ماستر خدابخش بهرام رئیس؛

آموزگار، پژوهشگر آیین زرتشتی و یکی از چهره‌های اثرگذار انجمن ناصری یزد

ماستر خدابخش بهرام رئیس از فرهیخته‌ترین زرتشتیان یزد در اواخر دوره قاجار بود؛ آموزگاری که دانش خود را در بمبئی فراگرفت و به یزد بازگرداند، در آموزش نسل تازه زرتشتیان نقش داشت، در پایه‌گذاری و اداره انجمن ناصری شرکت کرد، به پرسش‌های دینی پاسخ می‌داد و آثاری در زمینه دین و فرهنگ زرتشتی ترجمه و تألیف کرد.
پایان زندگی او نیز با قتلی سیاسی ـ اجتماعی و اختلاف‌هایی که در جامعه یزد جریان داشت، گره خورد؛ رویدادی که هنوز درباره انگیزه و عوامل پشت آن، روایت‌های متفاوتی وجود دارد.

خانواده و زادگاه
خدابخش، فرزند بهرام رئیس و گلبانو و از خانواده‌ای زرتشتی در نرسی‌آباد یزد بود.
درباره پیشینه لقب «رئیس» در خانواده او، روایتی خانوادگی وجود دارد که بر اساس آن، پدربزرگش «خداداد» از کلانتران زرتشتی نرسی‌آباد بوده و به سبب ارتباط با حکومت قاجار برای پرداخت جزیه و امور مالی زرتشتیان، لقب «رئیس زرتشتیان» گرفته بود و این عنوان به فرزندش بهرام نیز رسید.
در مورد سال زایش خدابخش نیز منابع یکسان نیستند.
بر پایه نوشته رشید شهمردان، سال ۱۲۳۰ یزدگردی، برابر با حدود ۱۲۴۰ خورشیدی را آورده است، در حالی که برخی منابع دیگر سال ۱۲۴۴ خورشیدی را ذکر کرده‌اند.
از این رو، برای مقاله پژوهشی بهتر است اختلاف منابع حفظ شود و یک تاریخ بدون ذکر اختلاف قطعی اعلام نشود.

مهاجرت به بمبئی و سال‌های تحصیل
بهرام رئیس به همراه همسر و دو پسرش، خدابخش و مهربان، به هند رفت.
در روایت خانوادگی منتشرشده در امرداد، سفر آنان از یزد به دزدآب و سپس کراچی و بمبئی شرح داده شده است.
در این روایت، خدابخش هنگام مهاجرت کودکی خردسال بود.
خدابخش در بمبئی تحصیل کرد. منابع زرتشتی و ایرانی، تحصیل او در مدرسه ملافیروز و سپس دانشگاه بمبئی را ثبت کرده‌اند. درباره سطح و نوع مدرک او نیز در منابع متأخر تعبیرهای متفاوتی آمده است؛ امرداد از دریافت گواهینامه کارشناسی زبان انگلیسی سخن گفته است.
از مهم‌ترین ویژگی‌های او، توانایی زبانی بود. منابع او را در انگلیسی، فارسی، گجراتی، اوستایی، پهلوی و پازند بسیار توانمند دانسته‌اند و آشنایی او با سانسکریت، عربی، فرانسه و آلمانی را نیز گزارش کرده‌اند.
این آموزش گسترده بعدها در نقش او به‌عنوان آموزگار، مترجم و پاسخ‌گوی مسائل دینی جامعه زرتشتی یزد اهمیت زیادی پیدا کرد.

آموزگار زرتشتیان در بمبئی
خدابخش مدتی در بمبئی به آموزش فارسی و انگلیسی به کودکان زرتشتی پرداخت.
سپس با گسترش کوشش‌ها برای ایجاد و تقویت مدارس زرتشتی در ایران، انجمن اکابر پارسیان هند و به‌ویژه خورشیدجی رستمجی کاما خواستار بازگشت او به ایران شدند.
امرداد سال ۱۲۶۷ خورشیدی را برای بازگشت او ذکر کرده است.
بازگشت او تنها بازگشت یک آموزگار نبود؛ او دانشی را که در محیط علمی و فرهنگی بمبئی به دست آورده بود به یزد آورد و در جامعه‌ای به کار گرفت که در حال ورود به مرحله تازه‌ای از آموزش و سازمان اجتماعی بود.

زندگی در یزد و همکاری با ارباب اردشیر مهربان
پس از بازگشت به یزد، ماستر خدابخش افزون بر تدریس، مدتی در تجارتخانه ارباب اردشیر مهربان نیز فعالیت داشت. هم‌زمان به ترجمه، تألیف و آموزش موضوع‌های مربوط به دین زرتشتی پرداخت.
سپس با ورود کیخسرو جی خانصاحب به ایران، همکاری آنان در زمینه اصلاح امور اجتماعی و آموزشی زرتشتیان گسترش یافت.
این همکاری سرانجام به تشکیل و سازمان‌یافتن انجمن ناصری زرتشتیان یزد انجامید.

ماستر خدابخش و انجمن ناصری
کیخسرو جی خانصاحب چهره اصلی سازمان‌دهنده انجمن ناصری بود، اما ماستر خدابخش از مهم‌ترین همکاران ایرانی او به شمار می‌رفت.
پژوهش دانشگاهی جدید درباره تاریخ اجتماعی زرتشتیان یزد نیز تأکید می‌کند که در حالی که دستور شهریار ریاست انجمن را بر عهده داشت، پاسخ‌گویی به مسائل دینی بر عهده ماستر خدابخش بهرام، دانش‌آموخته بمبئی و آموزگار مدرسه کیخسروی، قرار داشت.
در روایت ایرانی از ساختار نخستین انجمن، ۲۸ نفر برای اداره انجمن انتخاب شدند و هیئت اصلی چنین معرفی شده است:

دستور شهریار
سرنشین یا رئیس انجمن

دستور تیرانداز
نایب‌رئیس

ملا دینیار کلانتر
امین اداره

استاد جوانمرد و استاد کیومرث
دفتریار و دبیر اداره

ماستر خدابخش
مستشار قوانین آیین بهی

این جایگاه «مستشار قوانین آیین بهی» نشان می‌دهد که نقش ماستر خدابخش تنها اداری نبود؛ او در مسائل مربوط به دانش دینی و آیین زرتشتی یکی از مراجع اصلی انجمن محسوب می‌شد.
👇🏻👇🏻