Беларускі інстытут публічнай гісторыі

🗺 Як Беларусь апошні раз змяняла свае межы — і пры чым тут Смаленшчына

У ХХ стагоддзі межы Беларусі перакройваліся неаднаразова. Але апошняя іх змена адбылася адносна нядаўна — у 1964 годзе, калі БССР атрымала ад РСФСР сем вёсак Смаленскай вобласці і больш за 2 тысячы гектараў зямлі.

Гэтай гісторыі папярэднічала куды больш маштабная змена. У студзені 1919 года Смаленск быў сталіцай толькі што абвешчанай Савецкай Беларусі, але ўжо праз некалькі тыдняў Смаленская, Віцебская і Магілёўская губерні былі перададзеныя ў склад Расіі. Віцебшчына і Магілёўшчына пазней часткова вярнуліся ў БССР, а Смаленшчына — не.

Чаму ж у 1960-я жыхары некалькіх расійскіх вёсак самі папрасілі далучыць іх да Беларусі? Як яны дамагліся змены рэспубліканскай мяжы і чаму сем вёсак засталіся беларускімі нават пасля таго, як прычына перадачы фактычна знікла?

👉 «Зеркало» расказвае гісторыю апошняй змены межаў Беларусі

Прадстаўнік эпохі Асветніцтва
 
🔺 Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч (1731-1826) – знакавая асоба ў гісторыі Беларусі. Ён вядомы ў Беларусі і за яе межамі як палітык, рымска-каталіцкі царкоўны дзеяч, гісторык, пісьменнік, філолаг, мецэнат. 3-га верасня спаўняецца 295 гадоў з дня яго нараджэння.
 
Больш на: https://racyja.com/by/kultura/pradstaunik-epochi-asvetnictva/

🧐 Не Паскевічамі адзінымі. Разбіраем міфы пра тое, хто насамрэч зрабіў Гомель вялікім горадам

На партале «Зеркало» выйшаў вялікі гістарычны матэрыял пра ролю Румянцавых і Паскевічаў у развіцці Гомеля. Галоўны тэзіс аўтар фармулюе ўжо ў самым пачатку: «шмат у чым дзякуючы гэтаму чалавеку і яго нашчадкам Гомель з правінцыйнага населенага пункта ператварыўся ў адзін з найбуйнейшых гарадоў Беларусі».

🗣 Гомельскі гісторык Леў Вінаградаўскі, з якім паразмаўляў Штодзень, лічыць такую пастаноўку пытання маніпулятыўнай.

Працяг па спасылцы. 🖥 Па гэтай спасылцы адкрыецца без VPN.

Якуб Колас: турма, нагляд ДПУ і барацьба за беларускую мову

Чаму Якуб Колас тры гады правёў у турме і як былы палітвязень пасля стаў народным паэтам Беларусі? Чаму савецкія спецслужбы лічылі яго «старым і хітрым ворагам» — і як яму ўдалося перажыць сталінскія рэпрэсіі?

У новым выпуску «Загляне Сонца» Саша Івулін распавядае пра менш вядомы бок біяграфіі класіка. Пра пераслед і допыты, пастаянны нагляд спецслужбаў і спробы ўладаў прымусіць Коласа да лаяльнасці. А таксама пра тое, як ён заступаўся за Янку Купалу, Кузьму Чорнага і іншых дзеячаў, рызыкуючы ўласнай бяспекай.

Асобная гісторыя — апошні дзень жыцця Коласа: 13 жніўня 1956 года ён паехаў у ЦК Кампартыі Беларусі, каб зноў гаварыць пра становішча беларускай мовы.

▶️ Глядзець выпуск

Вольга Сямашка: Сядзібу Каліноўскіх рэальна аднавіць
 
🎤 Кіраўнік аргкамітэту па мемарыялізацыі сядзібна-паркавага комплексу ў Мастаўлянах расказала пра сітуацыю, пра вынікі сваёй працы і бачанне перспектываў развіцця праектаў.
 
Больш на: https://racyja.com/by/sumezza/volha-sjamaska/

Ужо сёньня — гадавіна Лахвіцкага паўстаньня на Лунінеччыне → https://smarturl.click/B8Ew0

3 верасьня 1942 году габрэі з гета ў мястэчку Лахва на Лунінеччыне паднялі паўстаньне. Напярэдадні яны даведаліся, што нацысты ўжо выкапалі пахавальныя яміны. Вязьні пачалі рыхтавацца да паўстаньня адразу пасьля стварэньня гета. Таму яно лічыцца першым заплянаваным і арганізаваным паўстаньнем у гета падчас ІІ сусьветнай вайны, хоць раней улетку габрэі чынілі адпор карнікам у Слоніме, Клецку, Нясьвіжы, Капылі і Міры.

