Azatlıq Radiosı | Азатлык Радиосы

Татарча белү төрекчәне өйрәнүдә никадәр ярдәм итә ала?

Әйдә!Online подкастында Айнур белән Римма шул хакта сөйләшәләр.

Сез төрекчәне аңлыйсызмы?

Подкастны монда карагыз: https://youtu.be/8PizfbhXpkI?si=_gy-wHvmPcR1HjDe

Сугыштан үлүчеләр кайта бара...

Бүгенге көндә безгә Татарстаннан – кимендә 9257 сугышчы үлеме, Башкортстаннан кимендә 10392 үлем турында билгеле.

Бу саннарны Азатлыкның "Сугышта үлүчеләр" хисабы күрсәтә. Хисапны без сугыш башыннан бирле алып барабыз.

#сугышта_үлүчеләр
@azatliqradiosi

Павел Шмаков укытучыларның түбән хезмәт хакларына зарланып, Русия министрына барган.
Икенче көнне Татарстан министрлыгы Шмаков мәктәбенә тикшерү белән килгән

Казанның «СОлНЦе» мәктәбе мөдире Павел Шмаков июнь башында математик һәм фәнне популярлаштыручы Алексей Савватеев белән Русия мәгариф министры Сергей Кравцовка кергән.

«БИЗНЕС Online» ачыклаганча, очрашуда укытучыларның хезмәт хакы, шул исәптән «СОлНЦе» мәктәбендәге вазгыять тә сүз булган. Мисал итеп, Шмаков Кравцовка банк җибәргән SMS-хәбәрләрне күрсәткән. Анда мәктәп мөдире буларак аның айга 60 мең сумнан артык алмаганы күренә.

Очрашуда видеоконференция аша Татарстанның мәгариф һәм фән министры Илсур Һадиуллин һәм Тула өлкәсенең мәгариф министры Оксана Осташко дә катнашкан.

Кравцов башта Шмаков сүзләренә ышанмыйча, Һадиуллиннан: «Яхшы мәктәп мөдире шулкадәр аз хезмәт хакы аламыни?» дип сораган.

Татарстан мәгариф министры җавап итеп, «СОлНЦе» мәктәбендә укытучылар уртача 75 мең сум хезмәт хакы ала, дип әйткән. Әмма Шмаков бу сумманың укытучылар берьюлы берничә ставкада эшләгәндә генә килеп чыгуын белдергән.

Моңа җавап итеп, Кравцов мәсьәләне тикшерергә вәгъдә иткән. Ике төбәкнең мәгариф министрлыкларына педагогларның хезмәт хакы турында хисап әзерләргә кушылган.

Русия мәгариф министрлыгына барганнан соң икенче көнне үк Татарстан мәгариф һәм фән министрлыгы Шмаков мәктәбендә тикшерү башлаган. Әмма педагог яңадан Кравцов белән элемтәгә кергәч, әлеге тикшерү туктатылган.

🔹«СОлНЦе» мәктәбе мөдире Павел Шмаков Мәскәү тарафыннан милли мәгарифкә басым башлангач татар телен мәктәпләрдә саклап калу өчен актив көрәшүчеләрнең берсе булды. 2019 елның җәендә ул мәктәпләрдә татар телен мотлак укытуны калдыруны сорап, Русия Югары мәхкәмәсенә мөрәҗәгать итте.

26 июньдә Кырымтатар байрагы көне билгеләнә.

Кырымтатарлар аны азатлык өчен көрәш көне буларак бәйрәм итә. Кырымтатар байрагы 1917 елда Бакчасарайда Ханнар сараенда кырымтатар корылтае тарафыннан кабул ителә.

1991 елда Акмәчеттә кырымтатар халкының икенче корылтаенда ул яңадан торгызыла.

Башкорт телендә "Вордли" мобил уены чыкты

"Вордли Башҡортса" дип аталган кушымтада биш хәрефле сүзне алты омтылышта табарга кирәк. Һәр җаваптан соң уен кайсы хәрефнең дөрес урында торуын, кайсысының сүздә бар, әмма башка урында булуын күрсәтә.

Кушымтада әлегә 4 меңнән артык сүз тупланган.

Ул сынау рәвешендә августка кадәр эшләячәк.

Проект Башкортстан башлыгы гранты ярдәмендә гамәлгә ашырылган диелә.

