Azatlıq Radiosı | Азатлык Радиосы

30 август Татарстанда бүген республика көне дип билгеләнә, әмма 36 ел элек мәйдан тоткан кешеләр аны гадәти бәйрәмгә әверелдерү белән килешми.

Суверенитет турында Декларацияне кабул итү вакыйгалары уртасында булган шәхесләрнең истәлекләре белән бүлешәбез.

👉 Язма беренче тапкыр Азатлык сайтында 2024 елда чыкты.

@azatliqradiosi

🇷🇺 36 ел элек Татарстан үзенең Суверенлык Декларациясен кабул итте.

Әмма соңгы дистә ел эчендә элек көрәшеп ирешелгән хокук-ирекләрнең күбесе юкка чыгарылды. Ниндиләре? Безнең видеоны карагыз.

Татарстан соңгы елларда тагын ниләр югалтты? Сезнең фикерләрегезне көтәбез.

@azatliqradiosi

Һади Атласиның 150 еллык юбилее дәүләт дәрәҗәсендә уздырылачак

29 август танылган тарихчы, мәгърифәтче, татар сәясәтчесе, сәяси золым корбаны Һади Атласиның тууына 150 ел. Аның юбилее беренче тапкыр дәүләт дәрәҗәсендә, Татарстан хөкүмәтенең карары нигезендә уздырыла.

Октябрь аенда Казанда Һади Атласи хөрмәтенә Халыкара фәнни конференция булачак, туган ягы Чүпрәле төбәгендә җыеннар көтелә, Бөгелмәдә декабрь аенда Атласига багышланган республика балалар фестивале булачак.

Моннан тыш, "Җыен" нәшрияты "Шәхесләр" сериясеннән Һади Атласи турында яңа җыентык чыгара.

"Атласи мондый зурлауга, кадер- хөрмәткә бик лаек, ул хак татар тарихына безнең күзләрне ачты, милли рухыбызны күтәрде, милләт хокуклары өчен көрәш үрнәген күрсәтте", дип яза җәмәгать эшлеклесе, язучы Фәүзия Бәйрәмова үзенең телеграм каналында.

30 августта Казанда "Печән Базары" чарасында "Һади Атласи. Катлаулы каһарман" фильмы күрсәтеләчәк.

Кем ул Һади Атласи?

🔻1876 елда Чүпрәле районы Иске Чәке авылында туа. 1908 елда Оренбурның Каргалы бистәсендәге Гани Хөсәеновның укытучылар семинариясен тәмамлый. 1903 елда

🔻Бөгелмә өязе Әлмәт авылы (хәзерге Әлмәт шәһәре) мәдрәсәсендә имам һәм мөдәррис. Әлмәттә кызлар мәктәбе ача.

🔻1907 елда Самар губернасыннан Русия думасына депутат итеп сайлана. 1911-1914 елларда "Себер тарихы", "Казан ханлыгы", "Сөембикә" тарихи әсәрләрен бастырып чыгара.

🔻1929 елда Атласины кулга алып ун елга Соловкидагы каторгага сөрәләр. 1936 елда ул кабаттан кулга алына.

🔻1937 елның 23-28 октябрендә Идел буе хәрби округы хәрби трибуналы тугыз татар зыялысын атарга хөкем итә. Алар: тарихчы Һади Атласи, укытучы Гали Алтынбаев, имам Касыйм Исхаков, язучы Фазыл Туйкин, укытучы Кәбир Туйкин, укытучы Сабир Уразманов, имам Барый Фаттахов, хезмәткәр Зәкәрия Фаттахов һәм имам Рәшит Яруллин.

🔻1958 елда Һади Атласиның гаепсезлеге таныла һәм ул реабилитацияләнә.

Татарстан көне: Декларациядән – сугышка

Татарстанның суверенитеты Декларациясе нигезендә 1992 елда Татарстанда яңа Конституция кабул ителә. Анда
ачыктан-ачык сугыш пропагандасын тыела.

Әмма Путин режимы басымы белән 2023 ел башында бу мөһим маддә тексттан алып ташлана.

Тулырак – безнең видеода ☝️

@azatliqradiosi

Татарстанга 10-12 мең контрактчы җыю планы куелган

Янә мобилизация була икән дигән хәбәрләр фонында Бизнес Онлайн Татарстан саклану министрлыгы белән10-12 мең контракт төзүче бирергә тиеш дип яза.

Шул ук вакытта быел аның үзенчәлеге дә бар диелә. Басымны пилотсыз системнар гаскәрләренә ясаячаклар. Һәм монда күбрәк яшьләрне, хәтта студентларны, бигрәк тә техник белемле яки компьютер уеннары белән мавыгучыларны җәлеп итмәкчеләр.

