World Zoroastrian NEWS

هزارهٔ گنبد عالی ابرکوه؛ یادگار هزارسالهٔ معماری ایران

گنبد عالی ابرکوه، از کهن‌ترین آرامگاه‌برج‌های برجای‌مانده در ایران، یادگاری ارزشمند از معماری سدهٔ پنجم هجری قمری است. این بنا بر فراز برآمدگی سنگی مشرف به دشت ابرکوه در استان یزد قرار دارد و از آثار شاخص معماری آرامگاهی ایران به شمار می‌رود.
تاریخ ساخت و هویت صاحب آرامگاه
گنبد عالی در سال ۴۴۸ هجری قمری، برابر با ۱۰۵۶ تا ۱۰۵۷ میلادی، ساخته شد. بر پایهٔ کتیبه و پژوهش‌های تاریخی، این آرامگاه به امیر عمیدالدین شمس‌الدوله ابوعلی هزاراسپ فیروزانی و مادرش تعلق دارد. ساخت بنا به فرمان فیروزان، فرزند او، انجام گرفت.
این خاندان از خاندان‌های دیلمی بود که در سدهٔ پنجم هجری در بخش‌هایی از ایران حضور داشتند. بنابراین، گنبد عالی را باید در زمینهٔ تاریخی خاندان‌های دیلمی و تحولات سیاسی آن روزگار بررسی کرد؛ هرچند ساخت آن در دوره‌ای انجام شد که سلجوقیان نیز قدرت سیاسی مهمی در ایران بودند.
ویژگی‌های معماری
گنبد عالی بنایی هشت‌ضلعی است که با سنگ و ملات ساخته شده و بر بستری مرتفع قرار دارد. گنبد سنگی، دیوارهای ضخیم، مقرنس‌های برجسته و کتیبه‌های کوفی از ویژگی‌های شاخص آن هستند.
کتیبه‌های بنا، افزون بر ارزش هنری، اهمیت تاریخی ویژه‌ای دارند؛ زیرا اطلاعاتی دربارهٔ تاریخ ساخت و هویت صاحب آرامگاه در اختیار پژوهشگران می‌گذارند.
این آرامگاه از نمونه‌های برجستهٔ معماری سنگی ایران در سدهٔ پنجم هجری است و ویژگی‌های آن، از جمله شکل بنا و شیوهٔ اجرای تزئینات، برای شناخت معماری آرامگاهی آن دوره اهمیت دارد.
جایگاه در میراث ملی ایران
گنبد عالی در ۹ امرداد ۱۳۱۲ خورشیدی با شمارهٔ ۱۹۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد. این بنا از آثار تاریخی شاخص ابرکوه و از نمونه‌های مهم معماری آرامگاهی ایران پیش از دوره‌های متأخر به شمار می‌رود.
هزارهٔ گنبد عالی؛ فرصتی برای شناخت تاریخ
هزارهٔ گنبد عالی فرصتی برای توجه دوباره به ارزش تاریخی و معماری این اثر است؛ بنایی که نزدیک به هزار سال در برابر دگرگونی‌های زمان باقی مانده و همچنان اطلاعات ارزشمندی دربارهٔ تاریخ محلی، خاندان‌های دیلمی و هنر معماری ایران در اختیار ما می‌گذارد.
شناساندن دقیق تاریخ بنا، معرفی کتیبه‌ها و ویژگی‌های معماری آن و حفاظت اصولی از این یادگار تاریخی، می‌تواند به حفظ میراث فرهنگی ابرکوه و انتقال آن به نسل‌های آینده کمک کند.
منابع برای مطالعهٔ بیشتر
۱. دانشنامهٔ ایرانیکا، مدخل «Abarquh i. History»:
https://www.iranicaonline.org/articles/abarquh-i-history/
۲. دانشنامهٔ ایرانیکا، مدخل «Abarquh ii. Monuments»:
https://www.iranicaonline.org/articles/abarquh-ii-monuments/

https://t.me/newswz/12943

قلعه آژدهاک یا ضحاک؛ دژ باستانی هشترود

قلعه آژدهاک یا ضحاک، از محوطه‌های تاریخی مهم استان آذربایجان شرقی است که در حدود ۲۰ کیلومتری جنوب‌شرقی هشترود، بر فراز ارتفاعات مشرف به دره‌ها و پرتگاه‌های طبیعی قرار دارد.
موقعیت جغرافیایی این دژ، جایگاهی مناسب برای دیده‌بانی و دفاع فراهم می‌کرد.