— Уен башкорт телен белүчеләргә дә, аны яңа гына өйрәнә башлаучыларга да туры килә. Монда сүзне табу өчен тел белеме генә түгел, логика һәм сыгылмалы фикерләү дә кирәк, — дигән башкорт телендәге мобил уеннар проекты координаторы Айбулат Ямилов Башньюс басмасына.

🔻Башкортстан рәсмиләре башкорт теленең хәле яхшы дип күрсәтергә тырышса да, соңгы елларда, Русиянең башка милли телләренең кебек үк, башкорт теленең кулланылышы тарая бара. 2021 елда узган җанисәп нәтиҗәләренә караганда, соңгы 11 елда Русиядә башкорт телен белүчеләр 6 процентка кимегән.

🔻Җанисәп саннарына күрә, бүгенге көндә Русиядә 1,08 миллион кеше башкорт телен белә. 941 мең кеше телне көндәлек тормышта куллана диелә. 2002 елда башкорт телен белүен 1,37 миллион кеше белдергән иде.

🔻ЮНЕСКОның Дөнья телләре атласы проекты татар һәм башкорт телләренә "Potentially vulnerable", ягъни "Куркыныч янарга мөмкин" тел статусын биргән.

🔻Шул ук вакытта, соңгы елларда башкорт телен дигитал мохиткә чыгару омтылышлары күзәтелә. Еш кына мондый проектлар һәвәскәрләр тарафыннан башкарыла.

Тулырак 👉 монда укыгыз.

Русиянең дистәләгән төбәгендә ягулык кризисы.

Татарстан, Башкортстанда да кайбер чикләүләр бар. Башкортстанда ягулыкны канистрларга сату тыелды. Салават шәһәрендә ягулык станциясенә инде көн инде чират.

ВСУ һөҗүмнәре нәтиҗәсендә Русия бензин җитештерүнең 25% югалтты.

Эре җитештерү ширкәтләре туктаганнан соң илдә ягулык дефициты туды.

Июньдә Русиядә бензин һәм дизельгә бәяләр кискен арта башлады.

Украинага ясалган һөҗүмнәргә җавап итеп ВСУ Русиянең стратегик ширкәтләренә бәреп тора.

Хәерле иртә, хөрмәтле укучыларыбыз! Бүген 26 июнь, әлеге сәгатькә булган кайбер хәбәрләрне барлыйк:

🔹Кичә кич Кырым күпере аша ярымутраудан чыгу юнәлешендә кимендә 15 км сузылган автомобиль тыгыны барлыкка килгән, дип хәбәр итә Astra. 26 июньгә каршы төндә Кырым күпере аша хәрәкәт вакытлыча туктатылган, дип хәбәр итте ТАСС дәүләт агентлыгы.

🔹АКШ сәяси сыену сораучыларны кабул итүдән баш тартачак, чөнки гаризаларның күпчелеге нигезсез, дип белдергән Ак йорт идарәсе җитәкчесе урынбасары Стивен Миллер. Аның сүзләренчә, АКШ мондый мигрантларны башка илләргә җибәрергә җыена.

🔹Дөнья беренечелегендә Эквадор футбол җыелма такымы Германияне 2:1 исәбе белән җиңде һәм төркемнән чыгуга иреште. Төркия АКШны 3:2 исәбе белән отса да, плей-оффка үтә алмады. Ә Кот-д’Ивуар җыелмасы, Кюрасаоны җиңеп һәм төркемдә икенче урынны алып, дөнья чемпионаты тарихында беренче тапкыр плей-оффка чыкты.

🔹Соңгы йөз елдагы иң көчле җир тетрәүләрдән соң Венесуэладә һәлак булучылар саны 235 кешегә җиткән, җәрәхәтләнүчеләр саны 4300дән арткан. Бу хакта илнең сәламәтлек саклау министры Карлос Альварадо хәбәр итте. АКШ зыян күрүчеләргә ярдәм күрсәтү өчен Венесуэлага үз хәрбиләрен җибәргән.

Ямал-Ненец атоном бүлгесендә 18нче санлы төзәтү колониясендә утыручы мөселманнар хокукларын яклаучы Баһром Хамроевны 15 тәүлеккә штраф изоляторга (ШИЗО) япканнар.