Да тысячы чалавек прарваліся праз ачапленьне, каля паловы зь іх змаглі дабрацца да лесу, але большасьць злавілі. Некаторыя далучыліся да партызанаў і загінулі ў баях. Вайну перажылі 90 уцекачоў.

Пасьля вайны ў брацкай магіле лахваўскага гета налічылі 1946 чалавек, у тым ліку 698 жанчын і 724 дзяцей.

Пра іншыя гістарычныя падзеі 2 верасьня чытайце на сайце Свабоды.

У Магілёве адкрылі шыльду губернатару Дэмбавецкаму. Дату смерці яму напісалі на гады ранейшую за спробу ўцячы з Савецкай Расіі

У абласным цэнтры ўшанавалі памяць кіраўніка, які ў ХІХ стагоддзі развіваў Магілёўшчыну і пакінуў пра яе знакамітае краязнаўчае апісанне. Пры гэтым тэкст на мемарыяльным знаку супярэчыць фактам, даўно вядомым навуцы, але нязручным для антызаходніх наратываў уладаў. 

https://nashaniva.com/403751

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/403751

Чаму пацярпела крах ідэя аб аўтаноміі Палесся

П. Лазавюк і К. Шаўчэнка пішуць у апошнім нумары часопіса «Русін» пра заходнепалескі рух, абапіраючыся на манаграфію А. Казака і А. Серады. У 1988-м было зарэгістравана грамадска-культурнае аб'яднанне «Полісье», якое стала цэнтрам руху.

Ягоны ідэолаг Мікола Шэляговіч хацеў стварыць «яцвяжскую аўтаномную рэспубліку» ў складзе БССР. Акцэнт рабіўся на балцкім паходжанні палешукоў. Падкрэсліваліся адрозненні паміж палескімі дыялектамі і суседнімі літаратурнымі мовамі, у першую чаргу ўкраінскай. Але «Яцвяжская тэорыя» аказалася празмерна экзатычнай для жыхароў Заходняга Палесся.

Ідэя аб стварэнні асобнай літаратурнай мовы на аснове мясцовых дыялектаў была сустрэта жорсткай крытыкай навукоўцаў і не была рэалізавана. З другой паловы 1990-х гг. заходнепалескі рух (на ілюстрацыі — неафіцыйны Палескі сцяг) страціў актыўнасць, не здолеўшы паўтарыць тыя поспехі, якіх дабіўся русінскі рух у Славакіі ці кашубскі рух у Польшчы.

🪖Не 1941-ы: для дзясяткаў тысяч беларусаў вайна пачалася 1 верасня 1939 года

Калі мы гаворым пра пачатак Другой сусветнай вайны, Беларусь часцей за ўсё ўспамінае 22 чэрвеня 1941 года. Але для дзясяткаў тысяч беларусаў вайна пачалася амаль на два гады раней.

1 верасня 1939 года каля 70–75 тысяч этнічных беларусаў былі мабілізаваныя ў Войска Польскае і ўжо з першага дня ваявалі супраць нацысцкай Германіі.

• Што сталася з гэтымі людзьмі?
• Колькі з іх загінула і колькі трапіла ў нямецкі ды савецкі палон?
• Чаму частку беларусаў немцы спрабавалі перадаць Саветам?
• І як беларусы апынуліся сярод ахвяр Катынскага злачынства?

🔗Пра гэта Беларускай Службе Польскага радыё распавёў гісторык Юрый Грыбоўскі, які больш за 30 гадоў даследуе ўдзел беларусаў у Войску Польскім

«Першыя недэмакратычныя»: міні-экспазіцыя пра выбары 2001 года

5 верасня ў 12:00 у Музеі Вольнай Беларусі адбудзецца адкрыццё часовай экспазіцыі «Першыя недэмакратычныя», сустрэча з удзельнікамі падзей 2001 года і экскурсія.

Да 25-й гадавіны выбараў 2001 года Музей прадстаўляе матэрыялы вулічнай агітацыі і асабістыя артэфакты, якія распавядаюць пра выбарчую кампанію і першыя спробы вулічнага супраціву ва ўмовах дзяржаўнага кантролю над СМІ.

