𝐙𝐞𝐢𝐭 & 𝐆𝐞𝐢𝐬𝐭

❈در آن زمان، امپراتوری بیزانس دیگر شباهتی به قدرت عظیمی که قرن‌ها پیش بخش بزرگی از مدیترانه را در اختیار داشت نداشت. قلمرو امپراتوری به محدوده‌ای کوچک در اطراف قسطنطنیه و چند منطقه پراکنده محدود شده بود. در مقابل، عثمانی‌ها تحت فرماندهی سلطان محمد دوم، قدرتی رو به گسترش بودند که بخش بزرگی از آناتولی و سرزمین‌های بالکان را در اختیار داشتند.
❈محمد دوم که بعدها به «فاتح» مشهور شد، از همان ابتدای سلطنت خود به اهمیت قسطنطنیه پی برده بود. این شهر نه‌تنها پایتخت بیزانس بود، بلکه در نقطه‌ای قرار داشت که اروپا و آسیا را به یکدیگر متصل می‌کرد. تسلط بر قسطنطنیه می‌توانست موقعیت عثمانی‌ها را در منطقه به شکل چشمگیری تقویت کند.
❈در آوریل ۱۴۵۳، سپاه عثمانی به نزدیکی شهر رسید. قسطنطنیه از دیوارهای عظیمی برخوردار بود که قرن‌ها یکی از مستحکم‌ترین سامانه‌های دفاعی جهان به شمار می‌رفتند. دیوارهای تئودوسیوس، همراه با خندق و استحکامات متعدد، بارها مهاجمان را در گذشته متوقف کرده بودند.
❈اما این بار یک تفاوت مهم وجود داشت: توپخانه.
❈عثمانی‌ها توپ‌های بزرگی را به میدان آورده بودند که می‌توانستند بخش‌هایی از استحکامات شهر را زیر آتش قرار دهند. مشهورترین آنها توپ عظیمی بود که به مهندس مجار، «اوربان»، نسبت داده می‌شود. اندازه و قدرت این توپ‌ها در مقایسه با سلاح‌های رایج آن دوره چشمگیر بود؛ بااین‌حال، تصور اینکه یک توپ به‌تنهایی دیوارهای هزارساله قسطنطنیه را فرو ریخت، ساده‌سازی ماجراست.
❈مدافعان شهر نیز دست روی دست نگذاشته بودند. امپراتور کنستانتین یازدهم، همراه با نیروهای بیزانسی و متحدان اروپایی، تلاش می‌کردند از شهر دفاع کنند. تعداد مدافعان در برابر سپاه عظیم عثمانی بسیار کمتر بود، اما دیوارهای قسطنطنیه همچنان یک مزیت بزرگ محسوب می‌شدند.
❈یکی از موانع مهم در مسیر عثمانی‌ها، زنجیر عظیمی بود که در ورودی شاخ طلایی کشیده شده بود. این زنجیر مانع ورود مستقیم کشتی‌های عثمانی به بندر می‌شد و به مدافعان اجازه می‌داد بخشی از ناوگان دشمن را از حرکت بازدارند.
❈اما محمد دوم راه دیگری پیدا کرد.
❈در یکی از مشهورترین اقدامات این محاصره، عثمانی‌ها تعدادی از کشتی‌های خود را از مسیر خشکی عبور دادند و آنها را به داخل شاخ طلایی رساندند. این اقدام باعث شد موقعیت مدافعان دشوارتر شود و عثمانی‌ها بتوانند فشار بیشتری از چند جهت بر شهر وارد کنند.
❈با ادامه محاصره، دیوارهای شهر به تدریج آسیب دیدند و حملات عثمانی شدت گرفت. مدافعان نیز بارها حملات دشمن را دفع کردند؛ اما مشکل اصلی این بود که منابع و نیروی انسانی آنها محدود بود، در حالی که سپاه عثمانی می‌توانست نیروهای بیشتری را وارد میدان کند.
❈سرانجام در ساعات پایانی ۲۸ مه و بامداد ۲۹ مه، آخرین حمله بزرگ آغاز شد. پس از نبردی سخت، نیروهای عثمانی توانستند وارد شهر شوند. امپراتور کنستانتین یازدهم نیز در جریان نبرد کشته شد و با سقوط قسطنطنیه، امپراتوری بیزانس پس از بیش از هزار سال تاریخ، عملاً به پایان رسید.
❈اما اهمیت این اتفاق تنها در سقوط یک شهر خلاصه نمی‌شد. قسطنطنیه به پایتخت عثمانی تبدیل شد و این امپراتوری در دهه‌های بعد به یکی از قدرت‌های بزرگ جهان تبدیل شد. از سوی دیگر، سقوط بیزانس یکی از مهم‌ترین نقاط عطف تاریخ اروپای شرقی و مدیترانه بود و تأثیرات آن تا مدت‌ها ادامه پیدا کرد.
❈بااین‌حال، شاید مهم‌ترین درس این محاصره این باشد که قسطنطنیه تنها به دلیل قدرت توپ‌های عثمانی سقوط نکرد؛ ترکیبی از برتری عددی و نظامی عثمانی‌ها، موقعیت سیاسی بیزانس، ضعف منابع مدافعان، فشار چند هفته‌ای محاصره و در نهایت شکستن خطوط دفاعی شهر، همه در این سقوط نقش داشتند.
❈شهری که قرن‌ها در برابر امپراتوری‌ها و ارتش‌های مختلف ایستاده بود، سرانجام در سال ۱۴۵۳ سقوط کرد؛ اما سقوط آن، پایان یک دوره و آغاز دوره‌ای تازه در تاریخ منطقه بود.