Ул колониядә: "Миңа тере Азат Мифтаховны күрсәтегез" дигән плакат белән чыккан.

Математик Азат Мифтахов апрель аенда әлеге колониягә этап белән китерелде һәм җәзалауга дучар булды.

Тулырак👉 монда укыгыз.

@azatliqradiosi

Казанда Җәмигъ мәчете төзелергә тиеш булган элекке “Кырлай” паркы урынында хәзер инде квартал мәчете генә салырга җыеналар

Мәчет якынча 400 кешегә исәпләнә. Аның төзелешен сентябрьдә башламакчылар. Яңа мәчет гыйбадәт урыны гына булмаячак. Бизнес Онлайн язуынча, проектка күрә, аның янында хәләл ризыклар сатылачак сәүдә үзәге, дини чаралар өчен зал, мәетханә, ислам медицина үзәге булдыру күздә тотыла. Моннан тыш, мәчеттән ерак түгел татар телендә укытачак мәктәп һәм балалар бакчасы төзү дә ниятләнә.

Башта бу урында 10 мең кешегә исәпләнгән Җәмигъ мәчете төзергә ниятләгәннәр иде. Әмма проект гамәлгә ашмый калды.

Соңгы елларда Җәмигъ мәчете өчен берничә урын каралды. Башта аны нәкъ менә "Кырлай" урынында төзергә җыенып, 2022 елда Татарстан президенты катнашында тантаналы төстә ният ташы салынды. Соңрак мәчетне Бишбалта бистәсендә төзү мөмкинлеге турында сөйләделәр. Аннары проект өчен "Яңа Портовая" районыны да телгә алынды. Әмма бу урыннарның берсендә дә төзелеш башланмады.

Журналист, җәмәгать эшлеклесе Тәлгать Бариев татарны Казан үзәгеннән куып чыгару системлы бара дип әйткән иде 2003 елны Азатлык Радиосына.

— Вазгыять шундый: урыска Казан уртасында чиркәүне салырга ярый, татарга юк. Бу - татарны санга сукмау. Таптылар бит урынны чиркәүгә, ә татарга килеп төртелгәч - юк. Әле Бишталтада да төзергә рөхсәт итмәсләр дип уйлыйм, — диде Бариев. — Мәскәү рөхсәт итмәсә, беркая китә алмыйлар. Шулкадәр зур басым астында яшәргә туры килә, коточкыч. Бу хакимият булганда без үзебезчә яши алмыйбыз. Мәчетне дә кайда төзергә татар үзе хәл итә алмый

 
Җәмәгать эшлеклесе, "Архитектурасы" Телеграм каналы авторы Ян Гордеев Казандагы Җәмигъ мәчет ул сәяси мәсьәлә, Татарстан хакимиятенә Мәскәүдән турыдан-туры әмер булмаска да мөмкин, әмма алар барыбер федераль үзәккә карап, алдан барысын да хәстәрләп эш итәргә тырыша дип әйткән иде.
 
Тулырак 👉монда

@azatliqradiosi

25 июнь иртәсендә Уфага дрон һөҗүме булды.

Моны Башкортстан башлыгы Радий Хәбиров раслады, ләкин нинди урынга төшүен әйтмәде.

Күзәтү алып баручы телеграм каналлар дроннар Черниковка бистәсендә урнашкан берничә нефть эшкәртү ширкәтенә төшкән дип белдерә.

⚡️Уфада нефть эшкәртү корылмаларына һөҗүм булган

Бу хакта Telegram-каналлар яза.

Уфа халкы җирле вакыт белән 11.30 сәгатьтән бирле төньяктагы сәнәгать зонасы өстендә кара төтен чыгуы турында хәбәр итә. Аңа кадәр анда шартлау тавышлары ишетелгән.
 
Exilenova+ һәм Supernova+ Украина мониторинг Telegram-каналлары мәгълүматларынча, дрон Уфа нефть эшкәртү корылмасына эләккән. Шулай ук алар янгын фотоларын чыгарды.

Башкортстан гадәттән тыш хәлләр министрлыгы да янгын чыгуга дроннар һөҗүме сәбәпче булырга мөмкин дип язды.

Черниковка халкы шулай ук нефть эшкәртү корылмалары районында янгын чыгуы турында белдерде.

