واخته‌ها | منوچهر فروزنده‌فر

واخته‌ها | منوچهر فروزنده‌فر pinned «درخواست با درود و ارادت خدمت همراهان گرامی چنان‌که آگاهی دارید گاهی به یاری و لطف دوستان مبلغی اندک برای یک خانواده‌ی نیازمند گردآوری و به ایشان پیش‌کش کنیم. حقیقت این است که از بازگفت هرباره‌ی درخواست همراهی شرمسارم و از سویی با دیدن برخی دشواری‌های ایشان…»

https://t.me/parsishenasi_book

کانال کتاب‌فروشی پارسی‌شناسی

ویرانه‌نشیمن و دانش‌عضد

مهدی سمایی در بخشی از کتاب صرف قیاسی زبان فارسی معاصر فهرستی از واژه‌های مرکّب در دیوان حافظ عرضه کرده‌است (سمایی، ۱۴۰۴: ۵۴) که در این فهرست واژه‌ی مرکّب ویرانه‌نشیمن نیز به چشم می‌خورَد. این پژوهشگر متأسّفانه بیت حافظ (۱۳۲۰: ۲۳۷) را نادرست خوانده‌است. شاعر می‌گوید:

حافظا، خلد برین خانه‌ی موروث من است
اندر این منزل ویرانه، نشیمن چه کنم؟

در این بیت واژه‌ی ویرانه صفت متمّم است و واژه‌ی نشیمن مفعول جمله. چه به معنای «چرا؛ چه‌گونه» (نک.‌ انوری، ۱۳۸۱: ذیل چه؛ نیز نک. فروزنده فرد، ۱۴۰۱: ۸۳) و کردن هم به معنای «ساختن» به کار رفته‌است (نک. حمیدیان، ۱۳۹۲: ۴/ ۲۳۰۱). البتّه می‌توان نشیمن کردن را فعل مرکّب/ انضمامی هم در نظر گرفت، چنان‌که در فرهنگ بزرگ سخن به معنای «اقامت کردن» (با شاهدی از فردوسی) و «آشیانه کردن» (با شاهدهایی از خاقانی و امیرمعزّی) آمده‌است (نک. انوری، ۱۳۸۱: ذیل نشیمن). ازآن‌جاکه منزل و نشیمن تقریباً هم‌معنا هستند، ترکیب منزل ویرانه‌نشیمن حشو است و از سویی، برخلاف نشیمن کردن، *ویرانه‌نشیمن - تا جایی که نگارنده اطّلاع دارد - در متن‌های پیش‌از حافظ به کار نرفته‌است. مشهور است که حافظ، برخلاف شاعرانی چون نظامی، علاقه‌ای به واژه‌سازی و ترکیب‌سازی ندارد و غالباً واژه‌ها و ترکیب‌های رایج در زبان یا برساخته‌ی دیگر شاعران را به کار می‌بَرَد. بهره‌گیری از ترکیب اضافی خلاف‌آمد عادت برساخته‌ی نظامی را - که واژه‌ی نخستش واژه‌ای مرکّب است - دراین‌باب مثال می‌زنند (نک‌ شفیعی کدکنی، ۱۳۵۹: ۱۰۰-۱۰۱).
▫️
خوانش نادرست سمایی مورد دیگری را به یاد نگارنده می‌آورَد. زنده‌یاد مهین‌دخت صدیقیان در چاپ نخست فرهنگ واژه‌نمای حافظ در بیت زیر از قطعه‌های حافظ دانش‌عضد را یک واژه پنداشته‌است (صدیقیان، ۱۳۶۶: ذیل دانش‌عضد):

دگر شهنشه دانش، عضد*، که در تصنیف
بنای کار مواقف به نام شاه** نهاد

(حافظ، ۱۳۲۰: ۳۶۳؛ نیز نک. حمیدیان، ۱۳۷۷: ۱۰۸). این نقیصه خوش‌بختانه در ویراست‌های بعدی فرهنگ یادشده اصلاح شده‌است.

