املا Имла

۱۹نچی یوز باشنده شرقی ترکستانده توزولگان بر حجتده مسلمان عرفی بوینچه امضالر اوروننه باصلغان مهرلر . شاقماق شکلنده‌گیلر - مسلمان آوللری اصطاروصطالری‌ننک (حکیم بیکلری‌ننک) اوچ تلده (ترکیچه، مانجوچه هم قتایچه) یازولرنی حاوی مهرلری .

XIX йөз башында Шәркый Төркестанда төзелгән бер хөҗҗәттә мөселман горефе буенча имзалар урынына басылган мөһерләр. Шакмак шәкелендәгеләр - мөселман авыллары старосталарының (хәкимбикләренең) өч телдә (төркичә, манҗуча һәм кытайча) язуларны хави мөһерләре.

#منابع
#چغتایچه

Төрки телләрнең бүгенге классификациясе буенча чагатай (чыгтай) теле карлук, татар теле исә кыпчак телләре төркеменә нисбәт ителсә дә, Каюм Насыйриның шушы билгеләмәсе аның чорында һәм аңардан элегрәк заманнарда татар теленең чагатай (Урта Азия төрки) теленә ни дәрәҗәдә якын исәпләнгән булуын күрсәтүче бер билге.

زمانمزده تاتارچه دیگان تلمز اصل چغتای تلی‌ننک بر شعبه‌سی بولوب فی نفسه قواعد و اصولی منتظم بر تلدر .

عبد القیوم عبد الناصر اوغلی . تل و لغت .

Заманымызда "татарча" дигән телемез асыл чагатай теленең бер шөгъбәсе(1) булып, фи нәфсиһи кавагыйд вә осулы монтазам(2) бер телдер.

(1) шөгъбәсе - тармагы
(2) фи нәфсиһи кавагыйд вә осулы монтазам - үзенең кагыйдәләре һәм [фикер белдерү] алымнары төзек

Каюм Насыйри. Тел вә лөгать.

#منابع

ایسکی املاده‌غی یازمه میراثمزننک تاریخده هم، بیگراک ده، بوکونگی وضعیتده تلمزنی صاقلاب قالو بولسون، اوسدرو بولسون - اهمیتی غایت زور. لاتین یا اوروس املاسنده یازلغان متنلرننک اهمیتی آنکا یاقن ده کیلمای، بلکه کیلمیه‌چکدر ده.

Иске имладагы язма мирасыбызның тарихта һәм, бигрәк тә, бүгенге вазгыятьтә телебезне саклап калу булсын, үстерү булсын - әһәмияте гаять зур. Латин я рус имласында язылган текстларның әһәмияте аңа якын да килми, бәлки килмәячәктер дә.

#منابع

وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتًا بَلْ أَحْيَاءٌ عِنْدَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ
Вә әлбәттә гөман итмәңез Аллаһы Тәгалә юлында сугышта үлтерелгән кемсәләрне үлекләр диеп. Алар үлекләр түгелдер, бәлки терекләрдер алар Пәрвәрдигярләре кашында, ризыкланырлар алар җәннәт нигъмәтләреннән.

"Ал-е Гыймран" сүрәсе, 169 нчы аять.

#قزان۹۵۹
#Казан1552

مسلمان جمجمه‌سی
بابالار عنعنه‌سی
خان‌لارننک دبدبه‌سی
ایشان‌لار سلسله‌سی
خائن‌لار دمدمه‌سی
قلچ‌لار صلصله‌سی
ییر کوک‌لار زلزله‌سی
دشمن‌لار طنطنه‌سی .
...ایمان‌نی هیچ ساتمیسی
کوراش‌نی توقتاتمیسی .
اللهُمَّ مُنزِلَ الكِتابِ ، ومُجريَ السَّحابِ ، وهازِمَ الأحزابِ ، اهزِمْهم وانصُرنا عليهم .

Мөселман җөмҗөмәсе -
Бабалар ганганәсе(*).
Ханнарның дәбдәбәсе,
Ишаннар силсиләсе.
Хаиннар дәмдәмәсе,
Кылычлар сальсаләсе,
Җир-күкләр зилзиләсе,
Дошманнар тантанасы.
...Иманны һич сатмыйсы,
Көрәшне туктатмыйсы.
اللهُمَّ مُنزِلَ الكِتابِ ، ومُجريَ السَّحابِ ، وهازِمَ الأحزابِ ، اهزِمْهم وانصُرنا عليهم(**).

