از نسبت بسامد الرحمن و الله...

در سوره زخرف، و چند سوره دیگر، مکرّر از «الرحمن» سخن می‌رود و کمتر از «الله». نکته یا اهمّیت آن چیست؟

پیشتر از مطالعات پژوهشگران در باب تفاوت سابقه تاریخی الرحمن و الله نوشته‌ام*. خصوصا سوره مریم که تفاوت نوع کاربرد این نام‌ها را در دو زمینه متفاوت نشان می‌دهد. دقت کنیم که - از بسمله آغازین سور که بگذریم - کاربرد «الله» بسیار بیشتر از «الرحمن» است. الله افزون بر ۱۸۰۰ بار در قرآن آمده است و الرحمن تنها حدود ۵۵ بار. یعنی کاربرد الله، ۳۲ بار بیشتر از الرحمن است. در سایه توجه به این تفاوت بسامد است که ناگهان این اختلاف شدید به چشم می‌آید.

چند مثال کمک می‌کند:
در سوره بلندی همچون بقره، ۱۷۲ بار الله آمده و الرحمن تنها یک بار! وَ إِلهُکمْ إِلهٌ واحِدٌ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ الرَّحْمنُ الرَّحِيمُ
در سوره آل عمران، ۱۳۲ بار به الله برمی‌خوریم و حتی یک بار هم نام الرحمن نیامده است.
در سوره نسأ ۱۳۵ بار الله آمده و باز الرحمن غایب است.
و به همین ترتیب اساسا الرحمن تا پیش از سوره مریم، یعنی یک سوم آغازین قرآن در این ترتیب غیرزمانی مرسوم، فقط سه نمونه دارد.

از این منظر است که ناگهان وقتی به سوره مریم می‌رسیم تعجب می‌کنیم چون نام الرحمن ۱۶ بار تکرار می‌شود در مقابل الله که ۸ بار آمده و بیشتر هم در زمینه آن بحث انتقادی خطاب به مسیحیان که از آن نوشتیم.
و باز در قیاس با همین داده‌هاست که هفت بار تکرار الرحمن در سوره زخرف، که سوره بلندی هم نیست، در مقابل الله که سه بار آمده، توجه ما را جلب می‌کند و اینجا مجال پرداختن بیشتر به جزییات آن نیست.

امّا از منظر مطالعات تاریخی، توجّه به این وجه از متون چه فایده احتمالی دارند؟ از مطالعات تطبیقی کتاب مقدّس کمک بگیریم که در خوانش کتاب مقدّس، باب اول پیدایش، می‌بینیم که نام خداوند الوهیم است. بعد همان روایت آفرینش در باب دوم با چند اختلاف جزیی امّا مهم، از جمله در باب ترتیب خلقت زن و مرد، تکرار می‌شود منتهی این بار با نام یهوه. از همین جا بود که ابتدا دسته‌بندی و تحلیل منابع روایات کتاب مقدس به الوهیمی و یهوی و غیر آن آغاز شد. یک نمونه از تحلیل‌های دهه هفتاد را از درس‌گفتارهای توماس رومر آورده‌ام که اینک توسعه بیشتری یافته است.

می‌گفت «مثل نبود این مثال آن بود...» و اینجا هم مقصود مثال دیگری بود از نوع ابزارها و داده‌ها و روش‌هایی که می‌تواند به شناخت بهتر لایه‌های متن و زمینه و زیرمتن‌های آن کمک کند.
.
یادداشت‌های مرتبط:
* از الله و الرحمن و آنچه از منابع تاریخی و سنگ‌نوشته‌ها برمی‌اید.
از الرحمن در سوره مریم
از الرحمن و قرآن در سوره الرحمن
و
سوره زخرف، نسخه بسیار زیبایی است.
.