود.

‌
بخش فارسی (حضوری-مجازی)
💠«باز‌اندیشی در تاریخ‌نگاری فلسفهٔ اسلامی»

👥 با همکاری پژوهشکدهٔ فلسفهٔ تحلیلی پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM)

🔻 ۲۵ ساعت ارائۀ آموزشی
چهارشنبه، پنج‌شنبه، جمعه، ۴، ۵ و ۶ شهریور ۱۴۰۵ از ساعت ۸:۳۰ تا ۱۹ (به وقت تهران) در محل پژوهشگاه دانش‌های بنیادی (IPM) در تهران
🔻 با ارائۀ ۱۱ استاد و پژوهشگر

🗂 محورهای اصلی:
◀️میان فلسفه و تاریخ: روش‌ها و رویکردها در تاریخ‌نگاری فلسفهٔ اسلامی
◀️تاریخِ تاریخ‌نگاری فلسفهٔ اسلامی
◀️فراروی از تاریخ‌نگاری رسمی فلسفهٔ اسلامی

🔗کسب اطلاعات بیشتر

‌
بخش انگلیسی (مجازی)
💠«فلسفه، فراسوی الفلسفة»

👥 با همکاری مرکز دین‌پژوهی حنیف، موسسۀ مطالعات عربی و اسلامی دانشگاه اکستر و دانشگاه حبیب

🔻 ۲۲.۵ ساعت ارائۀ آموزشی «به زبان انگلیسی | با ترجمۀ همزمان»
پنج‌شنبه، جمعه، شنبه، ۱۲، ۱۳ و ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ از ساعت ۱۳ تا ۲۱ به وقت تهران
🔻 با ارائۀ ۱۵ استاد و پژوهشگر

🗂 محورهای اصلی:
◀️فراروی از تاریخ‌نگاری رسمی فلسفهٔ اسلامی
◀️چیستی فلسفهٔ اسلامی در نسبت با دیگر علوم اسلامی
◀️بینش‌های فلسفی در کلام، فقه و اصول، ادب، عرفان

🔗کسب اطلاعات بیشتر

‌
🎓 اعطای گواهی
🌐 برگزاری جلسات مجازی در Zoom
👥 شبکه‌سازی و تعامل علمی
📍 امکان اسکان برای شرکت‌کنندگان غیر تهرانی و امکان نگه‌داری از کودکان در بخش حضوری


⏲ مهلت ثبت درخواست: تا ۲۵ مرداد ۱۴۰۵
تمدید شد: تا ۳۰ مرداد ۱۴۰۵

🌐 کسب اطلاعات بیشتر:
◀️بخش فارسی
◀️بخش انگلیسی

◀️دریافت دفترچه بخش فارسی

🔗 برای ثبت درخواست شرکت در یک یا هر دو بخش به اینجا مراجعه کنید و در صورت نیاز به راهنمایی، به @Inekas_admin پیام بدهید.

#رویداد_انعکاس
🔵@Inekas

‌
💠 درباره ششمین مدرسه تابستانی انعکاس (شهریور ۱۴۰۵)

🔵 انعکاس از سال گذشته الگوی «دو فصل، دو مدرسه» را طراحی کرد که در آن، هر مدرسه اهداف آموزشی خاص خود را دنبال می‌کرد. امسال از آنجا که شرایط برای برگزاری مدرسه بهاری فراهم نشد، تصمیم گرفتیم محتوای آن را به مدرسه تابستانی منتقل کنیم.
به این ترتیب، در ابتدای شهریورماه طی دو هفته متوالی، میزبان شما در دو رویداد خواهیم بود. اطلاعات و جزئیات هر دو رویداد در قالب یک پوستر و فراخوان مشترک با عنوان «ششمین مدرسه تابستانی انعکاس» به اطلاع شما می‌رسد.

🗒 این مدرسه شامل دو بخش است: بخش اول (که در واقع جایگزین مدرسه بهاری است) به زبان فارسی و به صورت ترکیبی (حضوری و مجازی) برگزار می‌شود. بخش دوم (معادل مدرسه تابستانی سال گذشته) به زبان انگلیسی و کاملاً مجازی خواهد بود.
شما می‌توانید بسته به علاقه و نیازتان، در هر یک از این رویدادها به صورت مستقل و یا در هر دو برنامه با هم ثبت‌نام کنید. امیدواریم در این مسیر یادگیری همراه ما باشید. منتظر حضورتان در ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس هستیم.