(*) «Согласно легенде, под одной из башен крепости, глубоко в недрах земли, сокрыт благочестивый мусульманин. Из черепа его бьет родник со святой водой — тут говорится о ключе возле Тайницкой башни Казанского кремля».
(**) Пәйгамбәребезнең "Сахих-е Мөслим"дә китерелгән догасы.

Сүзлекчә:
Җөмҗөмә - баш сөяге
Ганганә - риваять
Дәбдәбә - олылык
Силсилә - рухи дәвамлылык чылбыры
Хаин - хыянәтче
Дәмдәмә - ялган
Сальсалә - чыңлау
Зилзилә - тетрәү.

#قزان۹۵۹
#Казан1552

غافل بولغان تاتارلرنی
نیک اویاتمیسڭ زمان

Гафил булган татарларны
Ник уятмыйсың, заман?
(З. Бәшири)

کتبهُ رَعْویل

#صنایعنفیسه
#حسنخط

Хәсән Туфанның 1923 елгы көндәлегеннән бер сәхифә парчасы. Зурайтылып бирелә.
قزل قصالر اچنده «ایندی» هم «طه‌بیعه‌تنڭ» سوزلرینڭ یازلشی .

#منابع

Если бы Хизбулле Хазратову (настоящие имя и фамилия Хасана Туфана) было суждено заниматься исламской каллиграфией, он несомненно мог бы достичь больших успехов в почерке "губари" (غباری - "пылевидный"). Этот почерк отличается чрезвычайно малыми размерами букв и тонкостью линий, требующими от каллиграфа особенно большой внимательности, острого зрения и твердой руки. Не знаю, слышал ли Х.Туфан о существовании такого почерка, но в его записной книжке за 1923 г., высота букв, как правило, составляет 1,5-2 мм! (Представление о размере букв можно составить и по клеткам на странице, составляющим стандартные 5×5 мм). При этом текст в оригинале четок и для такого размера букв вполне удобочитаем.

Образцы губари:
https://www.christies.com/en/lot/lot-6065362
https://www.bonhams.com/auction/26016/lot/40/a-talismanic-chart-written-in-ghubari-script-on-vellum-commissioned-by-hajji-husain-aqa-qajar-persia-late-19th-century/

جمله‌سی ایردی مسلمان بی‌گمان * سبریا و شهر بلغار و قزان .

#منابع
#لغات
#چغتایچه

ملی موڭلر
(زیلایلوك کوینه)

ایشتدم مین کیچه: براو جرلای
چن بزنڭچه ماتور، ملی کوی؛
باشقه کیله اویلر تورلی-تورلی، -
ئلله نیندی زارلی، موڭلی کوی.
اوزلوب-اوزلوب گنه آیتوب بیره
تاتار کوڭلی نیلر سیزگانن؛
مسکین بولوب طورغان اوچ یوز یلده
تقدیر بزنی نیچک ایزگانن.
کوبمو محنت چیککان بزنڭ خلق،
کوبمو کوز یاشلری‌ توگولگان؛
ملی حسلر بلان یالقونلانوب،
صزلوب-صزلوب چیغه کوڭلندن.
حیران بولوب جرنی طڭلاب طوردم
طاشلاب توبان دنیا اویلرین؛
کوز آلدمده کورگان توسلی بولدم
بلغار هم آق ایدل بویلرین.
توزالمادم، باردم جرلاوچیغه،
دیدم: «قرداش، بو کوی نیندی کوی؟»
جوابنده ملتداشم میڭا:
«بو کوی بولا، - دیدی، - «اللوکی»

Милли моңнар
(«3өләйлүк» көенә)

Ишеттем мин кичә: берәү җырлый
Чын безнеңчә матур, милли көй;
Башка килә уйлар төрле-төрле, —
Әллә нинди зарлы, моңлы көй.

Өзлеп-өзлеп кенә әйтеп бирә
Татар күңле ниләр сизгәнен;
Мескин булып торган өч йөз елда
Тәкъдир безне ничек изгәнен.

Күпме михнәт чиккән безнең халык,
Күпме күз яшьләре түгелгән;
Милли хисләр белән ялкынланып,
Сызлып-сызлып чыга күңленнән.

Хәйран булып җырны тыңлап тордым,
Ташлап түбән дөнья уйларын;
Күз алдымда күргән төсле булдым
Болгар һәм Агыйдел буйларын.