“Аспекты” Telegram-каналы язуынча, Уфага «Лютый» дроннары һөҗүм иткән.

Бүген иртәдән Уфада дрон һөҗүме куркынычы гамәлдә. Уфа һава аланы вакытлыча ябылды.

@azatliqradiosi

Хәерле иртә, хөрмәтле укучыларбызы! Бүген 24 июнь, әлеге сәгатькә булган кайбер хәбәрләрне барлыйк.

🔸Венесуэлада көчле җир тетрәү нәтиҗәсендә кимендә 32 кеше һәлак булган, 700 кеше җәрәхәтләнгән. Бу хакта президент вазифаларын башкаручы Делси Родригес хәбәр иткән. Хәзер җимерекләрне аралау эшләре бара. Reuters язуынча, һәлак булучылар саны берничә меңгә җитәргә мөмкин.

🔸Русия армиясенең Запорожьега һөҗүме нәтиҗәсендә ике кеше һәлак булган, 22 кеше яраланган. Бу хакта Запорожье өлкә хәрби идарәсе башлыгы Иван Федоров хәбәр итте.

🔸Икенче көн рәттән Татарстан һәм Башкортстанда дрон һөҗүме куркынычы гамәлдә булды. Татарстанда Казан, Бөгелмә, Түбән Кама һава аланнары ябылып торды, хәзер алар эшли. Уфа һава аланы әлегә очкычларны кабул итми һәм җибәрми. Бу хакта Гадәттән тыш хәлләр дәүләт комитеты хәбәр итә.

🔸Кичә Башкортстанның Уфа – Инҗәр – Белорет юлында "Лада" һәм "УАЗ" машиналары бәрелүе нәтиҗәсендә биш кеше һәлак булган. Бу хакта Башинформ яза.

🔸Маҗарстанда илнең коммунистик махсус хезмәтләре архивларын ачачаклар. Илнең премьер-министры Петер Мадьяр язуынча, архивларда серне ачу турындагы канун өлгесе парламетка кертелгән.

@azatliqradiosi

🚙🚗🚙Керич күпере алдында Русиягә чыгу өчен чиратка 900дән артык машина җыелган

24 июнь көнне 16:00 сәгатькә Русия тарафыннан оккупацияләнгән Кырымда Керич күпере янында 920 машинадан торган чират күзәтелә. Бу хакта Русия хакимиятләре контролендәге күпердәге вазгыять турында хәбәр итүче Telegram-каналга сылтанып Крым.Реалии яза. Русия ягыннан күпергә чират юк.

Кырымнан Русиягә чыгу юлындагы чиратлар инде берничә көн дәвам итә. Соңгы вакытта Украина кораллы көчләре Кырымдагы Русиянең логистик юлларына, хәрби һәм энергетик корылмаларына көн саен диярлек һөҗүм итә.

Әлеге һөҗүмнәр нәтиҗәсендә Кырым ярымутравында бензин кытлыгы күзәтелә. Русия хакимиятләре халыкка бензин сатуны тыйган, ә ягулык белән тәэмин итүдәге тоткарлыклар аркасында ТЭС һәм ATAN кебек эре ширкәтләрнең дә күп кенә ягулык салу станцияләре ябыла башлаган.

Бүген Кырымның энергетик инфраструктурасына ясалган һөҗүмнән соң Акъяр утсыз калды.

➡️Анексияләнгән Кырым җәй ахырына кадәр балалар аланнарын япты. Анда Татарстанның да ике аланы эшли иде. Республика 1 сентябрьгә кадәр Кырым лагерьларына балаларны җибәрүне туктатты.

@azatliqradiosi

⚡️Дәүләт гаепләве журналист Искәндәр Сираҗины 400 мең сум штрафка тартуны сорады
 
Бүген Вахитов район мәхкәмәсендә журналист Искәндәр Сираҗига ачылган җинаять эшенә бәйле чираттагы мәхкәмә утырышы дәвам итте.  Бу хакта "Сираҗи бәян итә" дип исемләнгән Telegram-каналында аның хатыны Эльмира Сираҗи хәбәр итә.
 
“Прокурор Сираҗи абзагызга 400 мең, Барлевага (адвокат Инна Барлева – ред.) 500 мең штраф сорады...”, дип язды ул.
 