پی‌نوشت
* قاضی عضدالدّین عبدالرّحمان ایجی
** شاه شیخ ابواسحاق

منبع‌ها
- انوری، حسن [سرپرست]، ۱۳۸۱، فرهنگ بزرگ سخن، ۸ج، تهران، سخن.
- حافظ، شمس‌الدّین محمّد، ۱۳۲۰، دیوان، تصحیح محمّد قزوینی و قاسم غنی، تهران، مطبعه‌ی مجلس.
- حمیدیان، سعید، ۱۳۷۷، «اصول و قواعد تدوین فرهنگ‌های بسامدی و نظری به فرهنگ‌های بسامدی حافظ»، زبان و ادب، ش۳، ص۸۶-۱۱۲.
- حمیدیان، سعید، ۱۳۹۲، شرح شوق: شرح و تحلیل اشعار حافظ، ۵ج، تهران، قطره.
- سمایی، مهدی، ۱۴۰۴، صرف قیاسی زبان فارسی معاصر: گرایش‌های عامیانه‌ی کلمات مرکّب، تهران، نشر مرکز.
- شفیعی کدکنی، محمّدرضا، ۱۳۵۹، ادوار شعر فارسی از مشروطیّت تا سقوط سلطنت، تهران، توس [ویراست ۲: تهران، سخن، ۱۳۸۰].
- صدیقیان، مهین‌دخت، ۱۳۶۶، فرهنگ واژه‌نمای حافظ به‌انضمام فرهنگ بسامدی، با همکاری ابوطالب میرعابدینی، تهران، امیرکبیر.
- فروزنده فرد، منوچهر، ۱۴۰۱، «زبان‌پژوهی (۷): ۳۶. [نقد] ”فرهنگ لهجه‌ی کرمانی“ [تألیف مجید باغینی‌پور] (بخش دوم)»، فصل‌نامه‌ی قلم، ش۲۳، ص۸۱-۹۷.

#حافظ

@vakhteha

نمونه‌ای از گزینش املایی «هوشمندانه»

پیش‌تر گفتم که ترجمه‌ی نام Kaho به کاحو هوشمندانه نیست. نمونه‌ای از ترجمه‌ی هوشمندانه کار مترجم کتاب‌های سپتیموس (سیپتیموس) هیپ است که واژه‌های انگلیسی دارای غلط املایی عمدی را به واژه‌های فارسی دارای غلط املایی برگردانده‌است. برای نمونه نویسنده به‌جای flight عمداً از املای نادرست flyte بهره برده و مترجم نیز هوشمندانه آن را به‌جای پرواز به‌صورت پرواذ نوشته‌است. نمونه‌های دیگر را در تصویر می‌بینید.

#املا_و_رسم‌خط

@vakhteha

رونمایی از کانال جدید (به‌صورت آزمایشی)👆

درود،
در این کانال به مسئله‌هایِ خطّ و نظامِ نوشتاریِ فارسی می‌پردازم، دیدگاه‌هایِ رسم‌خطّیِ پژوهش‌گران را نقل و نقد می‌کنم و گاه پیش‌نهادهایی عرضه می‌دارم. برخی نوشته‌هایِ پژوهش‌گران و نیز یادداشت‌هایِ پیشین خود درباب املا و رسم‌خطّـِ فارسی را نیز در این‌جا بازمی‌فرستم.

منوچهر فروزنده(یِ) فرد

نقض قاعده‌ی فراگیر نظام نوشتاری به‌بهانه‌ی ابهام‌زدایی از یک یا معدودی واژه

دوستی خواستار توضیح بیش‌تر در باب این بخش شدند. در پاسخ به چند نمونه اشاره می‌شود:

۱. پیِر و کیِف را به‌بهانه‌ی این‌که با پیٖر و کیٖف/ کِیف خلط می‌شوند به‌صورت نادرست پی‌یر و کی‌یف می‌نویسند.
۲. حرف‌اضافه‌ی گفتاری تو /tu/ را به‌بهانه‌ی این‌که با ضمیر تو /to/ خلط می‌شود به‌صورت نادرست توو می‌نویسند.
۳. عدد فارسی سد را به‌بهانه‌ی این‌که با اسم عربی سدّ خلط می‌شود به‌صورت صد می‌نویسند.
هم‌چنین عدد فارسی شست را به‌بهانه‌ی این‌که با اسم شست به معناهای گوناگون خلط می‌شود به‌صورت شصت می‌نویسند.
۴. زِن ژاپنی (از اصل سنسکریت) را به‌بهانه‌ی خلط شدن با زَن به‌صورت ذن می‌نویسند.
۵. نام حرف انگلیسی ایٖ/ E را به‌بهانه‌ی این‌که با نام حرف اِی/ A خلط می‌شود به‌صورت ئی می‌نویسند.
۶. نام خاصّ عَمر را به پیروی از نظام نوشتاری عربی به‌بهانه‌ی این‌که با نام خاصّ عُمَر خلط می‌شود به‌صورت عمرو می‌نویسند.
۷. تمر پستی را به‌بهانه‌ی این‌که با تمر به معنای «خرما» خلط می‌شود به‌صورت تمبر می‌نویسند.

