Институт прикладной семиотики АН РТ

9 Май – Җиңү көне

Олуг Җиңүгә – 81 ел.

Дөньялар тыныч, күгебез аяз, тормышыбыз имин булсын! 🙏

Фотода: Казан, Ирек мәйданы, 1945 елның 9 мае. ТР Милли музее фондыннан

#ҖиңүКөне

TatSoft | @ipsanrt

Мирза Мәхмүтов тууына 100 ел

Күренекле галим, педагог, дәүләт эшлеклесе Мирза Мәхмүтов тууына 100 ел тулды.

Мирза Мәхмүтов (1926-2008) – Татарстан фәннәр академиясенең социаль-икътисади фәннәр бүлегенең академик-секретаре, проблемалы укыту теориясенә нигез салучы, 500дән артык фәнни хезмәт авторы.

▪️1958-1976 елларда Татарстан АССР мәгариф министры, республиканың мәгариф системасын үстерүгә зур өлеш кертә.

▪️1976-1992 елларда Һөнәри педагогика фәнни-тикшеренү институтын оештыручы һәм җитәкчесе.

▪️1992-1995 елларда Татар-Америка төбәк колледжын оештыручы һәм ректоры.

▪️1995 елдан Татарстан фәннәр академиясенең социаль-икътисади фәннәр бүлегенең академик-секретаре.

▪️Бу вазифада ТФА һәм Казан дәүләт университетының уртак Шәкли фәһем проблемалары лабораториясе эшчәнлеген оештыруга зур өлеш кертә.

▪️Аеруча, электрон педагогика эшләнмәлере, санак ярдәмендә татар теленә өйрәтү программаларын төзүгә зур әһәмият бирә.

▪️ТФА Гамәли семиотика институты нәкъ шул лаборатория нигезендә оеша.

▪️Шулай ук, Мәхмүтов тәкъдиме һәм хуплавы белән ТФА һәм Сәләт яшьләр оешмасының уртак Интеллектуаль потенциал һәм талант мәсьәләләрен өйрәнү лабораториясе төзелә.

▪️Бу лабораторияне Мәхмүтовның тормыш иптәше һәм фән өлкәсендә дәвамчысы Диләрә Шакирова җитәкли.

▪️2026 ел Татарстанда мәгариф өлкәсендә Мәхмүтов елы дип игълан ителде.

#МирзаМәхмүтов

TatSoft | @ipsanrt

NVIDIA, AI фабрикалары һәм суверен AI

NVIDIA башлыгы Дженсен Һуанг (Jensen Huang) ширкәтнең еллык конференциясендә чыгыш ясап, алдагы елларга стратегиясен тәкъдим итте.

NVIDIA – график процессорлар (GPU) һәм чиплар җитештерүче дөньяның иң алдынгы ширкәте. Ясалма интеллект системалары шул чиплар нигезендә эшли.

Чыгышның әһәмияте шунда, сүз чираттагы яңа чип турында гына түгел, ә ясалма интеллектның яңа чоры турында бара: дата-үзәкләр әкренләп AI factory – интеллектны индустриаль күләмдә "җитештерүче" фабрикаларга әйләнә.

Чыгышның өч төп тезисын тәкъдим итәбез. Тулысынча монда карый аласыз.

🪙 Токен – киләчәк валютасы

Һуанг әйтүенчә, AI чорында "интеллект токеннары" – ул яңа валюта, ә AI фабрикалары – шул токеннарны тудыручы инфраструктура. Ягъни, хикмәт хәзер тимер көчендә түгел, ә системаның һәр ватт энергиядән никадәр "интеллект" чыгара алуында.

💻 Vera Rubin – яңа AI-платформа

NVIDIA белдерүенчә, Vera Rubin исемле яңа платформа, алдагы Blackwell белән чагыштырганда, бер токен бәясен 10 тапкырга кадәр киметә һәм зур модельләрне 4 тапкыр азрак GPU белән өйрәтергә мөмкинлек бирә.

Vera Rubin (1928-2016) – галактикалар әйләнешен өйрәнеп, Галәмдә кара матдә барлыгына көчле дәлилләр китергән американ астрономы.

📱 Суверен AI

Һуанг тагын бер мөһим фикер әйтте: һәр илнең үз мәгълүмат базалары, үз модельләре, үз инфраструктурасы һәм үз белгечләре булырга тиеш. Ягъни, ясалма интеллект хәзер технология генә түгел, ә интеллектуаль суверенитет мәсьәләсенә әйләнә.

🤔 Ә сез бу турыда ни уйлыйсыз?