@Inekas

‌
💠 کنفرانس «اسلام آغازین و یهودیت عهد باستان متأخر»

✅ این کنفرانس در 3-4 آگوست 2026 (۱۲-۱۳ مرداد ۱۴۰۵) به‌صورت حضوری در مدرسۀ الاهیات دانشگاه هاروارد، به‌کوشش محسن گودرزی، شری لووین و هولگر زلنتین برگزار می‌شود.

رابطۀ اسلام آغازین و قرآن با یهودیت از دیرباز، چه در متون سنت اسلامی (برای نمونه، ذیل مفاهیمی همچون «اسرائیلیات») و چه در پژوهش‌های مدرن مورد توجه بسیار بوده است؛ در واقع، بخش مهمی از نخستین نسل اسلام‌پژوهان غربی، نظر به پیشینۀ یهودی‌شان، توجه بسیاری نسبت به این رابطه معطوف داشته‌اند (برای نمونه می‌توان از پژوهش کلاسیک آبراهام گایگر و پژوهش کلاسیک هاینریش اشپایر با عنوان روایت‌های بایبلی در قرآن نام برد)؛ هم‌چنان‌که این رابطه، بخش قابل توجهی از پژوهش‌های نسل‌های بعدی اسلام‌پژوهان غربی را به‌خود اختصاص داده است. در واقع، برخی پژوهشگران برآن شده‌اند که «یهودیت‌شناسی (Wissenschaft des Judentums)» رشته‌ای بوده است که پژوهش انتقادی قرآن از دل آن بیرون آمده است. با این‌حال، پژوهش در جوانب متعددی از این رابطه کماکان در گام‌های آغازین خود قرار دارد. این کنفرانس، که با حضور چهره‌های برجستۀ این حوزه برگزار شده است می‌کوشد تا مساهمتی در پرتو افکندن بر رابطۀ یهودیت عهد باستان متأخر در یک‌سو، و اسلام آغازین و قرآن در سوی دیگر ارائه کند.

🗂 فهرست عناوین ارائه‌ها

⭐️ آیا می‌توان کیستیِ یهودیانِ قرآنی را بازسازی کرد؟ اگر بله، چگونه؟

آیزاک دبلیو. اولیور (دانشگاه کبک): پدیده‌های شگرف، آموزه‌های خارق‌العاده؛ تشخیص خاستگاه و الگوهای در پس گزینش تعالیم ربّنی در قرآن
این مقاله به بررسی چگونگی بازتولید سنت‌های ربّنی در قرآن برای ساخت هویت مؤمنان پرداخته و راه‌های احتمالیِ انتقال این تعالیم یهودی به محیط قرآنی را تحلیل می‌کند.

نیکلای ساینای (دانشگاه آکسفورد): جدل‌های قرآن و مسئلۀ واقع‌نمایی
ساینای در این پژوهش به‌بررسی خصلت جدل‌های قرآن با مخالفانش می‌پردازد و با تفکیک جدل‌های قرآن با گروه‌های گوناگون مخالفان -مسیحیان، یهودیان و مشرکان-، نشان می‌دهد که میزان واقع‌نمایی این جدل‌ها به این مسئله ارتباط دارد که قرآن با کدام‌ گروه از مخالفان در جدل است.

‌
⭐️زبان آیینی مشترک، گویش‌های آیینی واگرا: «صلوة»، ختنه و پیدایش‌ هویت‌های جمعی

اری ام. گوردون (دانشگاه پنسیلوانیا): بازشناسی‌شده اما واکاوی‌نشده؛ فضای آیینی مشترک در عهد باستان متأخر و اسلام آغازین
مقاله با بررسی تحولات مربوط به قبله در سنت‌های گوناگون یهودی، مسیحی، سامری و اسلامی، نشان می‌دهد که چگونه اشتراک در مناسک آیینی در عهد باستان متأخر، به شکل‌گیری هویت‌های متمایز جمعی در اسلام آغازین کمک کرده است.

اشتفانی رودولف (موسسۀ تاریخ علوم ماکس پلانک): «صلوة» تا چه‌ حد یهودی است؟ دربارۀ حدود الگوهای ربّنی برای نماز در قرآن
این ارائه ادعایِ ریشۀ صرفاً یهودیِ «صلوة» را به چالش کشیده و استدلال می‌کند که نماز قرآنی برآمده از یک بستر عبادیِ گسترده‌تر -شامل سنت‌های مسیحی و پیشااسلامی- است.

