Беларускі інстытут публічнай гісторыі

Дыскусія вакол «Крыжа Сафіі» не сціхае

Тэма так званага Крыжа Сафіі Менскай і медыйнай кампаніі вакол яго працягвае актыўна абмяркоўвацца ў асяроддзі беларускіх гісторыкаў.
У матэрыяле «Нашай Нівы» — чарговы раўнд гэтай дыскусіі.

🔹Сяргей Абламейка абараняе версію пра магчымую сувязь артэфакта з Сафіяй і спасылаецца на дацкія даследаванні 1970-х.
🔹Раман Крыцук у адказ звярнуўся непасрэдна да артыкула дацкай даследчыцы Фрыцэ Ліндаль 1978 года. Паводле яго аналізу, яна разглядала некалькі раўнапраўных версій паходжання крыжа, а сувязь з Сафіяй была толькі адной з гіпотэз.

Дыскусія ўсё больш выходзіць за межы аднаго артэфакта і закранае шырэйшае пытанне: дзе праходзіць мяжа паміж папулярызацыяй гісторыі і стварэннем гістарычнага міфа?

👉 Падрабязней — на «Нашай Ніве»

Расправа над Лышчынскім: новыя гіпотэзы

У 1687 г. па даносе браслаўскага стольніка Яна Казіміра Бжоскі за напісанне багаборчага трактату быў арыштаваны берасцейскі земскі падсудак Казімір Лышчынскі. У 1689 г. яго абезгаловілі і спалілі на вогнішчы. Данііл Жукоўскі і Леанід Драздоў у «Беларускім гістарычным зборніку» (2025) прааналізавалі новыя архіўныя дакументы.

Першапачаткова канфлікт меў маёмасны характар, Бжоска быў вінен 500 злотых. Падчас нападу на маёнтак Матыкалы, здзейсненага групай у 100 чалавек, былі знішчаны дакументы. Гэта робіць больш праўдападобнай версію Лышчынскага пра існаванне другой часткі трактата, якая магла ўтрымліваць аргументы супраць атэізму.

Даследнікі мяркуюць: справа Лышчынскага не была толькі вынікам асабістага канфлікту або рэлігійнага абвінавачання. У 1688 г. Бжоска быў прызначаны каралём адным з камісараў для разгляду спрэчкі паміж уплывовымі магнатамі. Выказана гіпотэза, што расправа над Лышчынскім магла быць звязана з барацьбой каралеўскай партыі з кланам Сапегаў.

Археолагі знайшлі на Віцебшчыне княжацкую капліцу XVII стагоддзя. А ў ёй — рэшткі старадаўніх роспісаў.

Сцены будынка былі 1,5 метра таўшчынёй, а дах быў пакрыты цяжкай чарапіцай: https://euroradio.fm/na-vicebshchyne-znayshli-knyazhackuyu-kaplicu-xvii-stagoddzya-shto-zdzivila-arkheolagau-unutry

Спасылка, якая працуе без VPN

Гэты класік стаў літаратурным лідарам 1920-х і «кіраваў» з-за мяжы, а таксама пратэставаў супраць дыктатуры і ні на каго не даў паказанні.

Распавядаем пра крутасць Уладзіміра Дубоўкі.

Вы можете прочитать этот текст на русском.

https://zerkalo-14jun.online/news/cellar/134073.html?tg=4&requestedLang=bel

👉 Не працуе спасылка? Паспрабуйце гэтую, з Беларусі — з VPN.

📲 Спампуйце нашу аплікацыю для Android ці iOS.

📖Беларускае выданне Адама Кіркора — «З успамінаў беспрытульнага Сабары: Літоўскія карціны»

Сёлета па-беларуску выйшла кніга Адама Ганоры Кіркора — археолага, этнографа, публіцыста і аднаго з найбольш прыкметных даследчыкаў мінулага Беларусі і Літвы XIX стагоддзя. Пераклад падрыхтаваў Леанід Лаўрэш.

У кнізе Кіркор звяртаецца да падзей канца XVIII — першай паловы XIX ст.: паўстання 1794 года, гісторыі Віленскага ўніверсітэта, дзейнасці філаматаў і філарэтаў, падполля Шымана Канарскага і паўстання 1830–1831 гадоў.

Значную частку выдання складаюць успаміны прафесара Станіслава Баніфацыя Юндзіла — батаніка, заолага і прыродазнаўца, аднаго з першых даследчыкаў расліннага і жывёльнага свету Беларусі.

🔗Кніга даступная на сайце Pawet – чытаць і спампаваць

Як Гомель з правінцыйнага мястэчка стаў адным з найбуйнейшых гарадоў Беларусі

У цэнтры Гомеля цяпер усталёўваюць помнік расійскаму фельдмаршалу Івану Паскевічу — удзельніку імперскіх заваяванняў і здушэння паўстання 1830–1831 гадоў. Але менавіта з Румянцавымі і Паскевічамі звязаны і імклівы рост горада ў XIX стагоддзі.