Түзәлмәдем, бардым җырлаучыга,
Дидем: «Кардәш, бу көй нинди көй?»
Җавабында милләттәшем миңа:
«Бу көй була, диде, — «Әллүки».

#منابع
#توقای

نصر من الله و فتح قریب
( «صف» سوره‌سی، ۱۳نچی آیت )

نصرت و یاردم خدای تعالی‌دن ، یعنی قریش مشرکلرینه غالب بولورسز ، هم یاقن بولغوچی بر فتح ، یعنی تیز زمانده مکه شهرینی فتح قیلورسز و آلورسز .
(محمد صادق الایمانقلی .
تسهیل البیان فی تفسیر القرآن)

Насром-минә-Ллаһ вә фәтхен кариб.
("Сафф" сүрәсе, 13 нче аять)

Носрәт вә ярдәм Ходай Тәгаләдән (ягъни Корәеш мөшрикләренә галиб булырсыз) һәм якын булгучы бер фәтех (ягъни тиз заманда Мәккә шәһәрене фәтех кылырсыз вә алырсыз).
(Мөхәммәдсадыйк әл-Иманколый. Тәсһилел-бәян фи тәфсирел-Коръән)

#تفاسیر

اونکده محمد گرای خان‌‌ننک (۱۵۱۵-۱۵۲۳) هم صولده صاحب گرای خان‌‌ننک (۱۵۲۱-۱۵۲۴، ۱۵۳۲-۱۵۵۱) طاراق تمغالی یوزوک مهرلری‌ننک سندلرده‌گی باصمه‌لری (زورایتلوب بیریله‌لر).

مهرلرده‌گی یازولر
اونکده:
محمدکرای خان بن منکلی‌کرای خان
Мөхәммәдгәрәй хан бине Миңлегәрәй хан
صولده:
صاحب‌کرای خان بن منکلی‌کرای خان بن  حاجی‌کرای خان
Сахибгәрәй хан бине Миңлегәрәй хан бине Хаҗигәрәй хан.

Кырым ханы Дәүләтгәрәй ханның Кәрәмша исемле берәүгә мең акчалык сальйанә (бер еллык жалования) билгеләве турында ярлыгы. 984/1576 ел.

(1) Дәүләтгәрәй хан сүзем.
(2) СәбӘбе тәхрИре йарлИгы сәгадәт-тәблИгы хакани вә тәүкЫйгы рәфИгы газамәт-тәрфИгы мәмалИке җиһанбани хөкеме будыр ки,
(3) халИйән ошбу дарәндӘи фәрмАны һомайУны мисал-тимсАле фәрхөндә-фАле дәүләт-минваль колым Кәрәмша мөкАддәмән мәзИде гыйнайәтем вөфүр вә шәфкатем рәмәган
(4) улып, сӘнә[тә] Әрбәга [вә] сәманИнә вә тисгамИ’ә, шӘһре рәбИгыль-Үләнең унынчы көнендән ибтида идеп, саль-би-саль биң җәдид
(5) акча сальйанә тәгъйин идеп, әленә бу бәрАты галишаны вирдем вә бойырдым ки, кОдвәтел-әмАсил вәл-әкъран
(6) дәфтәрдарым Габделкадыйр — зИдә кАдреһе! — мәваҗиб дәфтәренә сәбт-ү кайд идеп, вә мин бӘгъде һәркем дәфтәрдАры Диван 
(7) улырса, мәваҗиб-бәр-мәваҗиб виреп, мумА-илӘйһи колым дахы алып, вӘҗһе мәг[а]шИйәсенә сарф-у хәреҗ идеп,
(8) бәнем дәвАмы дәүләтем вә мәзИде рәфгатем әдгыйәсенә иштигаль күстәрә дийү, кулына тота торырга йөзек
(9) нишАны бәлигъ йарлыг вирелде. ТәхрИрән фи гАшири шӘһре рәбИгыль-Әүвәл сӘнәтә Әрбәга вә сәманИнә вә тисгамИ’ә.
(10) би-йОрты Сарман.

[Мөһердәге язу:] Дәүләтгәрәй хан бине Мөбарәкгәрәй бине Миңлегәрәй хан (мөһер уртасында Гәрәйләр нәселенең тарак тамгасы).