#ясалма_интеллект #nvidia

TatSoft | @ipsanrt

Тукай һәм гыйлем

26 апрель татар дөньясы Габдулла Тукайның (1886-1913) 140 еллыгын билгели. Бөек шагыйрьне искә алуның иң мәгъкуль ысулы — аның берәр әсәрен уку.

Без "Бәрәңге һәм гыйлем" шигырен сайлап алдык. Беренчедән, анда гыйлем төшенчәсе бар. Икенчедән, ул бүген дә актуаль яңгырый.

Бәрәңге һәм гыйлем

И бәрәңге! Безгә килдең син ерак Амрикадан;
Мәгърифәт! Син безгә килдең мондарак — Яурупадан.

И бәрәңге! Син күрендең әүвәле күрнешкә чит;
Шаулады, күргәч сине, барлык мужик: ул дип «җәдид!»

Ул бәрәңгене китергән дип бу җиргә дәһриләр
Һәм эчендә ул бәрәңгенең, имеш, дип зәһре бар.

И бәрәңге, күп әзаларга синең сабрың беләм,
Ташлады йолкып мужик халкы төбең-тамрың белән.

Ул бәрәңгене ашаучыны ора дип Алласы,
Син аталдың ул заман: «кяфер вә шәйтан алмасы!»

И бәрәңге! Инде шатлан, кичте баштан ул чагың;
Син, җиңеп, иттең мәкян инде мужикның корсагын.

Син кикертсәң, ул хәзер: «Әлхәмделилла!» — дип куя;
«Күп шөкер, — ди, — бу җимешне бирде Мәүла!» — дип куя.

Син, алып үрнәк сабырлы бу бәрәңгедән, гыйлем!
Аз гына нурландыра башла мужикларның миен!

Әсәр 1912 елда дөнья күргән. Автор мондый искәрмә ясаган:

Мәгълүмдер ки, бәрәңге моннан йөз еллар элек Русиядә булмаган. Соңрак Амрикадан китерелгән, һәр яңалыктан курыккан авыл халкы, бәрәңгедән дә куркып, аны ашамаганнар вә «шәйтан алмасы» дип атаганнар.

Шигырьдәге кайбер сүзләр бүген киң кулланышта очрамый. Аларның мәгънәсен беләсезме?

Дәһри — динсез
Зәһре (зәһәре) — агуы
Әза — җәбер
Мәкян — урын
Мәүла — Алла

Фотода: Габдулла Тукай, 1912 ел

#Тукай

TatSoft | @ipsanrt

2030 елга кеше суперсанакка әйләнергә мөмкин

Һәм бу шаярту түгел.

Futuresource белгечләре башкарган тикшеренүгә күрә, 2030 елга без кулланган гаджетларның (смартфон, сәгать, күзлек, колакчын) куәте суперкомпьютер дәрәҗәсенә җитәчәк.

📱Бүгенге смартфоннарның куәте ~100 TOPS чамасы булса, 2030 елга → 1000 TOPS кадәр артачак.

TOPS (Tera Operations Per Second — процессор куәтен үлчәү берәмлеге; 1 TOPS = 1 секундка 1 триллион операция)

Нәрсәләр үзгәрә?

🔹 AI «болытта» түгел, синең кесәдә, интернетсыз да эшли
🔹 гаджетлар сине тизрәк һәм яхшырак «аңлый»
🔹 мәгълүмат читкә китми, үзеңдә кала

🧠 Кыскасы: AI — аерым кушымта түгел, ә һәр җайланманың «мие» булачак.

🤖 Башкача әйткәндә: кеше йөрүче суперсанакка әйләнә.

Сез ничек уйлыйсыз: мондый куәт безне акыллырак итәрме, әллә технологиягә бәйлелекне генә арттырырмы?👇

#ЯсалмаИнтеллект

TatSoft | @ipsanrt

Өч юл. 17 иҗек. Бер дөнья

🤩 Кичә дөньяда Хайку көне билгеләнде.

Хайку — традицион япон лирик шигърияте жанры. XIV гасырдан билгеле, дөньяда иң кыска, ләкин иң тирән шигъри формаларның берсе санала.

🌸 Япон хайкусы өч юлдан, 17 иҗектән тора (5–7–5). Бер мизгел. Бер халәт. Бер дөнья.

Ясалма интеллект безгә менә шундый хайку язып бирде:

Яз килде бүген
Тамчы тама түбәдән
Күңел җылына

🌸 Ә хәзер сезнең чират. Язып карыйсызмы?