در همه‌ی این نمونه‌ها به‌خاطر یک یا معدودی واژه قاعده‌ای مهم و فراگیر از نظام نوشتاری فارسی نقض شده‌است:

۱. رشته‌ی آوایی /i.y/ درون یک تکواژ در خطّ فارسی به صورت «یـ» نوشته می‌شود، نه به‌صورت «ی‌یـ».
۲. واکه‌ی بلند /u/ همواره با یک «و» نوشته می‌شود.
۳. واژه‌های غیرعربی را نمی‌توان با نویسه‌های «ح، ص، ض، ط، ظ، ع» نوشت.
۴. واژه‌های غیرعربی (و غیرفارسی) را نمی‌توان با «ث، ذ» نوشت.
۵. همزه در آغاز واژه‌ها (ی فارسی و غیرفارسی) به صورت «ا/ آ» نوشته می‌شود.
۶. نویسه‌ی «و» در پایان واژه‌ها به یکی از صورت‌های /o, u, v, ow/ تلفّظ می‌شود و ناخوانا نیست.
۷. جز «ا، و، ی، ل» هیچ نویسه‌ی ناخوانایی در فارسی معیار نوشتاری وجود ندارد.

#املا_و_رسم‌خط

@vakhteha

کاحو!

واژه‌ی غیرعربی را با نویسه‌ی خاصّ عربی نوشتن به‌هیچ‌وجه هوشمندانه نیست. مسبّب خیلی از بی‌قاعدگی‌های خطّ فارسی همین ابهام‌زدایی افراطی و نادیده گرفتن نقش بافت در رفع ابهام است.

پ.ن.: شاید هوشمندانه‌ این بود که مترجم این نام را به‌صورت کَهو ضبط کند. تا جایی که می‌دانم در ژاپنی تمایزی میان واکه‌های a و â وجود ندارد. گویا دیوار نظام نوشتاری فارسی کوتاه‌تر از نظام آوایی آن است!

#املا_و_رسم‌خط

@vakhteha

املای نام‌های خانوادگی (۱)

بیجن‌خان
این نام خانوادگی به همین صورت درست است و نه به‌صورت *بی‌جن‌خان. بیجن گونه‌ای از نام بیژن است و همان‌طور که بیژن را *بی‌ژن نمی‌نویسیم، بیجن را هم نمی‌توانیم *بی‌جن بنویسیم.

فَرَوَشی
این نام خانوادگی به همین صورت درست است و نه به‌صورت *فره‌وشی. فروشی (اوستایی: fravaši) با فروهر هم‌ریشه است و به‌لحاظ ریشه‌شناختی ربطی به فرّه (اوستایی: xvarənah) ندارد. ضمن این‌که فروشی یک تکواژ است و در میان تکواژ نمی‌توانیم از نویسه‌ی «ه/ـه» استفاده کنیم. امکان خلط با واژه‌ی فُروشی دلیل قانع‌کننده‌ای برای غلط‌نویسی نیست و به‌سادگی می‌توان از حرکت‌های فتحه و ضمّه برای رفع ابهام بهره برد.

هل‌اتایی
این نام خانوادگی به همین صورت درست است و نه به‌صورت *هل‌عطایی. هل‌اتیٰ (املای فارسی‌تر: هل‌اتا) نام دیگر سوره‌ی انسان یا دهر (سوره‌ی شماره‌ی ۷۶ قرآن) و هل‌اتایی منسوب به آن است (سنج. نام خانوادگی یاسینی که منسوب به سوره‌ی یاسین است). ظاهراً *هل‌عطایی به قیاس عطایی پدید آمده‌است.

#املا_و_رسم‌خط
#نام‌شناسی

@vakhteha

درباب این مسئله‌های جنسیتی و فمنیستی باید در فرصت مناسب به‌تفصیل بنویسم. 🙏

امشب یادداشتی دیدم که بخشی از آن چنین بود:
«برخلاف زبان‌های دیگر، در زبان فارسی اگر جایی تأکید بر جنسیت باشد اولویت با زنان است.
بر خلاف زبان‌های لاتین و اروپایی که می‌گویند (HUSBAND AND WIFE)، ما می‌گوییم زن و شوهر
همچنین به جای (BROTHER AND SISTER)، ما می‌گوییم خواهر و برادر،
و به جای (MEN AND WOMEN)، ما می‌گوییم زن و مرد... .
اگر جایی لازم شده زنان را در اولویت قرار داده‌ایم، حتی در زبان فارسی «زن» یک واژه و مفهوم مستقل است، نه مثل wo/man زائده‌ای کنار مرد... .
ما حتی می‌گوییم زبان مادری، نه زبان پدری»