پیشینه تاریخی
بررسی‌های باستان‌شناختی، از استقرار انسان در این محوطه از هزاره دوم پیش از میلاد تا دوره تیموری حکایت دارند.
البته این موضوع به معنای آن نیست که تمام بناهای باقی‌مانده بیش از سه هزار سال قدمت دارند؛ زیرا این مجموعه در دوره‌های گوناگون تاریخی مورد استفاده و بازسازی قرار گرفته است.
قلعه ضحاک با دوره‌های ماد، اشکانی و ساسانی مرتبط دانسته شده و دوره اشکانی از دوره‌های مهم تاریخی آن به شمار می‌رود. بااین‌حال، انتساب دقیق هر بخش به یک دوره، نیازمند بررسی شواهد باستان‌شناختی است.

آثار معماری
بقایای دیوارها و استحکامات دفاعی، بناهای آجری، چهارطاقی، فضاهای معماری و تزئینات گچ‌بری از آثار شاخص این محوطه هستند. همچنین آثاری از فضاهای خدماتی و تأسیسات مرتبط با زندگی و ذخیره‌سازی آب در معرفی این مجموعه گزارش شده است.

پیوند با اسطوره ضحاک
نام قلعه با ضحاک، پادشاه اسطوره‌ای شاهنامه فردوسی، پیوند خورده است.
بااین‌حال، مدرک قطعی باستان‌شناختی در دست نیست که ثابت کند این دژ محل زندگی ضحاک اسطوره‌ای بوده است.
ضرورت حفاظت
قلعه آژدهاک بخشی ارزشمند از میراث تاریخی ایران است. حفاظت اصولی از دیوارها، بناها و یافته‌های باستان‌شناختی، نظارت بر فعالیت‌های گردشگری و جلوگیری از دست‌کاری و تخریب آثار، برای حفظ این محوطه ضروری است.
قلعه آژدهاک تنها یک دژ باستانی نیست؛ بلکه گنجینه‌ای از شواهد تاریخی و معماری دوره‌های مختلف ایران است که حفاظت از آن، مسئولیتی همگانی به شمار می‌رود.
https://t.me/newswz/12941

#پست_آزاد
اولین آیفون تصویری ایران در دوره قاجار
https://t.me/newswz

‍‍‍                           تندرستی
 
اورْمَزْد پَناهْ باد. ديرْزيوِشْني شاد باد .:  يَثا. اَهو. وَئيرْيُو.(تا...):. 
تَنْدُرُسْتي ديرْزيوِشْني اَوايَد خَرِه‌نَنْگْهَد اَشويِه‌دار.:   يَزْدانِ مِيْنَوان و يَزْدانِ گيتيان هفت اَمِشاسْپَندان.: 
مْيَزْدِ روشَن هَما بِرَساد . – اين دودْمان شاد باد .- آفَرين باد همِه‌ي اَنْدَرْ كِسان را . – زَرَتُشْتِ دينْ شاد باد . اِيْدون باد خواهان باد . اورْمَزْدخُدا را . هَمِه‌يِ اَنْجُمَن را . شاه‌ بَهرامِ وَرْجاوَند را . دَستورِ پَشوتَن را . پيغمبرِ اُشيدر را . اُشيدرِ ماه را . اُشيدرِ بامي را . سيوشانس را . كيخسروِ پادشاه را . دينِ زَراتُشْتي را . هَمِه‌يِ بِهْدينان را   تَنْدُرُسْتي نيكْنامي. تَنْدُرُسْتي زِنْدِگاني. تَنْدُرُسْتي فْراخْ‌روزي. تَنْدُرُسْتي شادي و رامِشْني. تَنْدُرُسْتي تَنِ… را با… . زِنْدِگاني دِراز باد. ديرْ بِدار. شادْ بِدار. تَنْدُرُسْتْ بِدار. اِيْدونْ بِدار. بَر سَرِ اَرْزانيان بِدار. سال‌هايِ بِسيار. روزهايِ بيشُمار. جاويد و پايَنْدِه بِدار. سَد هَزارانْ هَزارْ آفَرين باد. سال خُجَسْتِه باد. روزْ فَرُخْ باد. ماهْ فَرْخُنْدِه بادچَنْدين سال چَنْدين روز چَنْدين ماه . بِسْيار سال اَرْزاني دار. يَزِشْن و نيايِش. رادي و زور و بَرِشْنَه اَشوئي‌دار. اَوَرْهَما كار و كِرْفِه‌ها تَنْدُرُسْتي باد. رادي باد. نيكي باد. خوبي باد. اِيْدونْ باد. اِيْدونِ تْرَجْ باد   پَه اورْمَزْد و اَمِشاسْپَنْدان كامِه باد. اَشونِه. اَشِم. وُهو.(تا...)
https://t.me/newswz