У сустрэчы возьмуць удзел Павел Казанецкі і Уладзімір Кобец — прадстаўнікі дэмакратычнага руху і ўдзельнікі падзей. У гэты перыяд «Зубр» разгарнуў вулічную агітацыю: плакаты, налепкі і ўлёткі сталі важным інструментам камунікацыі з грамадствам.

Матэрыялы з выбараў Павел Казанецкі перадаў у Музей Вольнай Беларусі. Цяпер яны ўпершыню прадстаўленыя ў экспазіцыі.

Экспазіцыя даступная толькі 5–11 верасня.

📌Музей Вольнай Беларусі, ul. Foksal 11, Варшава
🗓5–11 верасня 2026 года
Адкрыццё — 5 верасня, 12:00

🤔 У Заслаўі над руінамі брамы XVI стагоддзя пабудуюць навес. Што вядома пра ўнікальны аб’ект і чаму прапанаваны праект — бессэнсоўны і шкодны

Праект кансервацыі і музеефікацыі нядаўна адкапанай Вялікай уязной брамы Заслаўскага замка прадугледжвае ўзвядзенне навеса і стварэнне шматузроўневай агляднай пляцоўкі. Прызначаны зберагаць аб разбуральных ападкаў навес не здольны выканаць гэтую задачу, а лес металічных апор толькі шкодзіць гістарычнаму помніку, піша «Наша Ніва».

На сайце дзяржзакупак з’явіўся тэндар на кансервацыю і музеефікацыю брамы Заслаўскага замка. Дзякуючы прыкладзенай дакументацыі можна ўбачыць не толькі, як менавіта будзе выглядаць гэты аб’ект, але і глыбей даведацца пра яго гісторыю.

Падрабязней. 🔗Па гэтай спасылцы адкрыецца без VPN.

У Беластоку адзначаць 90-годдзе з дня нараджэння Сакрата Яновіча

Сакрат Яновіч — адзін з найбольш значных беларускіх інтэлектуалаў Падляшша XX і пачатку XXI стагоддзяў, стваральнік унікальнай паэтычнай прозы і філасофскіх мініяцюр.

4 верасня — акурат у дзень 90-гадовага юбілею выдатнага беларускага і польскага пісьменніка, публіцыста ды грамадскага дзеяча — у Беластоку адбудзецца ўрачысты памятны вечар.

Імпрэза пройдзе ў клубе Zmiana Klimatu (вул. Варшаўская, 6). Яе арганізатарамі выступаюць Маршалак Падляшскага ваяводства Лукаш Пракорым, Цэнтр беларускай культуры ў Беластоку і Фонд Villa Sokrates.

Сакрат Яновіч выдаў больш за 20 кніг, перакладзеных на дзясятак моў свету, змагаўся за захаванне беларускай ідэнтычнасці, стаяў біля вытокаў Беларускага дэмакратычнага аб’яднання (БДА), а яго дом у Крынках — Villa Sokrates — рокамі быў галоўным культуралагічным асяродкам рэгіёна.

Чытаць на сайце або без VPN.

💬 «Увесь перыяд з пачатку Першай сусветнай да канца Другой сусветнай можна назваць своеасаблівай "еўрапейскай грамадзянскай вайной"»

Сёння – 87-я гадавіна пачатку Другой сусветнай вайны. І хоць распачалася яна з нападу Нямеччыны на адну толькі Польшчу, на «лакальным» узроўні не скончылася і вельмі хутка разраслася на ўвесь кантынент, залучаючы ўсё новых «гульцоў».

📍Чаму Гітлеру было б складана адважыцца на поўнамаштабную вайну ў Еўропе без дамовы са Сталіным?
📍Чаму лёс беларускіх земляў у тых падзеях стаўся асабліва трагічным?
📍Якія паралелі можна правесці паміж тагчаснай і сучаснай Еўропаю?

✍️ Наш карэспандэнт Алесь Сіліч паразмаўляў з бельгійскім прафесарам гісторыі Вімам Каўдэнісам

✅ Чытайце інтэрв'ю па спасылцы
🔗 Каб адкрыць яго з Беларусі, карыстайцеся гэтым лінкам

🔻 Адзін шалёны месяц «Нашай Долі». Газета «исключительно вреднаго направленія»
 
Расейская паліцыя прыйшла ў рэдакцыю «Нашай Долі» ўжо на наступны дзень пасля выхаду першага, гістарычнага нумара газеты. Наклад канфіскавалі, потым яшчэ адзін, і наступны таксама, разграмілі рэдакцыю, завялі крыміналку. Так пачыналася легальная беларуская журналістыка.