«این حقیقتی شناخته‌شده است که کسانی که بیش از همه مشتاق حکومت بر مردم‌اند، درست همان کسانی هستند که کمترین صلاحیت را برای این کار دارند.»

📚 منبع: 𝐃𝐨𝐮𝐠𝐥𝐚𝐬 𝐀𝐝𝐚𝐦𝐬، 𝐓𝐡𝐞 𝐑𝐞𝐬𝐭𝐚𝐮𝐫𝐚𝐧𝐭 𝐚𝐭 𝐭𝐡𝐞 𝐄𝐧𝐝 𝐨𝐟 𝐭𝐡𝐞 𝐔𝐧𝐢𝐯𝐞𝐫𝐬𝐞، فصل ۲۸

❈ پاسخ را نمی‌توان تنها در مسائل نظامی جست‌وجو کرد. هیتلر از همان سال‌های نخست فعالیت سیاسی خود، اتحاد شوروی و کمونیسم را یکی از دشمنان اصلی آلمان می‌دانست. در نگاه او، سرزمین‌های وسیع شرق اروپا می‌توانستند «فضای حیاتی» (𝐋𝐞𝐛𝐞𝐧𝐬𝐫𝐚𝐮𝐦) مورد نیاز آلمان را فراهم کنند؛ سرزمین‌هایی که از نظر منابع طبیعی، زمین‌های کشاورزی و نیروی انسانی برای برنامه‌های او اهمیت زیادی داشتند.

❈اما ماجرا از اینجا پیچیده‌تر بود. در اوت ۱۹۳۹، آلمان نازی و اتحاد شوروی پیمان عدم تعرض مولوتوف–ریبنتروپ را امضا کردند. دو کشور حتی در یک توافق محرمانه، حوزه‌های نفوذ خود در بخش‌هایی از اروپای شرقی را مشخص کردند. اندکی بعد، آلمان به لهستان حمله کرد و جنگ جهانی دوم در اروپا آغاز شد؛ شوروی نیز از شرق وارد لهستان شد.

❈این همکاری اما از ابتدا بیشتر یک توافق موقت و مصلحتی بود تا دوستی واقعی. هیتلر می‌دانست که درگیری با شوروی دیر یا زود رخ خواهد داد و استالین نیز به آلمان اعتماد نداشت. هر دو طرف در واقع از پیمان برای خریدن زمان استفاده می‌کردند.

❈پس از شکست فرانسه در سال ۱۹۴۰، هیتلر به این نتیجه رسید که موقعیت آلمان در اروپا بسیار قدرتمند شده است. بریتانیا همچنان به جنگ ادامه می‌داد، اما هیتلر تصور می‌کرد اگر شوروی را نیز در مدت کوتاهی شکست دهد، بریتانیا امید خود به ادامه جنگ را از دست خواهد داد.

❈از طرف دیگر، منابع اقتصادی شوروی وسوسه بزرگی برای آلمان بود. نفت قفقاز، غلات اوکراین و دیگر منابع طبیعی شرق اروپا می‌توانستند برای ادامه جنگ اهمیت فراوانی داشته باشند. بنابراین حمله به شوروی برای هیتلر تنها یک عملیات نظامی نبود؛ ترکیبی از اهداف ایدئولوژیک، اقتصادی و ژئوپلیتیکی بود.