#اوستا #تندرستی
#موبد #مهربان_آفرین
https://t.me/newswz

🌎 به خشنودی اهورامزدا 🌎

امروز به روز فیروز و فرخ روز دی‌به‌دین ایزد از ماه مهر

🌷سال ۳۷۶۴ گاهشمار زرتشتی (مزدیسنا)

🌷 آدینه ۱۷ مهرماه ۱۴۰۵ خورشیدی

برابر با ۹ اکتبر ۲۰۲۶ میلادی

روز بیست‌وسوم از ماه مهر
🌺🌸 دی‌به‌دین ایزد
«دی» از نام‌های اهورامزداست و در زبان اوستایی با واژه‌ای به معنای آفریننده پیوند دارد. در گاهشمار زرتشتی، روزهای هشتم، پانزدهم و بیست‌وسوم هر ماه به نام دی نامیده شده‌اند و برای بازشناختن آن‌ها، نام روز پس از «دی» به آن افزوده می‌شود: دی‌به‌آذر، دی‌به‌مهر و دی‌به‌دین.
دی‌به‌دین، روز بیست‌وسوم هر ماه است و در سنت زرتشتی از روزهای نیایش و آسودن از کار به شمار می‌آمده است. این روز یادآور نیایش اهورامزدا، آفریدگار جهان و پاسداشت پیوند انسان با آفرینش است.
🌼 گل ویژهٔ دی‌به‌دین
در منابع گاهشمار زرتشتی، گل ویژهٔ این روز شنبلیله یاد شده است.
🌷🌺 دی‌به‌دین ایزد بر همهٔ دوستداران فرهنگ ایران و آیین اشوزرتشت فرخنده باد.

World Zoroastrian NEWS pinned «مهرگان «۱۶ مهر» نیست؛ جشن‌های نیاکان را با عدد و تقویم امروز تعریف نکنیم مهرگان یکی از کهن‌ترین جشن‌های ایرانی است؛ جشنی که ریشه در فرهنگ و گاهشماری ایران باستان دارد و در میان زرتشتیان نیز جایگاهی دیرینه داشته است. با این حال، در سال‌های اخیر بارها می‌بینیم…»

👇🏻👇🏻
ششم: بنابراین نمی‌توان با اطمینان تاریخی گفت که هخامنشیان این نقش را «فروهر» می‌نامیدند.

هفتم: در عین حال، نمی‌توان همه نمونه‌های این نقش را بدون بررسی موردبه‌مورد، «فقط و فقط اهورامزدا» دانست.

هشتم: نام «فروهر» برای این تصویر در فرهنگ زرتشتی امروز، یک کاربرد فرهنگی بسیار گسترده و شناخته‌شده است؛ اما این کاربرد معاصر به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که معنای اصلی نقش در دوره هخامنشی نیز همین بوده است.

سخن پایانی
شاید دقیق‌ترین راه برای بیان مسئله این باشد:
نقش مشهور امروزیِ «فروهر» را نباید بدون سند، همان فروشیِ متون اوستایی دانست.
در برخی مهم‌ترین نمونه‌های هخامنشی، به‌ویژه جایی که پیکر انسانی درون نقش دیده می‌شود و نقش، در ارتباط مستقیم با شاه قرار دارد، تفسیر آن به عنوان اهورامزدا دارای پشتوانه جدی است.
در برخی پژوهش‌ها نیز فرّه یا خَوَرنه برای توضیح این نماد مطرح شده است.

