نقش بالدار هخامنشی؛
فروهر، اهورامزدا یا فرّه شاهی؟
بازخوانی یک نماد مشهور از ایران باستان بر پایه کتیبه‌ها و پژوهش‌های تاریخی
نقشی که امروزه بسیاری از مردم ایران آن را با نام «فروهر» می‌شناسند، بدون تردید یکی از مشهورترین تصاویر برجای‌مانده از هنر ایران باستان است.
تصویر مردی که درون یک دایره یا حلقه قرار گرفته و دو بال گسترده در دو سوی آن دیده می‌شود، در بناها و آثار دوره هخامنشی بارها دیده شده است.
این نقش در روزگار معاصر به یکی از شناخته‌شده‌ترین نشانه‌های فرهنگ زرتشتی تبدیل شده است؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از مردم، چه زرتشتی و چه غیرزرتشتی، آن را «نماد فروهر» می‌نامند.
اما یک پرسش تاریخی بسیار مهم وجود دارد:
آیا هخامنشیان نیز این نقش را «فروهر» می‌دانستند؟
و پرسش مهم‌تر:
آیا می‌توان با استناد به منابع تاریخی گفت که این نقش فقط و فقط نماد اهورامزدا بوده است؟
بررسی منابع ایران‌شناسی نشان می‌دهد که پاسخ به این پرسش‌ها نیازمند دقت بیشتری است.
فروشی یا فروهر چیست؟
پیش از بررسی تصویر هخامنشی، باید مفهوم فروشی را از خود نقش جدا کنیم.
فروشی در سنت زرتشتی مفهومی بسیار کهن است و در اوستا، به‌ویژه در فروردین‌یشت، از فروشی‌ها به عنوان نیروهایی نیرومند و یاری‌رسان یاد شده است.
فروشی‌ها در این متون با یاری به نظم جهان، پشتیبانی از زندگی، آب و گیاهان و حمایت از مردمان ارتباط دارند و در شمار نیروهای مهم مورد ستایش قرار گرفته‌اند.
اما نکته بسیار مهم این است که:
در منابع اوستایی، توصیف روشنی وجود ندارد که فروشی را به صورت همین مرد بالدارِ درون دایره معرفی کند.
دانشنامه ایرانیکا نیز تصریح می‌کند که هیچ بازنمایی تصویری قطعی و شناخته‌شده‌ای از فروشی در دست نیست.
این نکته اهمیت زیادی دارد.
زیرا وجود مفهوم فروشی در آیین زرتشتی، به خودی خود ثابت نمی‌کند که نقش مشهور هخامنشی تصویر فروشی بوده است.
بنابراین باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت:
فروشی یک مفهوم کهن زرتشتی است.
اما:
اینکه نقش بالدار هخامنشی دقیقاً تصویر فروشی باشد، نیازمند سند جداگانه است.
نقش بالدار پیش از هخامنشیان
یکی از نکاتی که گاهی در بحث‌های امروزی فراموش می‌شود، این است که نقش دایره‌ای بالدار با ظهور هخامنشیان ناگهان پدید نیامد.
این نقش سابقه‌ای بسیار قدیمی‌تر در هنر خاور نزدیک دارد و ریشه‌های آن را می‌توان در سنت‌های هنری بین‌النهرین و مصر دنبال کرد.
در هنر آشوری نیز پیکره‌های ایزدان در ارتباط با حلقه یا نماد بالدار دیده می‌شوند.
ایران هخامنشی نیز در محیط فرهنگی گسترده خاور نزدیک قرار داشت و بسیاری از عناصر هنری آن دوره، با تغییر و سازگار شدن با اندیشه ایرانی، از سنت‌های قدیمی‌تر بهره گرفتند.
ایرانیکا نیز تأکید می‌کند که نقش دایره بالدار دارای سابقه‌ای طولانی پیش از هخامنشیان در بین‌النهرین و در نهایت مصر بوده است.
بنابراین نمی‌توان صرفاً بر اساس ظاهر امروزی این نقش، معنای آن را تعیین کرد.
نقش هخامنشی دقیقاً چگونه است؟
این نقش همیشه یک شکل ندارد.
در برخی نمونه‌ها، یک پیکر مردانه درون دایره دیده می‌شود و دو سوی آن بال‌هایی گسترده قرار گرفته است.
در برخی نمونه‌های دیگر، تنها دایره بالدار دیده می‌شود و پیکر انسانی درون آن وجود ندارد.
این تفاوت در تفسیر نقش بسیار مهم است.
ایرانیکا در بررسی نمادهای تصویری هخامنشی نیز به همین تفاوت توجه کرده و احتمال داده است که نقش دارای پیکر انسانی و نقش بدون پیکر انسانی الزاماً یک معنای کاملاً یکسان نداشته باشند.
بنابراین بهتر است همه این تصاویر را با یک نام و یک معنی واحد معرفی نکنیم.
آیا پیکر درون نقش، اهورامزداست؟
یکی از مهم‌ترین دیدگاه‌های پژوهشی این است که پیکر مردانه درون نقش دایره بالدار می‌تواند اهورامزدا باشد.
این دیدگاه به‌ویژه در بررسی نقش‌های آرامگاه‌های هخامنشی اهمیت پیدا می‌کند.
در نقش برجسته آرامگاه داریوش بزرگ در نقش‌رستم، شاه در برابر آتش ایستاده است و در قسمت بالای صحنه، پیکری درون نقش بالدار دیده می‌شود.
شاه دست راست خود را بالا برده است و پیکر موجود در نقش بالدار نیز دست خود را بالا آورده است.
این شباهت حرکتی بسیار مهم است.
ایرانیکا درباره نقش‌رستم می‌نویسد که این تصویر از اواخر سده نوزدهم و اوایل سده بیستم به طور گسترده به عنوان نمایش اهورامزدا شناخته شده و تلاش‌های جدیدتر برای معرفی آن به عنوان فروهر شاه رد شده است.
همچنین هماهنگی حرکت دست شاه و پیکر درون نقش، ارتباط میان شاه و اهورامزدا را برجسته می‌کند.
کتیبه‌های هخامنشی چه کمکی به ما می‌کنند؟
👇🏻👇🏻
Post #12926
154