1 верасня адзначаем 120 гадоў з выхаду першага нумара "Нашай Долі". У 1906 годзе беларусы скарысталіся вакном магчымасцяў - і ў Расейскай імперыі ўпершыню легальна пачала выходзіць газета па-беларуску. Дата эпахальная і ў значнай ступені лагічны пачатак нашага беларускага адраджэння. Але за гэтай прыгожай юбілейнай датай хаваецца адзін шалёны месяц, за які беларуская легальная журналістыка мусіла нарадзіцца і адразу вучыцца змагацца за права на існаванне. 

🚩 Пагартайма гэты драматычны каляндар разам: https://karonavitauta.org/public/adzin-salyony-mesyac-nasai-doli-gazeta-isklyucitelno-vrednago-napravleniya

Падпісвайцеся на Карону Вітаўта! ❤️

🎓 Invisible University for Belarus: набор на восень 2026

Цэнтральна-Еўрапейскі ўніверсітэт (CEU) запускае Invisible University for Belarus (IUBEL) — адукацыйную праграму для беларускіх студэнтаў і маладых даследчыкаў, якія вучацца або нядаўна скончылі навучанне пераважна ва ўніверсітэтах ЕС і краін OECD.

Аснова праграмы — курс «Belarus in Question: Rethinking Belarusian Politics, Society, and Culture in Regional and Global Contexts» пра Беларусь у шырокай рэгіянальнай і глабальнай перспектыве — ад палітыкі і грамадскіх працэсаў да культуры і спосабаў асэнсавання мінулага. Сярод выкладчыкаў — Эн Эплбаўм, Дэвід Марплз, Нэлі Бекус, Ірына Раманава, Альміра Усманава ды іншыя. Кіраўнікі курса — Таццяна Шчытцова і Андрэй Казакевіч.

Таксама даступныя іншыя курсы Global Invisible University, ментарская падтрымка, акадэмічная англійская і магчымасць уласнага даследчага праекта.

💶 Удзел бясплатны, даследчыя стыпендыі — да 800 еўра.
📅 28 верасня — 18 снежня.
⏳ Дэдлайн — 17 верасня.

👉 Падрабязнасці і заяўка

Архітэктара Шабунеўскага рэпрэсавалі за «злачыннае будаўніцтва моста» цераз Сож. Там і цяпер праблемы з пераправай

Архіўныя публікацыі даваеннай прэсы дазволілі ўстанавіць фармальную прычыну пачатку крымінальнага пераследу выбітнага гомельскага архітэктара Станіслава Шабунеўскага. Падставай для арышту стала знішчэнне моста прыроднай стыхіяй, якое савецкія ўлады кваліфікавалі як свядомы сабатаж.

https://nashaniva.com/403252

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/403252

🏰 У гэты польскі горад перавезлі з Горадні караля Баторыя, а таксама тут пахаваная каралева родам з Гальшанаў

У новым сезоне нашая перадача «Сармацкі вус» завітала ў Кракаў – горад каралёў, легендаў і агульных герояў Наведалі месца пахавання Ягайлы, даведаліся легенду пра тое, як Касцюшка расейскага імператара надурыў, а таксама разабраліся, што аб'ядноўвае вавэльскага і палескага цмокаў.

👨‍🦰 Глядзіце на YouTube-канале «БЕЛСАТ HISTORY»

Жыхары Смальянаў адрэстаўравалі камень на магіле Тамаша Зана. Шмат гадоў пасля царскай ссылкі пісьменнік пражыў на Аршаншчыне і быў пахаваны тут у 1855 годзе. Доўгі час надмагільным помнікам ніхто не апекаваўся, і ён прыйшоў у занядбаны стан.

Тамаш Зан — адзін з лідараў віленскіх студэнцкіх таварыстваў філаматаў і філарэтаў. Ён быў сябрам Адама Міцкевіча і Яна Чачота. У 1824 годзе быў сасланы ў Арэнбургскую губерню. А пасля вяртання пасяліўся ў маёнтку Кахачын каля Оршы, дзе даследаваў прыроду і беларускі фальклор.