بنابراین، از نظر تاریخی و پژوهشی، بهتر است به جای این ادعای مطلق که:
«این نقش قطعاً فروهر نیست و فقط و فقط نماد اهورامزداست»
گفته شود:

«انتساب نقش بالدار هخامنشی به فروشی، قطعی و اثبات‌شده نیست؛ در مقابل، ارتباط برخی نمونه‌های این نقش با اهورامزدا پشتوانه مهمی در پژوهش‌های ایران‌شناسی دارد و در نمونه‌های دیگر، ارتباط آن با مفهوم فرّه یا خَوَرنه نیز مطرح شده است.»

این بیان هم جایگاه اهورامزدا را در تفسیر نقش جدی می‌گیرد و هم از تبدیل یک موضوع پیچیده تاریخی به یک حکم قطعی و اثبات‌نشده جلوگیری می‌کند.

منابع پژوهشی اصلی
Encyclopaedia Iranica، Achaemenid Visual Representations of Royal Figures

Encyclopaedia Iranica، Fravaši

Encyclopaedia Iranica، Naqš-e Rostam

Encyclopaedia Iranica، Farr(ah) II: Iconography of Farr(ah)/xᵛarənah

Encyclopaedia Iranica، Ahura Mazdā

The Metropolitan Museum of Art، اثر هخامنشی مربوط به پاسارگاد و نقش دایره بالدار

https://t.me/newswz

👇🏻👇🏻
ایرانیکا نیز همین مسئله را به‌صراحت بیان کرده است.
از سوی دیگر، نسبت دادن این نقش به فروشی سابقه‌ای طولانی در میان برخی پژوهشگران و به‌ویژه در فرهنگ زرتشتی معاصر داشته است.
بنابراین بهتر است میان این دو جمله تفاوت بگذاریم:

«این نقش امروزه در فرهنگ زرتشتی به عنوان نماد فروهر شناخته می‌شود.»

این گزاره درباره کاربرد معاصر درست است.

اما:
«هخامنشیان این نقش را فروهر می‌دانستند.»
این گزاره تاریخی اثبات‌شده نیست.

آیا پس نام «فروهر» کاملاً غلط است؟
باز هم پاسخ نیازمند دقت است.
اگر کسی امروز در یک انجمن، کتاب، زیورآلات یا فضای فرهنگی زرتشتی از این نقش با عنوان «فروهر» یاد کند، این نام بخشی از کاربرد و فرهنگ معاصر زرتشتیان شده است.
اما اگر این کاربرد معاصر را به گذشته برگردانیم و ادعا کنیم که:
«این همان تصویری است که هخامنشیان برای فروشی ساخته بودند»
دیگر از یک واقعیت اثبات‌شده تاریخی سخن نگفته‌ایم.

بنابراین بهتر است نگوییم:
«فروهر بودن آن دروغ است.»
بلکه دقیق‌تر بگوییم:
«انتساب این نقش هخامنشی به فروشی، از نظر تاریخی قطعی و اثبات‌شده نیست.»
این عبارت علمی‌تر و قابل دفاع‌تر است.

آیا می‌توان گفت این نقش نماد اهورامزداست؟
اگر منظور برخی نمونه‌های مشخص هخامنشی، به‌ویژه نقش دارای پیکر انسانی در صحنه‌های سلطنتی مانند نقش‌رستم باشد، پاسخ این است که:
بله، این تفسیر از پشتوانه جدی پژوهشی برخوردار است.
ایرانیکا در بررسی نقش‌رستم، این تفسیر را پذیرفته و ارتباط آن را با کتیبه‌های هخامنشی نیز مهم دانسته است.
اما اگر جمله این باشد:
«تمام نقش‌های دایره بالدار هخامنشی، در همه جا و بدون استثنا، فقط نماد اهورامزدا هستند»
این نتیجه از شواهد موجود فراتر می‌رود.
زیرا پژوهشگران دیگری، به‌ویژه در برخی نمونه‌های بدون پیکر انسانی، ارتباط نقش را با فرّه یا خَوَرنه مطرح کرده‌اند.