دربارهٔ متن فوق، دوست دانشورم، آقای منوچهر فروزنده‌فر، نکاتی نوشتند که اکنون آورده می‌شود:
«چرا می‌گوییم زن و شوهر؟ چون زن یک هجاست و شوهر دو هجا. دلیل کاربرد «زن و شوهر» به‌جای «شوهر و زن» همان دلیل کاربرد «دل و جگر» به‌جای «جگر و دل» است.
«خواهر و برادر» هم دلیل آوایی دارد: خواهر دو هجاست و برادر سه هجا. «زن و مرد»، هر دو، یک‌هجایی هستند ولی زن هجای بلند است و مرد هجای کشیده. پس باز هم دلیل آوایی دارد: معمولاً کلمه‌ی کوتاه‌تر، دارای هجای کم‌تر یا درصورت برابر بودن تعداد هجا کلمه‌ی دارای هجای سبک‌تر مقدم می‌شود... .

دربارهٔ woman هم باید گفت که به لحاظ ریشه‌شناختی woman ربطی به man ندارد.

«زبان مادری» هم احتمالاً گرته‌برداری از mother tongue انگلیسی است.
پس هیچ برتری فرهنگی را برای فارسی‌زبانان ثابت نمی‌کند.»

https://t.me/joinchat/AAAAAD7Fssu7AgJ7o97tgw

هوش‌واره‌آزاری (۲): صرف فعل

در گفت‌وگویی که در پوشه‌ی پیوست می‌خوانید با چت‌جی‌پی‌تی درباره‌ی صرف چند فعل فارسی بحث کرده‌ام.

@vakhteha

هوش‌واره‌آزاری (۱): روزهای زوج و فرد

آن‌چه در پوشه‌ی پیوست آمده گفت‌وگوی من با چت‌جی‌پی‌تی درباره‌ی روزهای زوج و فرد هفته است که گمان می‌کنم خواندنش برای علاقه‌مندان به مسئله‌های زبانی جالب باشد. بابت ناهماهنگی در گونه‌ی زبانی استفاده‌شده در پرسش‌ها (گاهی گفتاری و گاهی نوشتاری) عذرخواهم.

@vakhteha

درخواست

با درود و ارادت خدمت همراهان گرامی
چنان‌که آگاهی دارید گاهی به یاری و لطف دوستان مبلغی اندک برای یک خانواده‌ی نیازمند گردآوری و به ایشان پیش‌کش کنیم. حقیقت این است که از بازگفت هرباره‌ی درخواست همراهی شرمسارم و از سویی با دیدن برخی دشواری‌های ایشان چاره‌ای جز مکرّر کردن خواهش خود نمی‌یابم. گفتنی است گاهی با اندک‌مایه دارایی دانشجویانه‌ی خود و به‌کمک خانواده به گشودن گرهی اندک از کار ایشان اقدام می‌کنم و تا زمانی که در توان خودم باشد مایه‌های دردسر دوستان را فراهم نمی‌آورم. با این تفصیل‌ها می‌خواستم شرمسارانه خواهش کنم لطفاً اگر برایتان ممکن است در این امر نیکو به هر میزان که صلاح می‌دانید یاری‌ام فرمایید.
اعتماد شما به بنده مایه‌ی مباهات است و پیشاپیش از لطفتان سپاس‌گزارم. هم‌چنین ممنون می‌شوم اگر پس از واریز به من اطّلاع دهید.

شماره‌ی کارت بانک ملّی به‌نام منوچهر فروزنده فرد:
6037997367925725

شناسه‌ی تلگرامی و اینستاگرامی:
@manouchehr_forouzandeh

لطفاً در این نظرسنجی کانال گویش‌ور شرکت کنید. 👆

لطفاً اگر حیوان خانگی دارید (/ داشته‌اید) نامش را در فرسته‌ی مربوط به آن (سگ، گربه، پرنده و ...) که در ادامه می‌آید بنویسید. اگر مایلید می‌توانید توضیحی هم بیفزایید، مثلاً جنسیّت یا دلیل نام‌گذاری.
خواهشمند است زیر این فرسته پاسخ ندهید.

گرچه داری فنونِ علم و حِکَم
نیست ما را به صحبتت هوسی
بحرِ علمی ولیکن از تلخی
نخورَد آبِ بحر هیچ کسی!