Элегрәк Сираҗи гаепләү документы 207 биттән тора дип белдергән иде.
 
▪️2024 елның 9 октябрьдә куәт оешмасы вәкилләре Сираҗи өендә һәм редакциядә тентү уздырды. Журналистның үзен Тикшерү комитетына алып киттеләр һәм аннан соң изоляторга яптылар.

▪️Шул ук көнне Сираҗи ачлык игълан итүен белдерде. Аның хатыны төшергән видеода ул "мондый маддә нигезендә болай утыртмыйлар, мин вакыты чикләнмәгән ачлык игълан итәм", дип белдерде.

▪️Сираҗи шәхси тормыш турында мәгълүмат җыю һәм аны тарату турындагы (Җинаять кодексының 137нче маддәсе 1нче өлеше) җинаять эшендә шикләнелде. Ул моны Ибраһим Зәкиев исемле кешегә ачылган җинаять эшендәге (соңрак Татарстан Югары мәхкәмәсе присяжныйлары аны азат иткән) ике шаһиткә каршы эшләгән дип фаразлана. Зәкиев үзе исә Сираҗи шикләнелгән эштә шаһит булып бара.

▪️ "Реальное время" элек язуынча, Искәндәр Сираҗиның YouTube-каналында чыккан 55 минутлык видеомөрәҗәгатендә ике кешенең шәхси мәгълүматлары күренгән. Бу видеода сүз Ибраһим Зәкиев эше турында бара. Имеш, видеода Зәкиевны үтерүдә гаепләгән ике кешенең — Сабиров һәм Сафиуллинның фотолары һәм видеолары күренгән. Бу ике кеше, Сираҗи шәхси мәгълүматларыбызны чыгарды дип, тикшерү комитетына шикаять иткән.

▪️Журналистка карата тентү беренче тапкыр гына узмый. 2023 елның 16 ноябрь иртәсендә аның өенә куәт оешмасыннан тентү белән килделәр. Килү сәбәбен Азатлык Радиосы журналисты Алсу Кормаш эшенә бәйле дип аңлатып, рәсми кәгазь күрсәткәннәр. Аның, хатыны Эльмира Сираҗиның бөтен телефоннары, компьютерлары алынды. Тентү "Сираҗи сүзе" редакциясе урнашкан офиста да булды. Аннан да бөтен техника алынды. Берничә көннән соң тентү көнендә Эльмира Сираҗи "Мәдәни җомга" редакциясенә килә алмавы аркасында аңлатма язуны таләп иттеләр. Соңрак ул гариза язып эштән китте.

@azatliqradiosi

✈️Казан һава аланында яңа терминал 2027 елның августында гына кулланышка тапшырылачак
 
Kazanfirst язуынча, бу хакта Татарстан хөкүмәте брифингында хәбәр иткәннәр
 
Элегрәк терминал 2026 елда төзелеп бетәчәк дип белдерелгән иде.

Төзелеш 20 миллиард сумга төшәчәк диелгән иде.

Терминалның элекке проектында Тукай исеме булды һәм ул ачылган китап рәвешендә булды. Яңа проектта боларның берсе дә юк.

Яңа терминал елына 4 млн кешегә хезмәт күрсәтә алачак.
 
Шул ук вакытта Русиянең Украинадагы баскын сугышына, шул исәптән республика шефлыкка алган шәһәрләрне яклауга якынча Татарстан бюджетыннан 91 миллиард сум тотылган. Бу хакта Татарстан рәисе Рөстәм Миңнеханов Русия президенты Владимир Путин белән очрашуда әйтте.

#Татарстан

@azatliqradiosi

Хәерле иртә, хөрмәтле укучыларбызы! Бүген 24 июнь, әлеге сәгатькә булган кайбер хәбәрләрне барлыйк.

🔸Акъярда дрон һөҗүме нәтиҗәсендә тулысынча электр өзелгән. Бу хакта оккупацияләнгән шәһәрнең Русия билгеләгән башлыгы Михаил Развожаев хәбәр итте.

🔸Төнлә Татарстанда һәм Башкортстанда берничә сәгать дәвамында дрон һөҗүме куркынычы гамәлдә булды.