راشد اس. گویال (دانشگاه توبینگن): آیین ختنۀ اسلامی: بافتار یهودی دیدگاه شرعی ابن‌عباس دربارۀ «أرغل [مرد ختنه‌نشده]»
این پژوهش به‌بررسی دیدگاه شرعی سخت‌گیرانۀ ابن‌عباس دربارۀ نجاست افراد ختنه‌نشده (دیدگاهی متأثر از یهودیت) می‌پردازد و سیر تحول جایگاه ختنه را از یک نشانۀ الزامیِ ایمان به یک عمل مربوط به بهداشت ردیابی می‌کند.

‌
⭐️میان ویرانی و تبعید: یهودیان، از «کبار» بایبلی تا خیبر عربستان

محسن گودرزی (دانشگاه هاروارد): اسرائیل به‌سان آدم؛ تاریخ، برگزیدگی و ویرانی در قرآن
مقاله استدلال می‌کند که قرآن ،تاریخ اسرائیل را نه بر اساس الگوی نابودیِ جمعی (مانند قوم لوط)، بلکه با الهام از پارادایم داستان آدم و حوا (لغزش، توبه و اخراج) روایت می‌کند.

ثاقب حسین (دانشگاه لویولا مریمونت): تبعید اسرائیل و دیاسپورا در قرآن
این پژوهش مفهوم قرآنیِ «تبعید» (جلاء) برای یهودیان را با متون بایبل و تلمود مقایسه می‌کند تا دریابد قرآن با کدام سنت فکریِ یهودی (برای نمونه، تلمود بابلی یا فلسطینی) تعامل داشته است.

یَعرا پرلمان (پژوهشگر مستقل): ارزیابان [ارسال‌شده توسط] محمد برای محصولات خرما در خیبر
این پژوهش نشان می‌دهد که پیامبر اسلام، ارزیابانِ محصول خرمای خیبر را بر اساس دو معیارِ راهبردی انتخاب کرده است: آشنایی پیشینِ آن‌ها با یهودیان و وفاداری مطلقشان به شخص پیامبر.

‌
⭐️پژوهش‌هایی در سورۀ بقره: آدم و ابراهیم از تفسیرهای اسلامی تا سنت‌های ربّنی

نادیا ابوحسین (دانشگاه توبینگن): آزموده‌شده با «کلمات»؛ ابراهیم و کلام الاهی در بقره:۱۲۴ و پیوت‌های [شعرهای نیایشی یهودی] فلسطینی
مقاله با مقایسۀ بقره:۱۲۴ و شعرهای نیایشی یهودی، نشان می‌دهد که قرآن آزمون‌های ابراهیم را نه به‌عنوان چند عمل نامشخص، بلکه به‌عنوان وفاداری به «کلام» و فرمان شفاهی خداوند مفهوم‌پردازی می‌کند.

آنا داویتاشویلی (دانشگاه توبینگن): «تو را به خون‌ریزی خواهم انداخت، چنان‌که تو این درخت را به‌ خون‌ریزی انداختی»؛ کیفر حوا و پیدایش قاعدگی در اسرائیلیات
این روایت به‌ردیابی و تحلیل ریشه‌های روایتی در ضمن «اسرائیلیات» سنت اسلامی می‌پردازد که قاعدگی زنان را برآمده از مجازات حوا برای به‌خون‌ریزی‌انداختن درخت بهشتی می‌داند.

‌
⭐️سلیمان و دیوان، در میانۀ قرآن و ادبیات آپوکریفایی یهودی

هیثم صدقی (دانشگاه شیکاگو): خواندن از روی شانه‌هایشان؛ ردیابی متون آپوکریفایی و جادونامه‌های یهودی در بستر قرآن
این مقاله ادعا می‌کند که قرآن به‌طور مستقیم با جادونامه‌های یهودی آشنا بوده و به‌نحوی هدفمند با آن‌ها جدال کرده است تا ادعاهایشان را باطل کرده و از شخصیت‌هایی چون سلیمان و ابراهیم اعادۀ حیثیت کند.

مهدی صالح (دانشگاه هاروارد): فرشتگان در بابل؛ هاروت و ماروت (بقره: ۱۰۲) از دیوشناسی قرآن مکی تا جدل‌های قرآن مدنی
مقاله داستان هاروت و ماروت را پاسخی جدلی به اتهاماتِ یهودیان و مشرکان مبنی بر منشأ شیطانیِ قرآن می‌داند و آن را تلاشی برای تبرئۀ سلیمان از به‌کارگیری جادو ارزیابی می‌کند.