Искәрмәләр:
1. Фарсы изафәсе кагыйдәсе буенча төзелгән сүзтезмәләрнең аныкланмышларында басым ахырдан икенче иҗеккә төшә. Басым төшкән иҗекне билгеләр өчен андагы сузык аваз ЗУР хәреф белән күрсәтелә: шӘһре Болгар (Болгар шәһәре).
Гарәп гыйбарәләрендә һәм аерым сүзләрендә дә басым төшкән сузыклар ЗУР хәреф белән билгеләнәләр: халИйән. 
Башка очракларда басым гадәттәгечә соңгы иҗеккә төшә.
2. Чыганакның укылышы бүгенге татар теле кагыйдәләренчә бирелә. Тыныш билгеләре безнең тарафтан өстәлде.

#منابع

قریم خانی دولت گرای خان‌ننک کرمشا اسملی براوگه منک آقچه‌لق سالیانه (بر یللق ژالوانیه) بیلگولاوی طورنده یرلیغی
۹۸۴\۱۵۷۶ یل

(۱) دولت کرای خان سوزم
(۲) سبب تحریر یرلیغ سعادت تبلیغ خاقانی و توقیع رفیع عظمت ترفیع ممالک جهان بانی حکمی بودور که
(۳) حالیاً اشبو دارندۀ فرمان همایون مثال تمثال (بمثال؟) فرخنده فال دولت منوال قولوم کرمشا مقدما مزید عنایتم وفور و شفقتم رمعان
(۴) اولوب سنه اربع ثمانین وتسعمائه شهر ربیع الاولی‌نیک اوننچی کونندن ابتدا ایدوب سال بسال بیک جدید
(۵) اقچه سالیانه تعیین ایدوب الینه بو برات عالیشانی ویردوم و بیوردوم که قدوت الاماثل والاقران
(۶) دفترداریم عبدالقادر زید قدره مواجب دفترینه ثبت و قید ایدوب و من بعد هر کیم دفتردار دیوان
(۷) اولورسه مواجب برمواجب ویروب مومی الیه قولوم دخی الوب وجه معشیه‌سینه (؟) صرف و خرج ایدوب
(۸) بنم دوام دولتم و مزید رفعتم ادعیه‌سینه اشتغال کوستره دیو قولنه طوته طوررغه یوزوک
(۹) نشان (؟) بلیغ یرلیغ ویریلدی تحریراً فی ۱۰ شهر ربیع الاول سنه ۹۸۴
(۱۰) بیورت صارمان

[مهر:] دولت کرای خان بن مبارک کرای بن منکلی کرای خان
(مهر اورتاسنده گرایلر نسلی‌ننک طاراق تمغاسی)

#منابع

قریم خانی دولت گرای خان‌ننک کرمشا اسملی براوگه منک آقچه‌لق سالیانه (یللق ژالوانیه) بیلگولاوی طورنده یرلیغی. ۹۸۴\۱۵۷۶ یل.
یرلیغ صارمان دیگان اورونده اصدار ایتلگان.

Кырым ханы Дәүләтгәрәй ханның Кәрәмша исемле берәүгә мең акчалык сальйанә (бер еллык жалования) билгеләве турында ярлыгы. 984/1576 ел.
Ярлык Сарман дигән урында исдар ителгән (чыгарылган).

#منابع

قزق اوچون روس «ایسکی املاچی»لرندن برسی‌ننک «نرسه‌گه کیرک اول روس ایسکی املاسی» موضوعلی یازماسینه صلطامالر قویام (بیریده هم بیریده). یازماسنده بزننک اشمزگه ده یارارلق قای بر دلیللر کیتورلگان .
آیتورگه کیرک که، روس تلی سویوچیلری اوچون روس ایسکی املاسی ذاتلی بر اویونچق بولسه، بزننک اوچون ایسکی املامزنی قوللانو آنا تلمزننک یوغاری مدنیت، فن، اولوشچه دین تلی بولارق کیله‌چگن تأمین ایتو چاره‌لرندن برسیدر .

Кызык өчен рус "иске имлачы"ларыннан берсенең "нәрсәгә кирәк ул рус иске имласы" мәүзуглы язмасына сылтамалар куям. Язмасында безнең эшебезгә дә ярарлык кайбер дәлилләр китерелгән.
Әйтергә кирәк ки, рус теле сөючеләре өчен рус иске имласы затлы бер уенчык булса, безнең өчен иске имланы куллану ана телебезнең югары мәдәният, фән, өлешчә дин теле буларак киләчәген тәэмин итү чараларыннан берсе.

#خیالات‌ـ‌وـ‌احتمالات

امانت

#لغات