Русия югары уку йортлары һәм көллиятләре җитәкчелеге студентларны Украинадагы сугышка җибәрү өчен киңкүләм агитация һәм басым кампаниясен соңгы елда алып бара. Һәм аларга бер еллык кына контракт вәгъдә итәләр. Хәрби адвокатлар бу сүзләргә ышанмаска чакыра, чөнки сүз чынлыкта Русия саклану министрлыгы белән төзелә торган гадәти, вакыт белән чикләнмәгән контракт турында бара ди алар.

Русия саклану министрлыгы дрон гаскәрләре белән контракт төзегән студентларны үзләре теләгәндә җибәрергә мәҗбүр түгеллеген үзе дә раслады.

🔹Азатлык Радиосы ачык чыганаклардан җыйган мәгълүматка караганда, Татарстаннан Русиянең Украинада алып барган сугышында кимендә 10 меңгә якын (9660) кеше һәлак булган.

«Баймак эше» нигезендә хөкем ителгән тагын ике кеше — Өметбай Дәүләтбирдин һәм Юнир Исламголов — иреккә чыккан. Алар җәзаларын тулысынча үтәгән

Бу атнада «Баймак эше» нигезендә хөкем ителгән һәм җәзаларын тулысынча үтәгән тагын ике кеше колонияләрдән азат ителде.

24 августта Пермьдәге 29нчы гомуми режимлы төзәтү колониясеннән 62 яшьлек Өметбай Дәүләтбирдин азат ителгән. 26 августта Чиләбе өлкәсенең Копейск шәһәрендәге 11нче төзәтү колониясеннән 33 яшьлек Юнир Исламголов чыккан.

2025 елның 21 октябрендә Тольяттиның Автозавод районы мәхкәмәсе аларны Җинаять кодексының 212нче маддәсе 2нче өлеше («киңкүләм тәртипсезлекләрдә катнашу») һәм 318нче маддәсе 1нче өлеше («хакимият вәкиленең гомеренә һәм сәламәтлегенә куркыныч тудырмаган көч куллану») нигезендә гаепле дип тапты һәм аларның һәрберсен өч ел да җиде айга ирегеннән мәхрүм итте.

Эш материалларында әйтелгәнчә, Исламголов «Кобра» ОМОН хезмәткәре Кудряшовның йөзенә кар ыргыткан, ә Дәүләтбирдин — Башкортстандагы Росгвардиясе хезмәткәре, «Байгоз» тәхәллүсле кешенең шлемына кар бәргән.

🔸«Idel.Реалии» исәпләүләренә караганда, «Баймак эше» нигезендә хөкем ителгән кимендә 28 кеше колонияләрдән азат ителгән. Моннан тыш, дүрт хөкем ителүче җәзаларын тулысынча үтәп, иреккә чыккан.

Чаллы мэры: Украинага каршы сугышта шәһәрнең «биш меңнән артык» кешесе катнаша. Бәйсез исәпләүләр меңгә якын кешенең һәлак булуын күрсәтә

Чаллы мэры Наил Мәһдиев шәһәрнең «биш меңнән артык» кешесе Украинага каршы сугышта катнашуын хәбәр итте. Бу хакта «Бизнес Online» яза.

Азатлык Радиосы мәгълүматларына караганда, сугышта Чаллыда туып-үскән кимендә 1 040 кеше һәлак булган. «Медиазона» исәпләүләрендә һәлак булучылар саны — 881 кеше.

2026 елның июнендә Татарстан башлыгы Рөстәм Миңнеханов Владимир Путинга республикадан Украинага каршы сугышка 54 465 мобилизацияләнгән һәм контрактчы китүе, шулай ук бер ярым меңләп куәт оешмалары хезмәткәре җибәрелүе турында хисап тотты.

Хәерле иртә, хөрмәтле укучыларыбыз! Бүген 28 август, әлеге сәгатькә булган кайбер хәбәрләр:

🔹 Русия аннексияләгән Акъярда дрон һөҗүме нәтиҗәсендә биш катлы йорт зыян күргән, дип хәбәр итте Русия билгеләгән губернатор Михаил Развожаев. Дүрт кеше яраланган. Балалар бакчасының ике бинасына һәм 15тән артык машинага да зыян килгән.

🔹 Украина дроннары Ярославль нефть эшкәртү заводына һөҗүм иткән, дип хәбәр итә җирле хакимият.

🔹 Амур газ-химия комплексындагы шартлауда һәлак булучылар саны 15 кешегә җиткән, дип хәбәр итте ширкәт матбугат хезмәте. Һәлак булучыларның берсе генә Русия ватандашы, 14е кытайлы. 39 кеше хастаханәләрдә кала, аларның тугызы дәвалану өчен Мәскәүгә җибәрелгән.