‌
⭐️حاملان کلام خدا: جدل‌های قرآن و منابع یهودی و مسیحی

شان دابلیو. آنتونی (دانشگاه ایالتی اوهایو): «سزاوار الرحمن نیست که فرزندی بگیرد...»؛ عربستان عهد باستان متأخر و جدل‌ قرآن علیه فرزند داشتن خداوند
این پژوهش به‌بررسی احتمال وجود ارتباط میان جدل‌های قرآن علیه فرزند داشتن خدا در یک‌سو، و تحولات الاهیاتی یکتاپرستیِ پیشااسلامی در پادشاهی حمیَر در جنوب عربستان می‌پردازد.

هولگر زلنتین (دانشگاه توبینگن)؛ چقدر نزدیک‌بودن، بیش‌ازحد نزدیک‌بودن است؟ خوانش غزل‌ غزل‌ها ربّا [میدراش بر غزل غزل‌های سلیمان] و قرآن در گفت‌وگو با یکدیگر
این پژوهش، با مقایسۀ روایت قرآنیِ «معلق شدن کوه طور بر سر بنی‌اسرائیل» و روایت مشابه آن در میدراش بر غزل غزل‌های سلیمان، بر وجود تعاملات نزدیک ادبی میان یهودیان حجاز و یهودیان فلسطین در قرن هفتم میلادی تأکید می‌کند.

شری لووین (کالج استون‌هیل): دربارۀ یهودیان همچون خران بارکش، سگانِ له‌له‌زن و کوه واژگون در قرآن و میدراش
این پژوهش نشان می‌دهد که قرآن چگونه با استفاده از تمثیلِ «خرِ بارکش»، روایات ستایش‌آمیزِ ربّنی را وارونه کرده و با تلفیقِ جدل‌های مسیحی، اسرائیل را به‌عنوان قومی جاهل به تصویر کشیده است.

‌
⭐️سنت‌های اسلامی و/ در تورات شفاهی

شلومو تسوکیر (مؤسسۀ مطالعات پیش‌رفتۀ پرینستون): «تورات شفاهی» در میانۀ گفتمان تلمودی متأخر و گفتمان اسلامی متقدم
این پژوهش به‌بررسی دیدگاهی می‌پردازد که ممنوعیت کتابت حدیث در اسلام آغازین را الهام‌گرفته از رویکردی مشابه در یهودیت می‌داند (برای نمونه، مقالۀ مایکل کوک)، و آن را مردود برمی‌شمارد؛ و نشان می‌دهد که مخالفت‌های تلمودی با کتابت سنت شفاهی، واکنشی همزمان به تحولات اسلام آغازین بوده است.

الیاف گروسمن (دانشگاه وندربیلت): ام‌الکتاب: یک فقرۀ تفسیری تلمودی (سوگیا) اسلامی‌شده
این پژوهش با بررسی دو اصطلاح تلمودی «yesh em la-miqra» و «yesh em la-masoret»، نشان می‌دهد که معنای این دو اصطلاح را به‌بهترین نحو در پرتو اصطلاحات و مفاهیم متناظر اسلامی، و مشخصاً اصطلاح «ام‌الکتاب» در قرآن می‌توان دریافت. گروسمن بر همین اساس پی‌آمدهای این مسئله را برای تاریخ‌گذاری تدوین تلمود مورد بررسی قرار می‌دهد.

ماریانا کلار (دانشگاه آکسفورد): تحلیلی سینوپتیک از توازی‌های ربّنی با تشریع طلاق در قرآن
این پژوهش به بررسی شباهت‌ها و هم‌پوشانی‌های چشمگیر میان احکام طلاق در قرآن و متون ربّنی پرداخته و تأملاتی دربارۀ مسئلۀ روش‌شناختی استفاده از ترجمه‌های رایج از تلمود (ترجمۀ سونسینو و گوگنهایمر) در مطالعات قرآنی ارائه می‌کند.

⭐️موسی در اسلام و محمد در یهودیت: دست‌وپنجه‌ نرم‌کردن با پیامبرِ یکدیگر

روون فایرستون (کالج اتحاد عبری - مؤسسۀ یهودیِ دین): انکار و یافتن محمد در بایبل؛ دربارۀ پاسخ‌های یهودیان به ادعاهای قرآن مبنی بر وجود ارجاعات/ اشاراتی به محمد در بایبل (اعلام‌النبوة/ دلائل‌النبوة)
این پژوهش استدلال‌ها و واکنش‌های یهودیانِ ساکن در قلمرو اسلامی را در برابر ادعای وجود پیش‌بینی ظهور پیامبر اسلام در بایبل مورد بررسی و تحلیل قرار می‌دهد.

‌
#انعکاس_رویداد
@inekas