آیا اهورامزدا در هنر هخامنشی تصویر می‌شد؟
این پرسش نیز اهمیت دارد.
در ایرانیکا درباره اهورامزدا آمده است که تصویرهای مربوط به او در دوره آغازین هخامنشی مسئله‌ای پیچیده دارند و درباره شناسایی نقش بالدار اختلاف نظر وجود داشته است.
یک مدخل ایرانیکا حتی نقش بالدار را بیشتر با خَوَرنه مرتبط دانسته، در حالی که مدخل‌های مربوط به نقش‌رستم و بازنمایی‌های سلطنتی، تفسیر اهورامزدا را در برخی صحنه‌ها جدی می‌دانند.
این اختلاف نشان می‌دهد که نباید مسئله را با یک جمله ساده حل کرد.
نقش بالدار و مفهوم پادشاهی
فارغ از اینکه در هر نمونه دقیقاً کدام تفسیر را بپذیریم، یک موضوع کاملاً روشن است:
این نقش با اندیشه دینی و پادشاهی هخامنشی ارتباط بسیار نزدیک دارد.
شاه هخامنشی در کتیبه‌های خود قدرتش را به اهورامزدا مرتبط می‌کند.
در صحنه‌های تصویری نیز نقش بالدار در جایگاهی قرار می‌گیرد که ارتباط مستقیم میان شاه، نیروی ایزدی و فرمانروایی را به نمایش می‌گذارد.
در نقش‌رستم، شاه به سوی نقش بالدار توجه دارد و نقش موجود در بالا نیز با حرکت دست پاسخ او را می‌دهد.
این ترکیب تصویری، پیوند میان فرمانروایی شاه و تأیید یا پشتیبانی نیروی ایزدی را نشان می‌دهد.
بنابراین این نقش را نمی‌توان یک علامت تزئینی ساده دانست.

چرا نام «فروهر» در روزگار جدید این‌قدر رایج شد؟
یکی از موضوعاتی که نیازمند بررسی تاریخی جداگانه است، تاریخ تحول کاربرد این نقش در میان زرتشتیان دوره جدید است.
در فرهنگ زرتشتی معاصر، این تصویر به تدریج به یکی از شناخته‌شده‌ترین نشانه‌های هویت زرتشتی تبدیل شد و نام «فروهر» نیز بر آن تثبیت شد.
این کاربرد جدید را نباید با معنای احتمالی این نقش در دوره هخامنشی یکی دانست.
به بیان دیگر، ممکن است یک تصویر باستانی در دوره‌ای جدید، معنایی تازه و هویتی جدید پیدا کند.
این اتفاق در تاریخ فرهنگ و هنر بسیار رایج است.
بنابراین حتی اگر ثابت شود که هخامنشیان این نقش را فروشی نمی‌دانستند، استفاده امروز زرتشتیان از آن به عنوان نماد فروهر، یک واقعیت فرهنگی معاصر باقی می‌ماند.

نتیجه نهایی پژوهش
بررسی شواهد موجود ما را به چند نتیجه مهم می‌رساند:

نخست: فروشی یکی از مفاهیم مهم و کهن در آیین زرتشتی است، اما برای آن تصویر باستانی قطعی و شناخته‌شده‌ای در دست نداریم.

دوم: نقش دایره بالدار بسیار قدیمی‌تر از هخامنشیان است و ریشه‌هایی در هنر خاور نزدیک دارد.

سوم: در هنر هخامنشی، این نقش در شکل‌های متفاوت ظاهر شده و همیشه دارای پیکر انسانی نیست.

چهارم: در برخی مهم‌ترین صحنه‌های سلطنتی هخامنشی، به‌ویژه نقش‌رستم، شناسایی پیکر درون نقش، با اهورامزدا پشتوانه جدی پژوهشی دارد و ارتباط آن با کتیبه‌های شاهی نیز این تفسیر را تقویت می‌کند.