Як пасля падзелу Рэчы Паспалітай Гомель трапіў у рукі расійскіх саноўнікаў? Чаму праз яго праклалі важныя шашу, тэлеграф і чыгунку? Якую ролю ў развіцці горада адыгралі яўрэйская супольнасць і Ірына Паскевіч — адна з найбагацейшых жанчын тагачаснай Беларусі?

У 1897 годзе ў Гомелі жылі 36,8 тысячы чалавек, а ўжо ў 1913-м — больш за 104 тысячы. Пра тое, як правінцыйнае мястэчка ператварылася ў буйны прамысловы і транспартны цэнтр, — у матэрыяле «Зеркала».

👉Чытаць артыкул

Дыскусія вакол «Крыжа Сафіі Менскай» працягваецца

Пасля «пірацкай экспедыцыі» беларусаў у Капенгаген і кампаніі вакол так званага Крыжа Сафіі Менскай тэма выклікала шырокае абмеркаванне сярод беларускіх гісторыкаў.

У новым матэрыяле Радыё Свабода прадстаўлены розныя погляды на тое, як варта ставіцца да гэтай гісторыі.

🔹 Аляксандр Паршанкоў нагадвае: дакладных доказаў сувязі крыжа з Сафіяй Менскай няма, таму падаваць гэтую версію як факт ці «нацыянальную святыню» некарэктна. Да падобных праектаў, на яго думку, варта далучаць прафесійных гісторыкаў.
🔹 Сяргей Абламейка лічыць, што беларуская грамадскасць не выдумала гэтую версію: гіпотэза пра сувязь крыжа з Сафіяй існуе ў гістарыяграфіі даўно. А цікавасць да такіх сюжэтаў дапамагае актуалізаваць беларускую гісторыю і яе еўрапейскі кантэкст.

👉 Чытайце, як разгортваецца дыскусія

Містычнае кола Вільні: Каліноўскі быў пахаваны з медальёнам святыні, каля якой вырас гатычны палац доктара з-пад Оршы. Цяпер парэшткі Каліноўскага перапахавалі ў магільні таго ж доктара

Двое выхадцаў з Беларусі — адзін стаў нацыянальным героем і сімвалам змагання за свабоду, другі ўсё жыццё паспяхова рабіў кар'еру ў расійскай арміі — перапляліся ў гісторыі праз стагоддзе пасля смерці. Іх лёсы аб'яднала неймавернае супадзенне.

https://nashaniva.com/403302

Без VPN — https://storage.googleapis.com/nashaniva-by/read.html?page=/403302

У гэты дзень войска Рэчы Паспалітай вызваліла Полацк ад маскоўцаў

30 жніўня 1579 года адбылася вырашальная бітва за Полацк, які вярнуўся ў склад ВКЛ. Да гэтага горад быў пад кантролем Расеі 16 гадоў.

Цар Іван Грозны захапіў Полацк яшчэ ў 1563 годзе, дзе ладзіў там жорсткія пагромы і пазней зрабіў з гораду ваенны фарпост.

Пасля доўгай аблогі Полацк быў вызвалены войскам караля Стэфана Баторыя. Гэта былі сумесныя сілы ВКЛ і Польшчы.

У Германіі выйшла кніга пра памяць пра Другую сусветную вайну ў Беларусі

У жніўні ў нямецкім выдавецтве Vandenhoeck & Ruprecht пабачыла свет выданне «Памяць паміж трыумфам і траўмай. Беларусь і Другая сусветная вайна, 1942–2019», аўтарка — Ekaterina Keding.

Даследаванне разглядае развіццё памяці пра Другую сусветную вайну ў Беларусі. На падставе аналізу музеяў, мемарыялаў і архіўных крыніц аўтарка паказвае, што памяць пра вайну як у савецкі, так і ў постсавецкі перыяды была неаднароднай. Яна фарміравалася пад уплывам мноства суб’ектаў, кожны з якіх пераследаваў свае ўласныя інтарэсы, ствараючы тым самым разнастайныя наратывы.

Аўтарка адрознівае ўшанаванне памяці «зверху» і «знізу» і канцэнтруецца на далікатных пытаннях ушанавання памяці ахвяр. Выданне налічвае 508 старонак.

