از مندب تا محمد

اینک که همه جا سخن از باب المندب است بگوییم که کهن‌ترین متن پیش از اسلام که اشاره به نام «مندب» دارد، شامل یکی از کهن‌ترین ثبت‌های نام یا به واقع صفت «محمد» است و از جوانب دیگری هم در مباحث تاریخ اسلام مهمّ است.

کریستین روبن در باب این کتیبه گفتاری دارد که از آن نوشته‌ام منتهی توضیح بیشتر آن که این کتیبه مکتوب به سال ۵۲۳ میلادی، درست صد سال پیش از هجرت پیامبر و غزوه بدر، ظفرنامه یوسف ذی‌نواس یهودی است در سرکوب مسیحیان نجران و بعد مقابله با حبشیان در ناحیه مندب.

چند نکته:
کتیبه از «باب المندب» نمی‌گوید بلکه دو جا از «سلسله مندب» می‌گوید، «زنجیر مندب» که یا مکان بوده یا استحکامات دفاعی در همان ناحیه.
به کشتار نجران اشاره مستقیم دارد که در باب اهمّیت آن، واکنش‌ها و ظهور ابرهه و در کلّ نقشی که بعدها در شکل‌گیری اسلام داشته، جدا نوشته‌ام.
دیگر این که آغاز کتیبه با نام عمومی خدا (اله) است، «صاحب آسمان و زمین»، بعد امّا سه بار «الرحمن» می‌آید (رحمانا در سبایی) که به شکلی خاص ظاهر می‌شود «برکت دهد الرحمن... الرحمن حفظ کند... به نام الرحمن...». رک یادداشت «الله و الرحمن».

و در سطر پایانی با این دعا ختم می‌کند: rb-Hd b-mḥmd «رب یهود بمحمد». چون در خطّ سبایی هم مصوّت‌ها نمی‌آید، بحث است که اصل خوانش آن چه بوده منتهی در این تردید نیست که از کهن‌ترین ثبت‌های صفت از ریشه حمد است و احتمالا به همان معنی «محمّد» یا «محمود» در صورت عربی آن. در فقدان شواهد بیشتر، تشخیص نقش آن در این متن مشکل است که صفت ربّ است، نام دیگر است یا غیر آن.

ترجمه کوتاه و ساده‌شده‌ای از ۱۲ سطر کتیبه Ja-1028:

۱، برکت دهد خدا، آن‌که آسمان‌ها و زمین از آنِ اوست، ملک یوسف اَسأَر یَثأَر (ذونواس) را، شاهِ همهٔ قبایل...
۲، نام قبایل...
۳، آنان که یارانِ مولای خویش، ملک یوسف بودند، آنگاه که کلیسا را بسوخت و حبشیان را در ظَفار بکشت...
۴، و آهنگِ نبرد با دژ و قلعه نَجران کرد.
و زنجیرِ مَندَب را استوار گردانید و ایشان با وی بودند. پس آنان را با سپاهی روانه کرد. و به دست آورد...
۵ تا ۷، فهرست غنایم و همراهان...
۸، بر ساحل دریا، در برابر حبشیان، در آن هنگام که زنجیرِ مَندَب را استوار می‌کردند...
۹، پس از سیزده ماه به خانه‌های خویش بازگشتند. برکت دهد الرحمن فرزندان ایشان را...
۱۰، به ماه مذران سال ششصد و سی و سه (به گاه‌شماری سبایی، معادل ۵۲۳ میلادی)
۱۱، تا این نبشته در پناه آسمان و زمین و نیروی مردان محفوظ بماند از هر کس که خواهد آن را تباه کند یا خوار گرداند. نگاه دارد الرحمنِ اعلی،
۱۲، و آن را از هر که قصدِ نابودی یا خواریِ آن کند محفوظ دارد. این کتیبه به نام الرحمن برپا و نگاشته شد.
تَمّامِ حَضیَتی آن را نصب کرد. برَبّ یهود، بمحمد.

همچنین رک:
«از الله و الرحمن»، شامل واقعه نجران و کتیبه ابرهه
از اصحاب فیل، تلاقی مطالعات تاریخی و روایات سنّتی
از غیبت نام محمّد در کتیبه‌های آغاز اسلام
از قثم تا محمّد
.