❈در ۱۸ دسامبر ۱۹۴۰، هیتلر دستور شماره ۲۱ را امضا کرد و طرح حمله به شوروی رسماً وارد مرحله عملیاتی شد. نام این عملیات «بارباروسا» بود؛ نامی برگرفته از فریدریش بارباروسا، امپراتور قرون وسطای امپراتوری مقدس روم.

❈آلمان برای این حمله نیروی عظیمی فراهم کرد. ارتش آلمان به همراه نیروهایی از رومانی، فنلاند و دیگر متحدانش در جبهه شرقی وارد نبرد شدند. هدف، شکست سریع ارتش سرخ و نابودی توان نظامی شوروی پیش از آن بود که این کشور بتواند از عمق سرزمینی و ظرفیت صنعتی خود استفاده کند.

❈در هفته‌های نخست، پیشروی آلمان خیره‌کننده بود. ارتش سرخ متحمل تلفات سنگینی شد و نیروهای آلمانی مناطق وسیعی را تصرف کردند. تعداد زیادی از سربازان شوروی به اسارت درآمدند و به نظر می‌رسید پیش‌بینی هیتلر درباره یک پیروزی سریع ممکن است درست از آب دربیاید.

❈اما یک مشکل اساسی وجود داشت: شوروی فرانسه نبود.

❈وسعت سرزمین شوروی، فاصله زیاد مراکز صنعتی و جمعیتی، مشکلات تدارکاتی و مقاومت شدید ارتش سرخ، برنامه جنگ سریع آلمان را با مشکل مواجه کرد. هرچه نیروهای آلمانی بیشتر به سمت شرق پیش می‌رفتند، خطوط تدارکاتی آنها نیز طولانی‌تر می‌شد.

❈در نهایت، نبرد به اطراف مسکو رسید؛ اما آلمان نتوانست آن پیروزی سریع و نهایی را که هیتلر انتظار داشت به دست آورد. با فرا رسیدن زمستان ۱۹۴۱، ارتش آلمان با مقاومت شدید شوروی و مشکلات جدی در تأمین نیرو و تجهیزات مواجه شد.

❈شکست بارباروسا به این معنا نبود که آلمان بلافاصله جنگ را باخت؛ اما یکی از مهم‌ترین محاسبات استراتژیک هیتلر را برهم زد. جنگی که قرار بود در مدت کوتاهی پایان یابد، به یک نبرد فرسایشی عظیم تبدیل شد؛ نبردی که آلمان از نظر منابع انسانی و صنعتی، توان ادامه نامحدود آن را نداشت.

❈جالب اینکه هیتلر در تصمیم خود برای حمله به شوروی، تنها به قدرت ارتش آلمان تکیه نکرده بود؛ بلکه در محاسباتش، میزان توانایی شوروی برای جذب ضربات اولیه و ادامه جنگ را نیز دست‌کم گرفته بود. همین اشتباه، جنگ در جبهه شرقی را به یکی از خونین‌ترین عرصه‌های جنگ جهانی دوم تبدیل کرد.

❈بارباروسا نشان داد که پیروزی در نبردهای اولیه، لزوماً به معنای پیروزی در جنگ نیست. هیتلر تصور می‌کرد شوروی را در چند ماه شکست می‌دهد، اما جبهه شرقی به میدان اصلی شکست نهایی آلمان نازی تبدیل شد.

پوستش سفیدِ زیتونی بود و چشمانی درشت، سبزرنگ یا، در واقع، به رنگی میان خاکستری و قهوه‌ای داشت؛ چشمانی که نگاه پُرنفوذشان، در زیر ابروان کمانی و بر فراز پیشانی سفیدش، هر بیننده‌ای را تحت تأثیر قرار می‌داد. چشمانی که حتی نور پُرفروغ خورشید نیز تأثیری بر درخشش شان نداشت و هرگز آن‌ها را متأثر نمی‌ساخت.
موهای بلند و خرمایی‌رنگش همیشه شانه‌کرده و مرتب بود و به صورت گیسوانی بلند و تاب‌دار، از پشت شانه‌هایش آویخته بود.
کلامش کوتاه بود و پاسخ به پرسش‌هایش غالباً پس از لختی تأمل و تفکر بیان می‌شد. طبعی سرکش، غیرقابل‌تسخیر و تأثیرناپذیر داشت. در عین حال، صفا، صداقت و مردانگی‌اش، اطمینان و توجه هر بیننده‌ای را به خود جلب می‌کرد و دیگران را وادار به احترام و علاقه نسبت به وی می‌ساخت.

