💎 معرفی مجموعه کتابهای «فلسفه در جهان اسلام، در بافتار»
P. Adamson, N. Germann, R. Hajatpour, U. Rudolph and G. Tamer (eds.), Philosophy in the Islamic World in Context, Leiden: Brill (2019-2026)
💠 وقتی از «فلسفه» در جهان اسلام سخن میگوییم، مرادمان چیست؟ آیا تنها از سنتی فکری در امتداد ترجمهٔ میراث یونانی حرف میزنیم، یا معنایی عامتر و گستردهتر مد نظر است که هرگونه تلاش عقلانی برای صورتبندی مفاهیم مختلف را دربرمیگیرد؟
⭐️پاسخ به این پرسش بنیادین، هستهٔ اصلی پروژهٔ «Philosophy in the Islamic World in Context» را تشکیل میدهد؛ مجموعهای به ویراستاری پیتر آدامسون، نادیا گرمان، رضا حاجتپور، اولریش رودلف و جورج تامر که با هدف بازاندیشی در تاریخنگاری «فلسفه» در جهان اسلام شکل گرفته است.
پاسخ مختصر ویراستاران و نویسندگان مقالات این مجموعه به پرسش بالا چنین است:
طبقهبندی سنتی علوم اسلامی را نباید با تاریخنگاری فلسفه در جهان اسلام یکی انگاشت.
در ادبیات متعارف تاریخنگاری فلسفهٔ اسلامی (یا فلسفه در جهان اسلام)، فلسفه عمدتاً در سنت ارسطویی و نوافلاطونی، و شاخههایی چون منطق، معرفتشناسی، متافیزیک، اخلاق و سیاست منحصر بوده است. اما بسیاری از مباحث عمیق فلسفی در تاریخ تحولات فکری مسلمانان، ذیل رشتههایی همچون اصول فقه، کلام، زبانشناسی، شعر و عرفان پرورش رشد و توسعه یافته است. اما این رویکرد بخش مهمی از ظرفیتهای فلسفی سنت اسلامی را نادیده گرفته است. بسیاری از حوزههایی که امروزه شاخههای مستقلی از فلسفه به شمار میآیند، در جهان اسلام نیز سابقهای غنی دارند، اما کمتر در کانون مطالعات تاریخ فلسفه قرار گرفتهاند.
به بیان دقیقتر، مسئلهای را که نویسندگان مقالات این مجموعه با آن سر و کار دارند، میتوان چنین صورتبندی کرد:
بسیاری از مباحثی که محتوایی فلسفی دارند، در تاریخ اندیشهٔ اسلامی ذیل رشتههایی همچون اصول فقه، کلام، زبانشناسی، شعر و عرفان پرورش یافتهاند و ازاینرو، در تاریخنگاری متعارف فلسفه معمولاً بیرون از قلمرو فلسفه قرار گرفتهاند. آیا این بدان معناست که این حوزهها فاقد اهمیت فلسفیاند و باید از تاریخ فلسفه کنار گذاشته شوند، یا آنکه اساساً مرزهای رایج تاریخنگاری فلسفی نیازمند بازنگری است؟ اگر کمی فراتر از این پرسش پیش رویم، این مسئله در نهایت به پرسشی بنیادینتر دربارهٔ چیستی فلسفه و معیارهای تمایز آن از دیگر علوم در سنت اسلامی بازمیگردد: آیا درکودریافت سنتی از چیستی فلسفه در جهان اسلام، پیشاپیش جوانب مهمی از اندیشۀ فلسفی در سنت اسلامی را -که در رشتههایی جز الفلسفة بسط یافتهاند- از نظر دور نگاه نمیدارد؟
در این مجموعه، علاوه بر این که تأثیر و تأثر سنت الفلسفة و سایر شاخههای علوم بر یکدیگر بررسی میشود، بحثی بنیادی بر سر معیار دقیق طبقهبندی علوم و تفکیک فلسفه از غیر آن جاری است. آیا تفکیک صریح فلسفه از فقه و اصول فقه، زبانشناسی، عرفان و دیگر جوانب اندیشۀ اسلامی به معنای این است که این علوم، علیرغم شباهت محتوایی و بعضاً روشیِ پررنگشان، کاملاً از یکدیگر مجزا هستند؟ در این صورت، ارتباط میان اینها چگونه میبایست ترسیم شود؟
بر همین اساس، نویسندگان مقالات این مجموعه میکوشند تاریخ فلسفهٔ اسلامی را از چارچوب محدود «تاریخ فیلسوفان» فراتر ببرند و آن را در نسبت با دیگر عرصههای فرهنگ اسلامی بازخوانی کنند. مقصود از واژهٔ بافتار (Context) در عنوان مجموعه نیز همین است: فلسفه نه دانشی منزوی، بلکه بخشی از شبکهای گسترده از تعاملات فکری است که با فقه، زبان، شعر، ترجمه، عرفان و دیگر شاخههای اندیشهٔ اسلامی پیوند خورده و از آنها تأثیر پذیرفته یا بر آنها اثر گذاشته است. از این رو، هر یک از مجلدات این مجموعه به یکی از این حوزهها اختصاص یافته تا نشان دهد چگونه مسائل فلسفی در دل سنتهای گوناگون فکری جهان اسلام شکل گرفته و بسط یافتهاند.
📎 پیتر آدامسن در سخنرانی خود با عنوان «فلسفه در جهان اسلام» این ایده را شرح داده است.
🍔 از این مجموعهٔ پنججلدی تا کنون سه جلد بهطبع رسیده است. در روزهای آینده گزارشی تفصیلی از هر یک از مجلدات طبعشده و مقالات آن در انعکاس منتشر خواهد شد.
💳 عناوین مجلدات بهطبعرسیده
⭐️فلسفه و فقه در جهان اسلام (۲۰۱۹)
Philosophy and Jurisprudence in the Islamic World (2019)
⭐️فلسفه و زبان در جهان اسلام (۲۰۲۱)
Philosophy and Language in the Islamic World (2021)
⭐️فلسفه و عرفان در جهان اسلام (۲۰۲۶)
Philosophy and Mysticism in the Islamic World (2026)
🔵 جمعی از نویسندگان مقالات این مجموعه، در ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس نیز ارائه خواهند داشت.
🔗برای کسب اطلاعات تکمیلی و ثبتنام در این مدرسه، به این پیوند مراجعه کنید.
@Inekas