سه بیت جنگی بر سنگی در بادیهٔ اردندر بهار ۲۰۱۵، گروه «پیکرهٔ برخطِ کتیبههای عربستان شمالی» یا OCIANA، به سرپرستی مایکل مکدونالد، حدود نههزار سنگنوشته را در چند نقطه از بادیهٔ شمالشرقی اردن ثبت کرد. احمد الجلاد هنگام بررسی عکسهای این مجموعه به کتیبهای برخورد که با نمونههای معمول صفایی فرق داشت: روایتش بلندتر بود، چند واژهٔ نادر داشت و در میانهٔ آن عبارتی سه بار تکرار میشد.
کتیبه روی قطعهسنگی بازالتی از مَرَبّ الشُّرَفاء در حَرّهٔ شمالشرقی اردن نوشته شده است. سنگ نزدیک به ۲۰ سانتیمتر طول و در پهنترین بخش حدود ۳۴ سانتیمتر عرض دارد. خط آن صفایی است؛ یکی از خطوطی که بادیهنشینان جنوب سوریه و شمال اردن تقریباً دو هزار سال پیش برای نوشتن به کار میبردند.
نویسنده خود را
غَیّارئل پسر غَوث معرفی میکند و میگوید از خانوادهاش دور شده است. درست پس از این جمله سه بیت کوتاه میآید که همگی با یک عبارت پایان میگیرند:
«جز برای جنگ فرود نیاید؛امروز، همینجا، واپسین منزل باشد.در نامآوری پیشتاز؛امروز، همینجا، واپسین منزل باشد.آنکه بازگردد، رنج میبرد؛امروز، همینجا، واپسین منزل باشد.»عبارت سوم دشوار است و الجلاد احتمال دیگری را هم مطرح میکند: «آنکه تعقیب شود، رنج میبرد.» آوانویسی و حتی تقسیمبندی ابیات نیز بازسازی پژوهشگر است. در خود کتیبه نه نشانهگذاری وجود دارد و نه مرزی که شعر را صریحاً از نثر جدا کند.
پس از این سه بیت، غَیّارئل ادامه میدهد که به مرز سرزمین رفته، در مرغزاری فرود آمده و از داییاش، سَکران، مراقبت کرده است. متن با آرزوی نیکبختی برای او و دعایی خطاب به لات پایان مییابد: «ای لات، بگذار در امان باشد.»
در
گزارشی که الیاس مهنا
"گزارش الیاس مهنا از پیداکردن دوبارهٔ سنگ" (
https://www.newyorker.com/culture/culture-desk/a-new-history-of-arabia-written-in-stone) بعدتر از این کشف نوشت،
احمد الجلاد
-Ahmad Al-Jallad, “Pre-Islamic ‘Ḥamāsah’ Verses from North-Eastern Jordan,” Proceedings of the Seminar for Arabian Studies 47 (2017): 117–129.
توضیح داد که هنگام بلندخواندن متن متوجه تکرار سهبارهٔ عبارت پایانی شد و احتمال داد با ترجیعبند روبهرو باشد. او در آوریل ۲۰۱۷، با استفاده از مختصات ثبتشدهٔ مکدونالد، همراه مهنا و علی المناصر به محل رفت و سنگ را بر فراز تپه دوباره پیدا کرد.
الجلاد این سه بیت را با شعرهای جنگیِ مجموعههای «حماسه» مقایسه میکند، نه از آن جهت که کتیبه به دوره یا قالب شعر کلاسیک عربی تعلق دارد بلکه بهسبب لحن رزمی، ستایش نامآوری و تصمیم به عقبننشستن. کتیبه تاریخ ندارد. او در نوشتههای بعدی زمانی میان سدهٔ نخست پیش از میلاد و سدهٔ نخست میلادی را برای آن محتمل دانسته است.
در زمان انتشار
مقاله، این دومین متنِ احتمالاً شاعرانهای بود که به خط صفایی شناخته میشد. البته از سه بیت نمیتوان وجود یک سنت گستردهٔ مکتوب برای شعر عربی را نتیجه گرفت. دادهٔ کتیبه محدودتر و دقیقتر است: دستکم یک بادیهنشین، نزدیک به دو هزار سال پیش، سخنی جنگی با ساختار تکرارشونده را روی سنگ ثبت کرده بود.
بازسازی صوتی بر پایۀ خوانش پیشنهادی الجلاد (
https://www.youtube.com/watch?v=p5novX23K0A@Targumx