📚منبع : کتاب چنگیز خان، هارولد لمب، ترجمه غلامحسین قراگوزلو،ص۳۱

✢ با گسترش نهضت صلیبی، افراد بیشتری به آن پیوستند. هوگ، برادر فیلیپ اول پادشاه فرانسه، نیز صلیب گرفت و ریموند کنت تولوز برای نشان دادن پایبندی خود، بخش بزرگی از املاکش را به صومعه سنت‌ژیل واگذار کرد. پاپ اربان دوم همچنین دریافت که موفقیت این لشکرکشی به نیروی دریایی نیاز دارد؛ ازاین‌رو از جمهوری ژنوا درخواست کمک کرد. ژنوایی‌ها پذیرفتند کشتی در اختیار صلیبیان بگذارند و در نهایت، از سال ۱۰۹۷ ناوگان خود را روانه شرق کردند.

✢ فراخوان پاپ به‌سرعت سراسر اروپا را دربر گرفت. از اسکاتلند، دانمارک و اسپانیا تا فرانسه و سرزمین‌های آلمانی، هزاران نفر صلیب گرفتند. بسیاری برای تأمین هزینه سفر، املاک خود را گرو گذاشتند یا به کلیسا بخشیدند. در میان داوطلبان، چهره‌های برجسته‌ای چون رابرت دوم کنت فلاندر، رابرت دوک نرماندی، استفن کنت بلوا، گودفری بوئیون، بالدوین و اوستاس نیز حضور داشتند و با پیوستن آنان، نهضت صلیبی به نیرویی بزرگ و سازمان‌یافته تبدیل شد.

✢ در ایتالیا نیز استقبال گسترده‌ای از این دعوت شد. پاپ از مردم خواست بدون مشورت با روحانیان راهی شرق نشوند و حتی تازه‌دامادان را از ترک همسرانشان بدون رضایت آنان برحذر داشت. در جنوب ایتالیا، بوهموندِ تارانتو که در پی گسترش قدرت خود بود، فرصت را غنیمت شمرد و همراه شمار زیادی از شوالیه‌های نورمان صلیب گرفت. پیوستن او و یارانش، سپاه صلیبی را به یکی از کارآزموده‌ترین نیروهای نظامی اروپا مجهز کرد.

✢ در سال ۱۰۹۶، هنگامی که پاپ اربان دوم برای گذراندن ایام کریسمس به رم بازگشت، احساس می‌کرد نهضتی که آغاز کرده، به‌درستی در حال شکل‌گیری است؛ اما این نهضت به‌سرعت ابعادی بسیار گسترده‌تر از آنچه پاپ تصور می‌کرد، به خود گرفته بود. حضور اشراف و فرماندهان، در کنار شور مذهبی مردم، چالشی تازه بود؛ زیرا جاه‌طلبی و رقابت‌های شخصی آنان می‌توانست کنترل صلیبیان در شرق را دشوار کند.

✢ اما گسترده‌ترین و پیش‌بینی‌ناپذیرترین واکنش، از سوی مردم عادی فرانسه، فلاندر و سرزمین‌های راین بود. پاپ از روحانیان خواسته بود مردم را به «گرفتن صلیب» تشویق کنند، اما در میان عوام، موعظه‌های روحانیان کم‌نفوذتر و به‌ویژه راهبی دوره‌گرد به نام پطر زاهد تأثیری بسیار بیشتر گذاشت.

✢ پطر زاهد، که احتمالاً پیش‌تر برای زیارت اورشلیم تلاش کرده و در پی برخورد با ترکان ناچار به بازگشت شده بود، از اواخر ۱۰۹۵ تبلیغ برای جنگ صلیبی را آغاز کرد. او با ظاهری ساده و زندگی زاهدانه، اما با توانایی چشمگیر در سخنوری، مردم را به‌شدت تحت تأثیر قرار می‌داد. گیبرت نوژان، که او را از نزدیک می‌شناخت، تأثیر سخنانش بر مردم را بسیار شگفت‌انگیز توصیف کرده است. پطر در اوایل ۱۰۹۶ از فرانسه به سوی لورن و سرزمین‌های راین رفت و در مسیر، هزاران نفر به او پیوستند؛ چنان‌که شمار پیروانش در کولونی به حدود ۱۵ هزار نفر رسید.