Иң матур хайкуларны каналда бүлешербез 👇

#ТатарШигърияте #хайку

TatSoft | @ipsanrt

Бу көннәрдә «Сәләт-Батыр» базасында II Бөтенроссия «Татар теле — халкым теле» иҗади конкурсы һәм семинары узды.

👩‍🏫👨‍🏫 Чарада Татарстан һәм Чуашстан районнарыннан татар телендә төрле фәннәрне укытучы мөгаллимнәр катнашты.

Катнашучыларның эшләре педагогика һәм мәгълүмати технологияләр өлкәсендәге белгечләр тарафыннан бәяләнде.

🎓 Эксперт буларак Татарстан Фәннәр академиясенең Гамәли семиотика институты хезмәткәрләре дә чакырылды.

Семинар кысаларында методика һәм психология остаханәләре, түгәрәк өстәлләр һәм иҗади чаралар оештырылды.

📸 Бүген әлеге чарадан берничә мизгел тәкъдим итәбез.

#ТатарТеле #ХалкымТеле

TatSoft | @ipsanrt

ГигаЧат татар телендә аралаша башлады

Татарстан Фәннәр академиясе Сбер белән берлектә милли телләр өчен ясалма интеллект технологияләрен үстерү юнәлешендә мөһим эш башкарды: ГигаЧат (GigaChat) нейрочелтәр моделе татар теленә өйрәтелде.

Бу эштә Татарстан Фәннәр академиясенең Гамәли семиотика институты да актив катнаша.

Проект кысаларында татар телендә зур күләмле һәм җентекләп тикшерелгән мәгълүмат корпусы төзелде. Аңа Гамәли семиотика институты әзерләгән татар теленең «Туган тел» милли корпусы ресурслары, әдәбият әсәрләре, матбугат басмалары, уку әсбаплары, шулай ук башка ачык чыганаклар керә.

Бу татар телендәге текстны аңлау һәм генерация сыйфатын яхшыртырга мөмкинлек бирде.

ГигаЧатны беренче итеп татар теленә өйрәтү аеруча әһәмиятле. Татарстан өчен бу технологик казаныш кына түгел, ә глобаль цифрлаштыру шартларында татар телен саклау, өйрәнү һәм үстерүдә мөһим адым булып тора.

Сүз технологик адаптация турында гына түгел, ә заманча цифрлы сервисларда һәм интеллектуаль системаларда татар телен тулы күләмдә куллану өчен шартлар тудыру турында бара.

Мәгариф, фән, медиа һәм көндәлек аралашуда яңа мөмкинлекләр ачыла: кулланучылар нейрочелтәргә татар телендә мөрәҗәгать итә алачак.

Киләчәктә бу тәҗрибә Россиядәге башка халыкларның телләренә дә таратылырга мөмкин.

#ясалма_интеллект #гигачат

TatSoft | @ipsanrt

Айның күренми торган ягы

12 апрель – Космонавтика көне. 65 ел элек бу көнне кеше беренче тапкыр Галәмгә аяк баскан. Ул совет космонавты Юрий Гагарин булган.

Бу атнада NASAның Artemis II миссиясе Җиргә кайтты. 10 көнлек сәфәр барышында астронавтлар Айны әйләнеп чыгып, моңарчы күренмәгән ягын дөньяга күрсәтте.

Айның күренми торган ягы. Бу төшенчә семиотика фәне күзлегеннән дә бик кызыклы. Фәндә, тормышта, әдәбиятта, төрле телләрдә төрле атамалар очрый. Мисал өчен:

🌕 Айның ерак ягы
инглизчә: far side of the moon. Фән телендә иң төгәл атама санала.

🌕 Айның арткы ягы
алманча: die Rückseite des Mondes, төрекчә: Ay’ın arka yüzü. Татар теле өчен дә кулай, укучыларыбызның күбесе шуны сайлады.

🌕 Айның кире ягы
русча: обратная сторона луны. Парсыз атама, фәнни яктан уңышсыз санала.

🌕 Айның караңгы ягы
инглизчә: dark side of the moon. Фәнни яктан төгәл түгел, чөнки кояш нурлары Айның арткы ягына да төшә.

🌕 Айның яшерен ягы
французча: la face cachée de la lune. Яшерен/күренми торган – бу образ иҗатта да еш кулланыла:

Син эзләмә мине, нәрсә әйтим тагын? // Мин күктәге айның күренми торган ягы.

Бер үк төшенчә, төрле караш. Ә сезгә кайсысы күбрәк ошый? Фикерегезне комментта языгыз.

Фотода: Айның арткы ягы, NASA фотосы

#гаҗәеп_семиотика

TatSoft | @ipsanrt