🔸Казанда элекке "Кырлай" паркы урынында Җәмигъ мәчете түгел, ә якынча 400 кешегә исәпләнгән квартал мәчете төзеләчәк. Бу хакта Бизнес-Онлайн хәбәр итә. Төзелеш эшләре сентябрьдә башланырга тиеш.

🔸2026 ел башыннан Русия социаль фонды Башкортстанда яшәүче 275 студенткага бала табу пособиясен алуга документлар раслаган. Элегрәк Идел буе төбәкләрендә йөкле студенткаларга, шул исәптән балигъ булмаганнарга да түләүләр кертелде. Ел башында Татарстанда 123 йөкле студент хатын-кыз 100 мең сум күләмендә бер тапкырлык түләү алганы әйтелгән иде. 2024 елның көзендә Русия президенты Владимир Путин төбәк башлыклары һәм төбәк башкарма хакимият оешмалары эшчәнлегенең нәтиҗәлелеген бәяләү өчен яңартылган күрсәткечләр исемлеген раслады. Анда икенче урында — федерация субъекты халкы саны, өченче урында — туучыларның гомуми коэффициенты тора.

🔸25 июньдә Казанда "Хәрәкәттә-бәрәкәт" чарасында бию сәнгате белән кызыксынучыларга татар халкының «Дүртле бию»е һәм «Сигезле бию»е тәкъдим ителәчәк. Очрашу хатын-кызлар арасында бию ярышы белән тәмамланачак. Бу хакта Казн мэриясе матбугат хезмәте хәбәр итә.

@azatliqradiosi

Оренбур өлкәсендәге берничә районны да су баскан.

21 июньнән бирле яуган яңгырда бигрәк тә Богырыслан шәһәре зур зыян күргән. Анда 200дән артык йортка су кергән дип яза җирле медиа.

Коткаручылар каза зонасыннан 93 кешене чыгарган.

Богырыслан шәһәрендә 40 меңләп кеше яши, аларның 5 меңләбе – татарлар.

23 июньдә Казанда хәфев сиреналары яңгырады һәм көчле яңгырдан соң урамнарны су басты. Канализация проблемы шәһәрдә күптәннән килә. Һәр көчле яңгырдан соң үзәк урамнар су астында кала.

Лабытнанги шәһәр мәхкәмәсе колониядә математик Азат Мифтаховка газаплаудан соң дәүләт яклавы тәкъдим ителмәүне канунсыз дип тапкан.

Бу хакта RusNews яза.

"21 апрель тормышымдагы иң куркыныч көн булды. Нәкъ шул көнне мин үлемнең никадәр якын булуын аңладым. Ул мизгелдә теләсә кайсы секундта гомерем өзелергә мөмкин икәнен тойдым.Беркемгә дә мөрәҗәгать итә алмадым, чөнки мине җәберләгән кешеләр кулында идем. Адвокатка мөрәҗәгать итә алгач һәм тикшерү башлангач кына үземне тынычрак хис итә башладым.

Ләкин бер атна элек җәберләүләр турында гаризам нигезендә баш тарту карары чыгарылганын белдем. Шуннан соң күңелемә яңадан шом керде. Хезмәткәрләр нәрсә дип уйлый икән? Эз калдырмыйча җәберләргә мөмкин дипме? Алардан тагын нәрсә көтәргә булганын мин 21 апрельдә үз күзләрем белән яхшы күрдем", дигән Мифтахов.

Билгеле булганча, 18нче санлы колония хезмәткәрләре адвокатка дәүләт яклавы сорап язылган гаризаны мөстәкыйль рәвештә җибәрергә рөхсәт итмәгән. Алар аны колониянең махсус бүлеге аша гына тапшырырга ризалашкан. Әлеге бүлектә адвокат сере ачыктан-ачык бозыла: барлык документлар да тикшерелә һәм цензуралана.

Тикшерүче Черемшанцев аерым тикшерү үткәрергә тиеш булган, әмма моны эшләмәгән.

Тулырак монда укыгыз.

@azatliqradiosi

21 июньдә Чехиянең Прага шәһәрендә татар-башкортлар сабантуй уздырды.

Ул 2003 елдан бирле үткәрелә. Бәйрәмне TATAR.CZ җәмгыяте оештырды.

Быел бәйрәмгә Германия, Польша, Ирландиядән тә татарлар килгән иде.

2026 елгы сабантуй яшьләрнең күп булуы белән аерылып торды.