هُمامِ تبریزی

@vakhteha

ویتامین ئی!

این املای غلط از ویکی‌پدیا عجیب است. در فارسی واژه‌های آغازشونده به همخوان انسدادی چاکنایی (همزه) با <ا> نوشته می‌شوند (ئیدروژن > ایدروژن). اگر می‌خواهید ای (E) با ای (A) خلط نشود، چاره‌ این است که اوّلی را ایٖ و دومی را اِیْ بنویسید. گیرم که برای پرهیز از نشانه‌های زیروزبری (فتحه، کسره، ضمّه، سکون، تشدید، الفک زیرین) نام حرف E را ئی نوشتید، حال بفرمایید بدون استفاده از نشانه‌های زیروزبری نام حرف G را در خطّ فارسی چه‌گونه می‌نویسید تا با نام حرف J خلط نشود (بگذریم از این‌که ئی را هم می‌توان ایٖ خواند و هم اِیْ و نیز بگذریم از این‌که در صورت نیاز به‌جای اِی (A) به‌آسانی می‌توان آ گفت و نوشت)!

#املا_و_رسم‌خط
@vakhteha

املای نام‌ها (۱)

▫️آپامه‌آ در فارسی یک تکواژ است و در میان تکواژ نمی‌توانیم از «ه/ ـه» استفاده کنیم. بنابراین املای درست‌تر این نام آپامئا است.

▫️ آزرمی‌دخت (آزرمیدخت) از آزرم + ی (نسبت) + دخت تشکیل شده و ربطی به آذر ندارد؛ بنابراین املای آذرمیدخت نادرست است.

▫️ اصلان و ارسلان هر دو ترکی و گونه‌های یک واژه‌اند. ازآن‌جاکه واژه‌های ترکی را نباید با نویسه‌ی عربی «ص» نوشت، اصلان را هم باید به‌صورت اسلان بنویسیم (شاید اسلان را به قیاس واژه‌ی عربی اصل، به‌صورت اصلان نوشته‌باشند).

▫️ بوزرجمهر گونه‌ای از بزرگمهر است و ربطی به ابوذر/ بوذر ندارد؛ بنابراین نوشتن این نام به‌صورت بوذرجمهر نادرست است.

▫️پانته‌آ در فارسی یک تکواژ است و در میان تکواژ نمی‌توانیم از «ه/ ـه» استفاده کنیم. بنابراین املای درست‌تر این نام پانتئا است.

▫️ زکریّا در عربی و قرآن با همین املا آمده‌است و هیچ دلیلی ندارد که در فارسی آن را به صورت ذکریّا بنویسیم.

▫️زلیخا به همین صورت در عربی و فارسی آمده‌است و نوشتن آن به‌صورت ذلیخا نادرست است.

▫️مُسیّب در عربی به معنای «آزادشده» است و در فارسی هم باید با همین املا نوشته شود و نه به‌صورت مصیّب.

▫️مُنیٰ در عربی جمع مُنیَة و مِنیَة به معنای «آرزو»ست. در فارسی می‌توانیم (و بهتر هم هست که) الف کوتاه/ مقصور را به صورت الف کامل بنویسیم (مُنیٰ > مُنا) ولی تبدیل«ـُ» عربی به «و» در فارسی درست نیست. بنابراین املای مونا را باید غلط دانست.

▫️ هَژار نامی کردی است و ازآن‌جاکه در نظام نوشتاری کردی واکه‌ی «ـَ» به‌صورت «ه/ـه» نوشته می‌شود املای کردی آن هه‌ژار است. این املا مطابق نظام نوشتاری فارسی نیست و در فارسی تنها املای هَژار درست است (هه و ژار به تنهایی در فارسی کاربرد ندارند و چنان‌که گفتیم در نظام نوشتاری فارسی نمی‌توان در میان یک تکواژ از «ه/ـه» بهره برد. ضمن این‌که املای هه‌ژار را فارسی‌زبانان هِژار تلفّظ خواهند کرد، نه هَژار).

خلاصه‌ی بحث
✅ آپامئا، آزرمی‌دخت (آزرمیدخت)، اسلان، بوزرجمهر، پانتئا، زکریّا، زلیخا، مسیّب، مُنا، هَژار
❌ آپامه‌آ، آذرمیدخت، اصلان، بوذرجمهر، پانته‌آ، ذکریّا، ذلیخا، مصیّب، مونا، هه‌ژار

#املا_و_رسم‌خط
#نام‌شناسی
@vakhteha