پنجم: دیدگاه دیگری نیز وجود دارد که نقش دایره بالدار، به‌ویژه در نمونه‌های بدون پیکر انسانی، را با فرّه یا خَوَرنه مرتبط می‌داند.
👇🏻👇🏻

👇🏻👇🏻
برای تفسیر یک تصویر باستانی، تنها شکل ظاهری آن کافی نیست.
باید ببینیم آن تصویر در چه محیطی قرار گرفته و در همان بنا چه نوشته‌هایی وجود دارد.
در کتیبه‌های شاهان هخامنشی، به‌ویژه کتیبه‌های داریوش، نام اهورامزدا بارها و به‌صراحت آمده است.
داریوش فرمانروایی خود را با خواست و یاری اهورامزدا مرتبط می‌کند و اهورامزدا را آفریننده جهان و پشتیبان پادشاهی معرفی می‌کند.
از این رو، هنگامی که نقش بالدار را در کنار صحنه‌های سلطنتی و کتیبه‌های هخامنشی قرار می‌دهیم، ارتباط آن با اهورامزدا یک فرض بی‌پایه نیست؛ بلکه از دیدگاه برخی پژوهشگران، یکی از قوی‌ترین تفسیرهای موجود است.
در واقع، در پژوهش‌های مربوط به نقش‌رستم، ارتباط نقش با اهورامزدا با کتیبه‌های همان دوره نیز پشتیبانی می‌شود.

حلقه‌ای که پیکر در دست دارد چیست؟
یک جزئیات مهم در بسیاری از این تصاویر، حلقه‌ای است که پیکر درون نقش به سوی شاه گرفته است.
این حلقه نیز سابقه‌ای طولانی در هنر خاور نزدیک دارد.
در سنت‌های هنری قدیمی‌تر، ارائه حلقه و گاهی عصا از سوی ایزد به پادشاه می‌توانست مفهوم اعطای فرمانروایی یا تأیید سلطنت را داشته باشد.
ایرانیکا نیز این سنت را دارای سابقه پیش از هخامنشیان دانسته و حلقه موجود در این صحنه‌ها را عموماً با فرمانروایی و آیین اعطای پادشاهی مرتبط می‌داند.
بنابراین تصویر صرفاً یک نشانه تزئینی نیست؛ در صحنه‌های سلطنتی، بخشی از پیام سیاسی و دینی حکومت هخامنشی را نیز منتقل می‌کند.

دیدگاه دیگر: فرّه یا خَوَرنه
اما در اینجا نباید از یک دیدگاه مهم دیگر چشم‌پوشی کرد.
برخی پژوهشگران نقش دایره بالدار را با مفهوم خَوَرنه یا فرّه مرتبط دانسته‌اند.
خَوَرنه در اندیشه ایرانی باستان مفهومی مرتبط با شکوه، بخت و نیروی فرّه‌مند است و در ارتباط با پادشاهی و کامیابی فرمانروا اهمیت ویژه‌ای دارد.
این دیدگاه در پژوهش‌های ایران‌شناسی سابقه جدی دارد.
حتی در ایرانیکا، در مدخل مربوط به فروشی، آمده است که اگرچه این نقش در میان زرتشتیان معمولاً به عنوان نماد فروشی شناخته شده، پژوهشگران غربی استدلال‌های نیرومندی برای ارتباط آن با xᵛarənah یا فرّه مطرح کرده‌اند.
بنابراین در پژوهش علمی، «فرّه» را نمی‌توان نادیده گرفت.

چرا درباره اهورامزدا و فرّه اختلاف وجود دارد؟
علت اصلی این اختلاف آن است که هخامنشیان در کنار تصاویر، معمولاً توضیحی به زبان امروزی برای ما باقی نگذاشته‌اند که بگوید:
«این تصویر دقیقاً اهورامزداست.»
یا:
«این تصویر دقیقاً فرّه است.»

از این رو پژوهشگران باید از مجموعه‌ای از شواهد استفاده کنند:
کتیبه‌ها،
جایگاه نقش در بنا،
شکل پیکر،
وجود یا نبود پیکر انسانی،
حرکت دست‌ها،
حلقه موجود در دست،
ارتباط نقش با شاه،
و مقایسه آن با هنر دوره‌های پیش از هخامنشی.
به همین دلیل، اختلاف علمی درباره معنای این نقش هنوز کاملاً از میان نرفته است.
یک نمونه مهم از پاسارگاد
یکی از شواهد مهم، اثری هخامنشی از پاسارگاد است که در مجموعه موزه متروپولیتن نیویورک نگهداری می‌شود.
در این اثر نیز پیکری درون نقش دایره بالدار دیده می‌شود.
موزه متروپولیتن تصریح می‌کند که هویت این پیکر همچنان موضوع بحث علمی بوده است.