🔹 Непалның Расува районында су басудан һәлак булучылар саны 469 кешегә җиткән, тагын 977 кеше хәбәрсез югалган дип санала, дип хәбәр итә Ratopati илнең эчке эшләр министрлыгына сылтама белән. Югалганнар арасында 517 чит ил ватандашы бар.

🔹 Венесуэлада илнең ОПЕКтан чыгуы турында фикер алышалар, дип хәбәр итә Bloomberg. Агентлык мәгълүматларына караганда, әлегә соңгы карар кабул ителмәгән. Оешмадан чыгу Венесуэлага ОПЕК куйган чикләүләрсез нефть чыгаруны арттырырга мөмкинлек бирәчәк.

🔹 Русиядәге кулланучылар «Википедия»гә керә алмый, сайт VPNсыз ачылмый башлаган.

Җәй азагында Татарстан башкаласы Казан метросының туган көнен билгели – ул рәсми төстә 2005 елның 27 августында ачылды.

Аның кызыклы тарихы бар. Казан метросы уникаль бер транспорт системасы: ул Советлар берлеге таркалганнан соң Русиядә төзелгән беренче һәм әлегә бердәнбер метро системасы, илдәге башка метролар барысы да совет чорында ачылган иде.

Бу хакта тулырак безнең видеода карагыз: https://youtu.be/Zwp3zMM7Zh4

Татарстанда күкрәк бизе яман шешен дәвалау өчен дарулар беткән

Mash Iptash-кә укучысы сөйләвенчә, аның дүртенче стадиядәге яман шеш белән авырган әнисе Фулвестрантны бер дозаны эчмичә калдырырга мәҗбүр булган, чөнки дару ике атна дәвамында беркайда да юк. Фулвестрант даруы белән генә бирелә торган Рибоциклибны гаилә тәэмин ителү өзеклеләре сәбәпле 98 мең сумга сатып алырга мәҗбүр булган. Хатын мондый дәвалануның нәтиҗәлелеге өчен борчыла, ә табиблар аларга Уфа яки Мәскәү хастаханәләренә барырга киңәш иткән.

Мәҗбүри медицига иминияте фондында Татарстанга даруларны йә иртәгә, йә сентябрьдә генә китерәләчәкләрен әйткәннәр. Авырулар гаепне Сәламәтлек саклау министрлыгында күрә, килешүләрне төзүне озак сузганнар дип саный. Mash Iptash Дәүләт сатып алулары порталын карап чыккан. Анда август башында министрлык нибары 40 кап Фулвестрант сатып алган, тагын 13 мең капка исәпләнгән килешү әлегә төзелмәгән. Рибоциклиб турында бөтенләй мәгълүмат юк.

Республиканың клиник онкология диспансерында даруларның барысы да бар дигәннәр. Бары бу айда сыйфатсыз Фулвестрантның бер партиясен алыштырырга туры килгән, шуңа күрә аны билгеле бер вакытка бирү туктатылган.

▪️Соңгы 5 елда Татарстанда яман шеш 31,1 процентка арткан һәм 100 мең кешегә 500 очрак тәшкил иткән «бусага»ны узып киткән. Бу рекордлы дәрәҗә. Бу хакта Татарстан Сәламәтлек саклау министрлыгының штаттан тыш баш онкологы Эдуард Нагуманов әйткән иде.

@azatliqradiosi

Хәзер кыскача башка хәбәрләр:

🔸Непал белән Кытай чигендә көчле су басулар нәтиҗәсендә ким дигәндә 160 кеше һәлак булган, берничә йөз кеше югалган дип санала. Үлүчеләр һәм югалучылар арасында чит ил ватандашлары, шул исәптән Русия ватандашлары да бар. Беренчел мәгълүматларга караганда, су басуга берничә елганың үзәннәрен буып киткән җир ишелү сәбәп булган.

🔸"ТАИФ" төркеме хуҗаларының берсе Рөстәм Сүлтиевның хатыны Лидия Сүлтиева һәм "ТАИФ" мөдирләр шурасы рәисенең төп киңәшчесе Гүзәлия Сафина Forbes-ның Русиядәге иң бай хатын-кызлар исемлегенә кергән. Быелгы исемлектә алар тугызынчы һәм 19нчы урыннарда тора.

🔸Forbes-ның Русиядәге иң бай хатын-кызлар рейтингында беренче урынны Wildberries ширкәте җитәкчесе Татьяна Ким алган. Аның байлыгы биш миллиард доллар дип бәяләнгән, бер ел элек ул 7,1 миллиард доллар тәшкил иткән. Ким байлыгының кимүен фонд базарындагы төшү һәм Wildberries келәтләренә дроннар һөҗүме белән бәйле була ала.

🔸Татарстанда төнлә дроннар һөҗүме куркынычы игълан ителде. Казан һава аланы ябылып торды, шул сәбәпле 20дән артык очыш тоткарланды. Хәзер барлык чикләүләр дә алынды.