✢ بدین ترتیب، فراخوان اربان دوم که در ابتدا با هدف سازمان‌دهی یک لشکرکشی نظامی و مذهبی آغاز شده بود، به جنبشی توده‌ای تبدیل شد؛ جنبشی که پاپ و رهبران کلیسا دیگر به‌سادگی نمی‌توانستند ابعاد و مسیر آن را کنترل کنند.

✢ موفقیت پطر زاهد تنها نتیجهٔ قدرت موعظه‌های او نبود؛ شرایط اجتماعی و اقتصادی اروپا نیز زمینهٔ مناسبی برای گسترش دعوت او فراهم کرده بود. ناامنی، جنگ‌های محلی، فقر، افزایش جمعیت و وابستگی دهقانان به نظام فئودالی، زندگی بسیاری از روستاییان را دشوار کرده بود. طوفان‌ها، بیماری، خشکسالی و قحطی سال‌های ۱۰۹۴ و ۱۰۹۵ نیز این مشکلات را تشدید کرد.

✢ در چنین شرایطی، وعدهٔ زیارت اورشلیم برای مردم جذابیتی فراتر از یک سفر مذهبی داشت. باورهای دینی و پیشگویی‌های آخرالزمانی نیز این تصور را تقویت می‌کرد که آزادسازی سرزمین مقدس می‌تواند راهی برای رستگاری و رهایی از رنج باشد. ازاین‌رو، بسیاری پطر زاهد را نه فقط واعظی مذهبی، بلکه راهنمایی برای رسیدن به سرزمینی آرمانی می‌دیدند.

✢ در تابستان ۱۰۹۶، گروه‌های بزرگی از مردم بدون سازمان‌دهی منظم به سوی شرق حرکت کردند. اربان دوم امیدوار بود آنان خود را به قسطنطنیه برسانند و تا رسیدن فرماندهان اصلی در آنجا بمانند؛ اما این محاسبه با واقعیت فاصله داشت. امپراتوری بیزانس اکنون با موج عظیمی از زائران و جنگجویان بی‌نظم روبه‌رو شده بود و خبر نزدیک‌شدن آنان، اضطراب شدیدی در قسطنطنیه ایجاد کرد.

«اما حقیقت تاریخی، در بیشتر موارد چیست؟
افسانه‌ای است که بر سر آن توافق شده است.»

📚 منبع:
𝑴𝒆𝒎𝒐𝒓𝒊𝒂𝒍 𝒅𝒆 𝑺𝒂𝒊𝒏𝒕𝒆-𝑯𝒆‌𝒍𝒆‌𝒏𝒆
𝑬𝒎𝒎𝒂𝒏𝒖𝒆𝒍 𝒅𝒆 𝑳𝒂𝒔 𝑪𝒂𝒔𝒆𝒔 — 20 November 1816, Vol. VII, p. 311.

اگر دشمن، خود بزرگ بین است غرور او را تحریک نما!

📚منبع: سان تزو، هنر جنگ، فصل اول

در زندگی مشقت بارم خاطرات بسیار دارم که نمی‌دانم به کدامیک رجحان دهم و آن را برای درج در این دفتر انتخاب نمایم. از گذشته می‌گذرم و از نظر آتیه عقیده دارم که مخالفت عده‌ای معدود نباید موجب یأس افراد شود. چه در قبال وطن و اجتماع هر کس وظایفی دارد که برای انجام آن باید گام‌های بلند بردارد.
احمدآباد، بیست و یکم آذرماه ۱۳۳۷.

«قربان، تا جایی که من می‌دانم، لوفت‌وافه مسئول پاکسازی آسمان است!»

«در هنگام جنگ، قوانین سکوت می‌کنند.»

📚 منبع:
𝐌𝐚𝐫𝐜𝐮𝐬 𝐓𝐮𝐥𝐥𝐢𝐮𝐬 𝐂𝐢𝐜𝐞𝐫𝐨, 𝐏𝐫𝐨 𝐌𝐢𝐥𝐨𝐧𝐞, 𝟒.𝟏𝟏.