دو پیشنهاد اصلی عبارت‌اند از:
اهورامزدا
و
یک نیروی ایزدی یا روح مرتبط با شاه.
با این حال، کارشناسان موزه در مورد این نمونه، شناسایی پیکر با اهورامزدا را محتمل‌تر دانسته‌اند؛ یکی از دلایل آنها نیز وجود نمونه‌های مشابه از نمایش ایزدان درون نقش‌های حلقه‌دار در هنر آشوری است.
این شاهد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد دیدگاه «اهورامزدا» صرفاً یک برداشت عامیانه یا جدید نیست، بلکه در بررسی تخصصی آثار هخامنشی نیز پشتیبانی شده است.

اما یک نکته مهم و ظریف
در اینجا باید از یک اشتباه دیگر نیز پرهیز کرد.
اینکه برخی نمونه‌های نقش بالدار به احتمال زیاد یا به‌طور قوی با اهورامزدا مرتبط دانسته شده‌اند، به این معنی نیست که هر دایره بالدار در هنر هخامنشی را باید بدون توجه به زمینه آن، اهورامزدا دانست.
ایرانیکا در بررسی نمادهای تصویری هخامنشی، احتمال داده است که:
نقش دارای پیکر انسانی بیشتر با اهورامزدا ارتباط داشته باشد؛
در حالی که:
نقش دایره بالدارِ بدون پیکر انسانی می‌تواند با فرّه ارتباط داشته باشد.
این تفکیک، مقاله را از یک ادعای ساده و مطلق جدا می‌کند و به نتیجه‌ای علمی‌تر می‌رساند.

آیا «فروهر» بودن این نقش اثبات شده است؟
خیر.
این مهم‌ترین نتیجه‌ای است که باید با صراحت بیان شود.
در منابع اوستایی، فروشی وجود دارد؛ اما هیچ تصویر قطعی و شناخته‌شده‌ای از فروشی نداریم که بتوانیم آن را با نقش بالدار هخامنشی یکی بدانیم.
👇🏻👇🏻

نقش بالدار هخامنشی؛

فروهر، اهورامزدا یا فرّه شاهی؟

بازخوانی یک نماد مشهور از ایران باستان بر پایه کتیبه‌ها و پژوهش‌های تاریخی

نقشی که امروزه بسیاری از مردم ایران آن را با نام «فروهر» می‌شناسند، بدون تردید یکی از مشهورترین تصاویر برجای‌مانده از هنر ایران باستان است.
تصویر مردی که درون یک دایره یا حلقه قرار گرفته و دو بال گسترده در دو سوی آن دیده می‌شود، در بناها و آثار دوره هخامنشی بارها دیده شده است.
این نقش در روزگار معاصر به یکی از شناخته‌شده‌ترین نشانه‌های فرهنگ زرتشتی تبدیل شده است؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از مردم، چه زرتشتی و چه غیرزرتشتی، آن را «نماد فروهر» می‌نامند.
اما یک پرسش تاریخی بسیار مهم وجود دارد:

آیا هخامنشیان نیز این نقش را «فروهر» می‌دانستند؟
و پرسش مهم‌تر:
آیا می‌توان با استناد به منابع تاریخی گفت که این نقش فقط و فقط نماد اهورامزدا بوده است؟
بررسی منابع ایران‌شناسی نشان می‌دهد که پاسخ به این پرسش‌ها نیازمند دقت بیشتری است.

