‌
‌🎞 روش‌شناسی مطالعه و استفاده از میراث فلسفی جهان اسلام
👤 محمدصالح زارع‌پور (دانشگاه منچستر)

❓ پژوهشگران و دانشجویان فلسفۀ اسلامی در مواجهه با متون این رشته دقیقاً چه کاری انجام می‌دهند و چه نکات روش‌شناختی‌ای را می‌بایست در نظر داشته باشند؟

زارع‌پور در این ارائه، با تکیه بر تجربۀ زیستۀ خود در دو رشتۀ ریاضیات و فلسفه، به یکی از کمبودهای مهم در پژوهش‌های فلسفۀ اسلامی -به‌ویژه در ایران- می‌پردازد: غفلت از تأمل و خودآگاهی روش‌شناختی در فرآیند پژوهش و مطالعه.

🔵 زارع‌پور در ارائۀ حاضر، که در ششمین مدرسهٔ تابستانی انعکاس انجام پذیرفته، تأملات خود را در راستای ایجاد نوعی بازاندیشی در شیوه‌های کار و شفاف‌سازی پیش‌فرض‌ها و مسائل روش‌شناختی پژوهش در فلسفۀ اسلامی ارائه می‌کند.

🔺زارع‌پور بحث خود را بر پایۀ مقالۀ کلاسیک ریچارد رورتی، چهار ژانر در تاریخ‌نگاری فلسفه (1984)، سامان می‌دهد؛ بر این اساس، می‌توان چهار رویکرد کلی در مواجهۀ با متون فلسفۀ اسلامی در پیش گرفت:

۱. بازسازی تاریخی (Historical Reconstruction)، که در پی ارائۀ پاسخ به پرسش «اندیشمند الف در بافتار فکری و تاریخی‌اش چه مقصودی داشته است؟» و متضمن کوششی برای فهم اندیشه‌های فیلسوف در زمینه و زمانۀ تاریخی اوست؛ زمینه‌ای که نه‌تنها به مسائل مشخصاً فلسفی و اندیشه‌ورزانه محدود نمی‌ماند، بلکه صرفاً به زمینۀ فلسفی بلافصل فعالیت او نیز محدود نیست، بلکه می‌تواند -برای نمونه- در مورد ابن‌سینا، از اندیشه‌های فارابی و متکلمان، تا اندیشه‌های فیلسوفان یونانی دورۀ هلنیستی و پیش از آن‌ها را نیز دربرگیرد.

۲. بازسازی عقلانی (Rational Reconstruction)، که در پی ارائۀ پاسخ به پرسش «ما امروز چه صورت‌بندی فلسفی‌ای از اندیشه‌های اندیشمند الف می‌توانیم داشته باشیم؟» و متضمن کوشش برای بازخوانی استدلال‌ها و اندیشه‌های یک فیلسوف با استفاده از ابزارها، مفاهیم و زبان فلسفۀ معاصر، و صورت‌بندی دوبارۀ آن در همین چارچوب است؛ در این‌جا، حساسیت کم‌تری نسبت به بافتار تاریخی اندیشه‌های فلسفی درکار است و کوشیده می‌شود از بصیرت‌های فلسفی فیلسوفان گذشته، برای حل مسائل فلسفی امروز بهره برده شود.

۳. تاریخ‌ اندیشه (Intellectual History)، که در این‌جا، با کوشش برای ارائۀ پاسخی به پرسش «اندیشمند الف چه نقشی در تاریخ کلان‌تر اندیشۀ فلسفی ایفا کرده است؟»، به‌بررسی نقش و جایگاه یک اندیشمند در ضمن سیر تحول و دگرگونی کلان‌تر اندیشه‌ها و ارتباط‌ آن‌ها با یکدیگر پرداخته می‌شود. در این‌جا مسألۀ درست و نادرست‌بودن استدلال‌ها و اندیشه‌ها نیست؛ بلکه مسألۀ اساسی، سیر کلان تحول اندیشه‌ها و جایگاه هر اندیشمند در این چارچوب کلی است.

۴. عقیده‌نگاری (Doxography)، که با ارائۀ پاسخ به پرسش «موضع اندیشمندان دربارۀ مسألۀ ب چه بوده است؟»، به‌بحث و بررسی دربارۀ پاسخ‌ها و رویکردهای اندیشمندان گوناگون دربارۀ یک مسألۀ معین می‌پردازد.

🔺زارع‌پور در ادامه، با توسعه دسته‌بندی رورتی، به ارائۀ تصویری کلی از رویکردهای گوناگون متعاطیان فلسفۀ اسلامی می‌پردازد: گروهی از آنان، کسانی هستند که خود را نه «مورخ»، که «فیلسوف اسلامی» می‌دانند و به فلسفه‌ورزی در چارچوب سنت عقلانی اسلامی و در امتداد آن می‌پردازند؛ گروه دیگر آنان‌اند که بر بازسازی تاریخی اندیشه‌های فلسفی سنت اسلامی تمرکز کرده‌اند و بسته به‌ رویکردشان، یا به‌لحاظ فیلولوژیک و متنی حساسیت بیش‌تری به‌خرج می‌دهند، یا به‌لحاظ فلسفی و استدلالی؛ گروه سوم کسانی‌اند که به تاریخ اندیشه‌های فلسفی در سنت اسلامی در ضمن چارچوب کلان‌تر کلیت تاریخ فلسفه می‌پردازند و نهایتاً، گروهی که با نگریستن به میراث اندیشه‌های فلسفی در سنت اسلامی، آن را به‌سان منبعی از اندیشه‌ها، استدلال‌ها و بصیرت‌های فلسفی‌ای می‌بینند که می‌توان آن را بازسازی عقلانی کرد و از آن برای حل مسائل فلسفی در فلسفۀ معاصر بهره برد.

زارع‌پور با اشاره به لزوم خودآگاهی پژوهشگر اندیشه‌های فلسفی در سنت اسلامی نسبت به این که در کدام یک از «ژانر»های بالا مشغول به فعالیت است و نیز نسبت به روش‌شناسی پژوهش خویش، بر این نکته تأکید می‌کند که در این‌جا، مسئله بر سر درستی و نادرستی یک روش نیست؛ نکتۀ اساسی عبارت است از لزوم آگاهی پژوهشگر نسبت به این که در کدام ژانر فعالیت می‌کند، و این که نسبت به قواعد و معیارهای آن ژانر وفادار مانده است یا خیر.

▶️ مشاهدهٔ نسخۀ کامل ارائه محمدصالح زارع‌پور در ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس (۴۷ دقیقه) در آپارات و یوتوب انعکاس.

🔵 بخش انگلیسی ششمین مدرسۀ تابستانی انعکاس از ۱۲ تا ۱۴ شهریور به‌صورت آنلاین برگزار می‌شود؛ در این مدرسه گروهی از پژوهشگران برجسته به ارائۀ مطالعات موردی خود پیرامون تاریخ اندیشه‌های فلسفی در جهان اسلام می‌پردازند.

🔹آخرین مهلت ثبت‌نام:
پایان چهارشنبه ۱۱ شهریورماه ۱۴۰۵

🔵@Inekas