⚔️ آغاز جنگ جانشینی
پس از مرگ تیمور، خلیل سلطان، نوه دیگر او، در سمرقند قدرت را به دست گرفت. پیرمحمد نیز در فارس مدعی تاج‌وتخت بود و شاهزادگان و امیران دیگری نیز هر کدام در بخش‌هایی از قلمرو تیموری قدرت داشتند.
امپراتوری‌ای که در زمان تیمور تحت اقتدار یک فرمانروا اداره می‌شد، ناگهان با چند مرکز قدرت روبه‌رو شد.
در همین میان، شاهرخ، پسر تیمور و حاکم خراسان، به‌تدریج موقعیت خود را تقویت کرد.
جنگ و رقابت میان شاهزادگان چند سال ادامه یافت. خلیل سلطان سرانجام قدرت خود را از دست داد و پیرمحمد نیز در سال ۱۴۰۷ کشته شد.
اکنون شاهرخ قدرتمندترین مدعی باقی‌مانده بود.

👑 ظهور شاهرخ
شاهرخ طی سال‌های بعد توانست بخش بزرگی از قلمرو تیموری را تحت فرمان خود درآورد و در ۱۴۰۹، با تصرف سمرقند و شکست دادن خلیل سلطان، عملاً بر بخش عمده میراث پدرش مسلط شد.
او هرات را مرکز حکومت خود قرار داد و برخلاف تیمور، بیشتر بر تثبیت و اداره قلمرو موجود تمرکز کرد تا فتوحات گسترده جدید.
بدین ترتیب، امپراتوری تیمور پس از مرگ او فوراً فرو نپاشید؛ اما چهار سال جنگ و رقابت جانشینی نشان داد که حفظ یک امپراتوری، گاهی دشوارتر از ساختن آن است.
تیمور در میدان جنگ امپراتوری خود را ساخته بود؛

اما پس از مرگش، شاهزادگانش برای به دست آوردن آن با یکدیگر جنگیدند.

📚 منابع:

• 𝑩𝒆𝒂𝒕𝒓𝒊𝒄𝒆 𝑭𝒐𝒓𝒃𝒆𝒔 𝑴𝒂𝒏𝒛, 𝑻𝒉𝒆 𝑹𝒊𝒔𝒆 𝒂𝒏𝒅 𝑹𝒖𝒍𝒆 𝒐𝒇 𝑻𝒂𝒎𝒆𝒓𝒍𝒂𝒏𝒆

• 𝑴𝒂𝒓𝒊𝒂 𝑺𝒖𝒃𝒕𝒆𝒍𝒏𝒚, 𝑻𝒊𝒎𝒖𝒓𝒊𝒅𝒔 𝒊𝒏 𝑻𝒓𝒂𝒏𝒔𝒊𝒕𝒊𝒐𝒏

• 𝑬𝒏𝒄𝒚𝒄𝒍𝒐𝒑𝒂𝒆𝒅𝒊𝒂 𝑰𝒓𝒂𝒏𝒊𝒄𝒂, «𝑻𝒊𝒎𝒖𝒓𝒊𝒅 𝑫𝒚𝒏𝒂𝒔𝒕𝒚»

◆چنین می‌نماید که شاه عباس اول در شک و تردیدهای مذهبی خویش، تفاوتی چشمگیر با جدّ خود داشت. طبیعی است مردی که بخش عمده‌ای از دوران جوانی خود را در میان دستاوردها و انگیزه‌های پایدار هنر تیموری در هرات و مشهد گذرانده بود، عشق و شوری شایسته نسبت به بیان هنری زمانهٔ خویش نشان دهد و بدان دلبسته باشد.

◆علاقهٔ شخص شاه عباس به معماری و توسعهٔ آن را می‌توان در کتیبه‌های خوشنویسی و تزئینات توری‌شکل سقف مسجد شیخ لطف‌الله به‌خوبی مشاهده کرد. با انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان، کارگاه‌های هنری دربار سلطنتی رونق گرفتند و هنرمندان بسیاری در آنجا به فعالیت پرداختند.

