از نُبی برخوان، رِجالٌ صَدَقُوا...
استفادهای قرانپژوهانه کنیم از آنچه امروزه در ایران، مرتبط با مراسم تشییع و خاکسپاری علی خامنهای میگذرد.
شاید توجه کردهاید که در این میان آیهای از قرآن بیش از همه تکرار، دیده یا شنیده میشود. چهار ماه پیش، بیانیه رسمی اعلام مرگ او نیز با همین آیه آغاز شده بود، اینک هم به مثال بر روی سکویی که تابوتها بر آن گذاشته شده است:
آیه بیست و سوم سوره احزاب: «مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ...»
امّا این آیه، از منظر قرآنپژوهی تاریخی، یک ویژگی خاص دارد و آن این که شاید آخرین یا دیرترین آیهای بوده که طی فرایند خاصّ جمعآوری آیات به مصحف افزوده شده است.
در کهنترین روایت «جمع قرآن» که در صحیح بخاری آمده، و پیشتر از آن نوشتهام، از قول زید بن ثابت میآید که من قرآن را از رقعهها، لیفهای خرما، سنگها و نوشتهها بر استخوان شانه شتران و البته سینهٔ مردان جمع کردم و گاه هم پیش میآمد که آیهای را (که پیشتر شنیده بودم) نمییافتم و دو مورد را ذکر کرده:
یکی همین آیه مقصود ماست:
«در حین کتابت مصحف، آیهای از سوره احزاب را نیافتم در حالی که تلاوت آن را از رسول خدا شنیده بودم. پس به جستجوی آن پرداختیم و آن را نزد خزیمه بن ثابت انصاری یافتیم: مِنْ الْمُؤْمِنِينَ رِجَالٌ صَدَقُوا... پس آن را به سورهاش در مصحف افزودیم»
نظیر همین روایت را هم این بار در خصوص دو آیه آخر سوره توبه آورده با این تفاوت و تاکید که آنها را نزد ابوخزیمه انصاری یافته «و هیچ جای دیگر ندیده»: لَمْ أَجِدْهُمَا مَعَ أَحَدٍ غَيْرِهِ...
این روایات از چند جهت قابل توجه هستند و محلّ بحث هم بودهاند.
یکی، از منظر تاریخی-تحلیلی، شیوه و روش جمعآوری آیات. به مثال همین قاعده که دست کم نمونه مکتوبی به هر شکلی جایی دیده شود. اگر دیده نمیشد، نمیآمد؟ از آن سو هم شاید همین شیوه جمعآوری موجب ظهور قطعات نظیر یا تکرارهای عبارات بلند است که از خصوصیات متن قرآن است.
دیگر این که بحث است امّا دست نظر غالب بر این است که احتمالا این دو شخص «خزیمه بن ثابت انصاری» و «ابوخزیمه انصاری»، چنان که قرابت اسمی و همه اجزای دو روایت نشان میدهد، یکی بودهاند و احتمالا همین نقل هم دو صورت از یک روایت واحد بوده است.
نکته دیگر، بیشتر از منظر کلامی و دینی آن بوده که چرا آیهای تنها با یک شاهد بر مصحف افزوده شده که بعد برای آن احادیث و توجیهاتی آوردهاند و مقصود بحثهای تاریخی ما نیست.
و ناگفته نگذاریم که، به زمانهای نزدیک برسیم، رشاد خلیفه، در بازیهای عددی خویش، وقتی به مشکلی در خصوص ضرایب نوزده قرآنی برخورد، به همین روایت بازگشته بود که این دو آیه آخر سوره توبه با آن محاسبات جور درنمیآید و توجیهش آن بود که چون این دو در مصحف نبوده و با یک شاهد به آن افزوده شده منتهی همین قاعده را در باب آن آیه از سوره احزاب نمیآورد.
به هر شکل این هم از سابقه مختصر آیهای که، دست کم مطابق این روایت، دیرتر از همه بازجسته و به مصحف افزوده شد، امّا بعد بر صدر متون دینی، عرفانی و گاه مجالس آیینی و سیاسی نشست...
مولانا در دفتر پنجم مثنوی هم به این آیه اشارهای دارد: از نُبی برخوان رِجالٌ صَدَقُوا...
پ.ن.
در خصوص روایت بخاری و ابعاد آن، رک: «از جمع قرآن»
.
و در باب ضریبسازیها: «از جفر و عددسازی».
و نظر علمای بزرگ شیعه پیش از انقلاب
.
Post #511
1.57K
- ❤ 13
- 👍 5
- 🤔 1