فروشی یا فروهر چیست؟
پیش از بررسی تصویر هخامنشی، باید مفهوم فروشی را از خود نقش جدا کنیم.
فروشی در سنت زرتشتی مفهومی بسیار کهن است و در اوستا، به‌ویژه در فروردین‌یشت، از فروشی‌ها به عنوان نیروهایی نیرومند و یاری‌رسان یاد شده است.
فروشی‌ها در این متون با یاری به نظم جهان، پشتیبانی از زندگی، آب و گیاهان و حمایت از مردمان ارتباط دارند و در شمار نیروهای مهم مورد ستایش قرار گرفته‌اند.
اما نکته بسیار مهم این است که:
در منابع اوستایی، توصیف روشنی وجود ندارد که فروشی را به صورت همین مرد بالدارِ درون دایره معرفی کند.
دانشنامه ایرانیکا نیز تصریح می‌کند که هیچ بازنمایی تصویری قطعی و شناخته‌شده‌ای از فروشی در دست نیست.
این نکته اهمیت زیادی دارد.
زیرا وجود مفهوم فروشی در آیین زرتشتی، به خودی خود ثابت نمی‌کند که نقش مشهور هخامنشی تصویر فروشی بوده است.
بنابراین باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت:
فروشی یک مفهوم کهن زرتشتی است.
اما:
اینکه نقش بالدار هخامنشی دقیقاً تصویر فروشی باشد، نیازمند سند جداگانه است.

نقش بالدار پیش از هخامنشیان
یکی از نکاتی که گاهی در بحث‌های امروزی فراموش می‌شود، این است که نقش دایره‌ای بالدار با ظهور هخامنشیان ناگهان پدید نیامد.
این نقش سابقه‌ای بسیار قدیمی‌تر در هنر خاور نزدیک دارد و ریشه‌های آن را می‌توان در سنت‌های هنری بین‌النهرین و مصر دنبال کرد.
در هنر آشوری نیز پیکره‌های ایزدان در ارتباط با حلقه یا نماد بالدار دیده می‌شوند.
ایران هخامنشی نیز در محیط فرهنگی گسترده خاور نزدیک قرار داشت و بسیاری از عناصر هنری آن دوره، با تغییر و سازگار شدن با اندیشه ایرانی، از سنت‌های قدیمی‌تر بهره گرفتند.
ایرانیکا نیز تأکید می‌کند که نقش دایره بالدار دارای سابقه‌ای طولانی پیش از هخامنشیان در بین‌النهرین و در نهایت مصر بوده است.
بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس ظاهر امروزی این نقش، معنای آن را تعیین کرد.

نقش هخامنشی دقیقاً چگونه است؟
این نقش همیشه یک شکل ندارد.
در برخی نمونه‌ها، یک پیکر مردانه درون دایره دیده می‌شود و دو سوی آن بال‌هایی گسترده قرار گرفته است.
در برخی نمونه‌های دیگر، تنها دایره بالدار دیده می‌شود و پیکر انسانی درون آن وجود ندارد.
این تفاوت در تفسیر نقش بسیار مهم است.
ایرانیکا در بررسی نمادهای تصویری هخامنشی نیز به همین تفاوت توجه کرده و احتمال داده است که نقش دارای پیکر انسانی و نقش بدون پیکر انسانی الزاماً یک معنای کاملاً یکسان نداشته باشند.
بنابراین بهتر است همه این تصاویر را با یک نام و یک معنی واحد معرفی نکنیم.

آیا پیکر درون نقش، اهورامزداست؟
یکی از مهم‌ترین دیدگاه‌های پژوهشی این است که پیکر مردانه درون نقش دایره بالدار می‌تواند اهورامزدا باشد.
این دیدگاه به‌ویژه در بررسی نقش‌های آرامگاه‌های هخامنشی اهمیت پیدا می‌کند.
در نقش برجسته آرامگاه داریوش بزرگ در نقش‌رستم، شاه در برابر آتش ایستاده است و در قسمت بالای صحنه، پیکری درون نقش بالدار دیده می‌شود.
شاه دست راست خود را بالا برده است و پیکر موجود در نقش بالدار نیز دست خود را بالا آورده است.
این شباهت حرکتی بسیار مهم است.
ایرانیکا درباره نقش‌رستم می‌نویسد که این تصویر از اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم به طور گسترده به عنوان نمایش اهورامزدا شناخته شده و تلاش‌های جدیدتر برای معرفی آن به عنوان فروهر شاه رد شده است.
همچنین هماهنگی حرکت دست شاه و پیکر درون نقش، ارتباط میان شاه و اهورامزدا را برجسته می‌کند.

کتیبه‌های هخامنشی چه کمکی به ما می‌کنند؟
👇🏻👇🏻