📚منبع : کتاب تاریخ صفویان کمبریج با تألیف ه.ر.رویمر ص۸۹

◆سلطان شخصی است فربه، چاق، شکم‌گنده، گردوقندلی، سودایی‌مزاج و دیوانه. به هوای گرم به هیچ وجه طاقت ندارد و همیشه باید سر برهنه بنشیند. موی سرش را همواره کوتاه می‌کند؛ مانند آدم‌های کچل، تا سرش گرم نشود. موی سرش سفید است. ریش در گونه‌ها کم اما سیاه، و در چانه فراوان و سفید است. سبیل‌ها کم‌پشت اما سیاه، قد کوتاه، پشت گردن پرگوشت و چین‌خورده، دندان‌ها زرد و خراب. دست‌هایی گوشتی، پرمو و پاکیزه دارد؛ انگشت‌ها و ناخن‌هایش نیز تمیز است. دور کمر و شکمش بسیار بزرگ است، کمتر از نجارباشی تهران نیست. بینی دراز و زینی، چشم‌ها شهلایی، اما در سفیدی و سیاهی آن سرخی و حالتی از جنون دیده می‌شود. ابروها کم‌پشت، اما گوشتِ ابرو زیاد است. پاها کوتاه و آثار سودا و حرارت بر گردن و صورتش نمایان است. رنگ چهره گندم‌گون مایل به زردی، بدترکیب و بدریخت است.

◆جز زبان ترکی عثمانی، زبان دیگری نمی‌داند. همیشه اخم بر چهره دارد و از علومی چون جغرافیا، هیئت و هندسه هیچ بهره‌ای نبرده است؛ چنان‌که حتی نمی‌داند شهر ارزروم، که از قلمرو خودش است، در کدام سمت قرار دارد و از اوضاع چند فرسنگی اطراف خود نیز خبر ندارد.

◆زن‌های بسیاری دارد، اما به تعبیر ناصرالدین‌شاه «بچه‌باز» است و میلی به زنان ندارد. هنگام عبور در کوچه نیز مردم نه سلامی می‌کردند و نه تعظیمی؛ فقط مات و مبهوت به او نگاه می‌کردند. از نظر هیئت و ترکیب، بسیار به محمدشاه قاجار شباهت دارد.

◆سوارکاری نمی‌داند و تنها بر اسب عربی سفید و سالخورده‌ای که به آن خو گرفته سوار می‌شود. بسیار ترسو است، هرگز به شکار نمی‌رود و حتی تفنگ به دست نگرفته است. با وجود همه این صفات، امور دولت را از دست وزیران گرفته و خود و زنان حرم در کار حکومت مداخله می‌کنند. پیوسته مردم را عزل و نصب می‌کند و هیچ‌کس به ماندن در مقام خود اطمینان ندارد.

✵تراکم چشمگیر نقاط در اروپا، نشان می‌دهد که بیشترین جنگ‌ ها در این مناطق رخ داده‌اند. اروپا طی بیش از دو هزار سال به‌دلیل وجود ده‌ها دولت مستقل، رقابت دائمی بر سر قدرت، نبود موانع طبیعی، اختلافات مذهبی و سپس انقلاب صنعتی، پیوسته صحنه جنگ بوده است. برخلاف امپراتوری‌های یکپارچه‌ای مانند چین، کشورهای اروپایی همواره برای تغییر مرزها، کسب برتری و حفظ موازنه قدرت با یکدیگر درگیر شدند.
نمونه‌هایی از مهم‌ترین جنگ‌های اروپا:
• جنگ‌ های روم با گل‌ها، ژرمن‌ها و کارتاژ
• جنگ صدساله
• جنگ‌های صلیبی
• جنگ‌های عثمانی
• جنگ سی‌ساله
• جنگ هفت‌ساله
• جنگ‌های ناپلئونی
• جنگ فرانسه و پروس
• جنگ جهانی اول
• جنگ جهانی دوم

«قدرت گرایش به فساد دارد و قدرت مطلق، مطلقاً فاسد می‌کند.»

📚 منبع:
𝐉𝐨𝐡𝐧 𝐄𝐦𝐞𝐫𝐢𝐜𝐡 𝐄𝐝𝐰𝐚𝐫𝐝 𝐃𝐚𝐥𝐛𝐞𝐫𝐠-𝐀𝐜𝐭𝐨𝐧, 𝐋𝐞𝐭𝐭𝐞𝐫 𝐭𝐨 𝐁𝐢𝐬𝐡𝐨𝐩 𝐌𝐚𝐧𝐝𝐞𝐥𝐥 𝐂𝐫𝐞𝐢𝐠𝐡𝐭𝐨𝐧, 𝟓 𝐀𝐩𝐫𝐢𝐥 𝟏𝟖𝟖𝟕.