📌 Крысціна Шыянок: Пашыраем гістарычныя веды пра Беларусь

🔻 Гістарычныя веды пра Беларусь. Іх распасюд і палітычная дыскусія. Такую мэту таксама ставяць прадстаўнікі беларускай дэмакратычнай супольнасці за мяжой.

https://racyja.com/by/sumezza/kryscina-syjanok-pasyraem-histarycnyja-vedy-pra-belarus/

Беларускі музей імя Івана Луцкевіча рыхтуе выставу да 120-годдзя «Нашай Нівы» і просіць людзей пра экспанаты

Выстава будзе называцца «Голас стагоддзя: 120 гадоў «Нашай Ніве» Гісторыя слова і свабоды». На выставе будзе пра ўсе перыяды выдання: і ХХ, і ХХІ стагоддзе.

Арганізатары будуць удзячныя за любыя экспанаты, звязаныя з «Нашай Нівай»: артэфакты, рукапісы, фотаздымкі, памятныя рэчы, перапіску з Рэдакцыяй часоў, калі яна была яшчэ папяровая — карацей, усё, у чым адбіўся час.

Звяртайцеся ў Віленскі беларускі музей імя Івана Луцкевіча (Вільня, вул. Віленская (Vilniaus g.), 20. Ці праз e-mail hello@vilnia.com. Або праз тых людзей, якія ведаеце асабіста.

❤️Да саракавінаў памяці Святланы Курс
Раней неапублікаванае эсэ «СССР як калыска і магіла»

Эсэ Святланы Курс «СССР як калыска і магіла» было напісанае ўвосень 2021 года для літаратурнага праекта Фонду Конрада Адэнаўэра, прымеркаванага да 100-годдзя ўтварэння і 30-годдзя распаду Савецкага Саюза.
 
У студзені 2022 года эсэ пераклала на нямецкую мову Ціна Вюншман. Пасля пачатку поўнамаштабнага расійскага ўварвання ва Украіну ў лютым 2022 года многія тэксты пра спадчыну СССР запатрабавалі новага асэнсавання. Запланаваная публікацыя была адкладзеная, і эсэ так і не ўбачыла свету пры жыцці аўтаркі.
 
19 ліпеня 2026 года Святлана Курс пайшла з жыцця ў Варшаве. У гэтым эсэ яна спалучае гістарычнае даследаванне з асабістай і сямейнай гісторыяй, паказваючы, як падзеі XX стагоддзя паўплывалі на людзей у Беларусі і працягваюць адбівацца на сучаснасці. Аўтарка даводзіць свой аповед да падзей 2020–2021 гадоў, ператвараючы развітальную прамову па Савецкім Саюзе ў сведчанне пра імперскую спадчыну, страх, памяць і чалавечую годнасць.
 
Для цяперашняй публікацыі Ціна Вюншман напісала асабістую прадмову пра гісторыю стварэння і перакладу эсэ, а таксама пра тое, чаму вобразы з гэтага тэксту заставаліся з ёй на працягу наступных гадоў. Прадмова перакладчыцы змешчаная ў пачатку тэксту, які мы публікуем на нашым сайце.

✏️Поўны тэкст эсэ Святланы Курс можна прачытаць анлайн або спампаваць на беларускай мове і ў нямецкім перакладзе.

Ад Геніюш да «Тутэйшых»: як культура станавілася супрацівам у СССР

На YouTube-канале Праваабарончага цэнтра «Вясна» выйшаў новы выпуск праекта «Прававыя летапісы», прысвечаны беларускаму культурніцкаму супраціву ў савецкі час.

У цэнтры выпуску — тры гісторыі:
▪️ Ларыса Геніюш, якая прайшла праз сталінскія турмы і ГУЛАГ, але не адмовілася ад сваіх перакананняў і беларускасці;
▪️ Уладзімір Арлоў — ад студэнцкага самвыдату 1970-х да вяртання беларусам гістарычнай памяці;
▪️ «Майстроўня», «Талака» і «Тутэйшыя» — моладзевыя суполкі 1980-х, якія адраджалі беларускую культуру, абаранялі гістарычную спадчыну і выводзілі нацыянальны рух у публічную прастору. Адным з заснавальнікаў «Тутэйшых» быў Алесь Бяляцкі.

▶️ Глядзець відэа: https://youtu.be/aeFtqv-Bnyw

«Сведчанне банкруцтва мадэлі»: архітэктар пра планы ўладаў скараціць Спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей

У Беларусі рыхтуецца скарачэнне Дзяржаўнага спісу гісторыка-культурных каштоўнасцей. Замест пошуку рэсурсаў на кансервацыю ці рэстаўрацыю аварыйных будынкаў, улады прапануюць здымаць з іх ахоўны статус — і тым самым легалізаваць іх знос. Пад пагрозай апынуліся нават такія шэдэўры, як унікальны драўляны палац Радзівілаў у Радзівіламонтах 1780-х гадоў, (тое, што ад яго засталося).