@azatliqradiosi

⚡️Уфа һәм Оренбурда Ozon келәтләренә һөҗүм ясалган

Ширкәтнең матбугат үзәге белдерүенчә, зыян күрүчеләр юк, янгын чыкмаган. Уфадагы корылмага гына бераз зыян килүе һәм аның әлегә ябык булуы әйтелә.

Сатучылардан тауарларны вакытлыча кабул итмиләр — юлда булган йөкләрне башка корылмаларга юнәлтәләр.

Exilenova+ украин каналы исә Благовощенскида Ozon келәте яна дип язып чыкты.

Русия саклану министрлыгы хәбәр итүенчә, бүген төнлә Башкортстан күгендә дрон бәреп төшерелгән. Республикада дрон һөҗүме куркынычы игълан ителгән иде,

Стәрлетамакта кешеләр шартлау тавышлары ишетүләре турында язды. Уфа һава аланы ябылып торды.

@azatliqradiosi

Татарстан мәгариф министры Илсур Һадиуллин укытучыларны урыс теле чисталагын тәэмин итәргә һәм "модератор" вә "коуч" кебек сүзләрне кулланмаска чакырган

"БИЗНЕС Online" язуынча, бу хакта Һадиуллин Чаллы һәм Түбән Камада укытучыларның август киңәшмәсендә әйткән.

"Урыс теле чисталыгын без тәэмин итәргә тиеш. Ничек итеп? Мисал өчен "модератор" диләр. Нинди модератор? Бездә модераторлар күп, ә "алып баручылар аз. Гади урыс сүзе бар - "алып баручы...", дигән ул.

Министр мондый модалы сүзләр кулланырга кирәкми дигән. Аның сүзләренчә, бер вакыттан соң алар кирәксез һәм модадан чыккан сүзләргә әйләнәчәк.
Түбән Камада Һадиуллин шулай ук укытучыларны урыс теленең чисталыгын сакларга чакырган. Әмма «модератор» сүзеннән тыш, ул сөйләмдә «коуч» сүзеннән дә баш тартырга өндәгән. Аның урынына "укытучы", "оста" сүзләре барлыгын әйткән.

Һадиуллин мәктәпләрдә чит тел укытылуының кыскартылуы турында үз фикерен белдергән. Бу федераль карар булуын, әмма аның безнең балаларга чит тел белү сыйфатына тәэсир итмәскә тиешлеген әйткән.

Һадиуллин татар, чуаш, удмурт һәм башка телләрне өйрәнергә чакырган.

▪️1 марттан Русиядә чит телләрне куллануны чикләүче канун гамәлгә керде. Барлык реклам, элмә такталардагы мәгълүматлар урычса язылган булырга тиеш.

▪️Элегрәк Русия мәктәпләрендә инглиз теле дәресләрен кыскартачаклары, аның урынына «рухи-әхлакый мәдәният нигезләре” укытылачагы билгеле булды.

@azatliqradiosi

Татарстанга күрше булган Чуашстан республикасы студентларына “Алабуга”дан 50 мең сумлык эш тәкъдим итеп шалтыраталар
 
Чабаксар кооператив институты студентларына “хезмәттәшлек” тәкъдим итеп “Алабуга” вәкилләреннән шалтыратулар килә башлаган. Бу хакта “Сердитая Чувашия” Телеграм каналы яза.

Шул ук вакытта укучылар мондый шалтыратулар өчен үз телефон номерларын беркемгә дә биргәннәре булмаган һәм “Алабуга”да аларның номерларын кайдан алганнарын белмиләр.

▪️Русиянең Украинага каршы баскын сугышы башланганнан соң, Татарстандагы "Алабуга" махсус икътисади зонасында Иранның Shahed дроннарын (Русиядә "Герань-2" дип атала) җитештерү башланды. "Алабуга Политех" студентлары да бу дроннарны җыюга җәлеп ителә диелде. Бу хакта Азатлык Радиосы язган иде.

▪️“Алабуга-Политех”ның студентлар кабул итүне арттыру планнары турында “Эхо”га “Алабуга махсус икътисад зонасының элекке хезмәткәре сөйләгән иде. Аның сүзләренчә, быелгы реклам кампаниясенең актив рәвештә алып барылуының максаты да нәкъ менә студентларны күбрәк җәлеп итү өчен булган.
 
▪️Элегрәк YouTube “Алабуга Политех” рекламы белән 60тан артык видеоны томалады.

▪️“Алабуга” махсус икътисад зонасы студентлар арасыннан киләчәктә хезмәткәрләрне эзләү һәм сайлап алу өчен “Дроннар сугышы: Украина” тактик симуляторын һәм зур кибертурнирларны куллана. Бу хакта T-invariant язды.

@azatliqradiosi