Пра тое, чаму беларуская сістэма аховы спадчыны апынулася ў глыбокім крызісе, ці ёсць у гэтым палітычны падтэкст пагутарылі з беларускім архітэктарам, які працуе з гістарычнай спадчынай.

— Сама ідэя нішчыць тое, што не можам захаваць, — сведчанне банкруцтва беларускай мадэлі кіравання культурнымі рэсурсамі, — упэўнены ён. — Спадчына — гэта не толькі пра памяць, ідэнтычнасць і адказнасць перад будучымі пакаленнямі. Гістарычныя будынкі — гэта важны рэсурс для эканамічнага развіцця тэрыторый.

Чытаць на сайце або без VPN.

🗺 28 жніўня 1912 года ў вёсцы Засімавічы (сёння 🐍 Пружанскі раён Брэсцкай вобласці) нарадзіўся беларускі грамадскі дзеяч на эміграцыі, публіцыст і картограф Віктар Астроўскі.

Вучыўся на факультэце права Віленскага ўнівэрсытэту імя Стэфана Баторыя, быў чальцом Беларускага студэнцкага саюзу, арганізацыі «Скарынія».

З прыходам савецкай улады ў Заходнюю Беларусь быў арыштаваны і асуджаны на 8 гадоў лагераў (тэрмін адбываў у Варкуце, Расея). Ягоная маці, Антаніна Астроўская, загінула ў лагеры, падчас ссылкі ў Казахстане.

Сам Астроўскі здолеў уцякчы і прайшоў пешкі 300 кіламетраў.

З канца 1941 года ў Арміі Андэрса (2-гі Польскі корпус), у складзе якое прымаў удзел у штурме італьянскага Монтэ-Касіна ў траўні 1944 года.

З 1946 у Вялікабрытаніі. Вывучаў картаграфію Беларусі. Аўтар шэрагу кніг па беларускай картаграфіі і старажытных назваў Беларусі, а таксама публіцыстычных брашур і артыкулаў, прысвечаных гісторыі XX ст.. Усе кнігі выдаваў за ўласны кошт.

У 1960-х. займаўся выданнем часопісу «Аб’еднаньне». Збіраў калекцыю картаў, якая пасля ягонае смерці была перададзеная ў Скарынаўскую бібліятэку ў Лондане.

Да 90-гадовага юбілею паэта выйшла «Пражытае-напісанае. Кніга Генадзя Бураўкіна. Кніга пра Генадзя Бураўкіна»

28 жніўня — дзень народзінаў Генадзя Бураўкіна — беларускага паэта, аўтара культавых вершаў, паслядоўнага абаронцы беларушчыны. Ён быў адным з тых, хто стаяў ля вытокаў стварэння беларускамоўнага тэлебачання.

Адмыслова да яго 90-гадовага юбілею выйшла кніга «Пражытае-напісанае. Кніга Генадзя Бураўкіна. Кніга пра Генадзя Бураўкіна» — плён шматгадовага вывучэння хатняга архіва паэта і працы ў Беларускім дзяржаўным архіве-музее літаратуры і мастацтва.

Сам Бураўкін не пакінуў мемуараў, але засталіся ягоныя аповеды пра калегаў-пісьменнікаў, пра працу ў «Маладосці» і «ЛіМе», на Дзяржтэлерадыё, яны ўпершыню сабраныя разам пад адной вокладкай.

У кнізе таксама сабраныя ўспаміны і дзённікавыя запісы тых, хто добра яго ведаў.

Набыць выданне можна ў Акадэмкнізе.

🔻 Газет і рэдактараў у Беларусі было шмат. Але менавіта Ўлас зрабіў “Нашу Ніву” вялікай.

Ён першым настроіў на патрэбную хвалю малапісьменную тады яшчэ беларускую нацыю - мільён асобнікаў “Нашай Нівы” за 8 гадоў, ад 1906 да 1914 года, гэта яго поспех - Аляксандра Ўласава.

- У нас было вельмі мала сілаў, вельмі мала грошай, але вельмі шмат энтузіязму ,

-  гэты шчыры SWOT-аналіз Уласава гучыць як беларускі праклён і шчасце адначасова.

Уласаў нарадзіўся ў 1874 годзе 28 жніўня ў Вілейцы, але давялося пажыць і ў Пінску і ў Менску.

Што ён беларус і што гэта на ўсё жыццё, ён зразумеў у самым пачатку 90-х гадоў ХІХ стагоддзя на лекцыях выдатнага менскага выкладчыка гісторыі Генрыка Татура. Ад яго Ўласаў упершыню пачуў пра Вітаўта і Кейстута, пра каралёў і паўстанні.

🚩 Драматычны лёс аднаго з першых нацыянальных медыяменеджараў тут - https://karonavitauta.org/public/ulasa-alyaksandr

Падпісвайся на Карону Вітаўта! ❤️