از قرآن و قریان قرن هشتم به فارسی...

قِریان روز آدینه پس از عید یلدا، انجیل بزرگوار مقدّس از آن خداوند ما ایشوع مسیحا، بشارت داد بر زفان لوقا (۱)
قِریان روز شنبه، که هست شب یکشنبه عید باعوث، انجیل پاک... بشارت داد بر زفان متای
قریان روز یکشنبه، هفته سوم روزه مارانی... بشارت داد بر زبان مرقوس
قریان روز دوشنبه، پس از عید سلاق، بر زفان «یوحنان» پسر زبدای برادر یعقوب (۲)

عکس دست‌نویس بسیار جالبی دیدم از ترجمه قدیم قطعاتی از چهار انجیل به فارسی. اصل ترجمه ممکن است کهن‌تر باشد منتهی دست کم این نسخه به سال ۷۷۶ هجری «در شهر قریمه» (شبه جزیره کریمه) کتابت شده است. این ترجمه از چندین وجه جالب است، قدمت آن، زبان آن، محلّ کتابت آن، تعلّق آن به مسیحیان نسطوری فارسی‌زبان و حتی وجوه دیگر، منتهی من اینجا اشاره‌وار فقط به دو نکته مرتبط با مباحث قرآن‌پژوهی بپردازم.

از قرائن برمی‌آید که ترجمه از اصل سریانی انجام گرفته است. نه فقط گاه عباراتی به خط سریانی آمده، بلکه اسامی اعیاد (یلدا، باعوث...) صورت کهن سریانی دارند و همچنین نام شخصیت‌ها و از همه مهم‌تر «ایشوع» که صورت آرامی نام مسیح را حفظ کرده در مقابل یسوع مسیحیان عرب و عیسی که متاثر از قرآن است. (۳)

در همین نسخه به نام «یوحنان» در باب یحیی برمی‌خوریم که من در یادداشت «از حنان یوحنان»» و صنعت کلامی و ایهام در عبارت قرآنی «يَحْيَى... آتَيْنَاهُ... حَنَانًا مِنْ لَدُنَّا» از آن نوشتم. (۴)

نکته مهم و جالب دیگر امّا «قِریان» است که از منظر برخی پژوهشگران، ریشه کلمهٔ قرآن است. مختصر بگوییم که در این خصوص بحث است.
یک نظر آن است که ساختار کلمهٔ قرآن مطابق کلماتی‌ست که از زبان آرامی-سریانی وارد عربی شده‌اند، همچون بهتان، غفران، شکران و فرقان، با افزودن «ان» بر ریشه کلمه.
نظر دیگر آن را مستقیم برگرفته از کلمهٔ کریانا یا قریانا در سریانی می‌داند که به معنی متن مذهبی، اوراد، دعاها، مناجات، سرودها و البته پاره‌هایی از انجیل است که در مراسم جمعی خوانده می‌شود.
نظر دیگر آن که ریشه معنایی قرآن از سریانی است اما ساختار آن عربی است.
از آن سو، خود قرآن هم بر صفت عربی بودن آن، به قاعده در مقابل «قرآن‌های اعجمی» به زبان‌های دیگر، تاکید می‌کند. إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا... و جای دیگر... وَكَذَلِكَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا، در مقابل قریان‌ها یا قرآن‌های عبری و سریانی و یونانی. جای دیگر كِتَابٌ فُصِّلَتْ آيَاتُهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا... چرا که اگر قرآن "اعجمی" و به زبان بیگانه بود، آن‌گاه می‌گفتند این مُبین و قابل درک نیست: وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ؟

این بحث البته بلند است منتهی اینجا دست کم یک نمونه کاربرد جالب همین کلمه را در زبان فارسی قرن هشتم می‌بینیم، یادگار اصل سریانی مسیحی کهن آن. (۵)

...
۱/ انجیل... بشارت داد: انجیل خود به معنی بشارت است.

۲/ این تواریخ اینجا محل بحث ما نیستند منتهی اعیاد مسیحی سریانی و کلدانی هستند. در مثال‌هایی که آوردم، یلدا، باعوث (به معنی بعثت، رستخیز)، روزه مارانی که مراسمی در هفت هفته است. سَلاق هم به معنی رفتن به آسمان است و گاه آمده «عید سلاق، بَر شدن».
عموم قطعات مختص روز جمعه و شنبه و بیشتر از همه یکشنبه هستند منتهی گاه روزهای دیگر هفته هم به مناسبت دیده می‌شود. همچنین گاه می‌گوید که این عبارت از انجیل در چه تاریخی کجا خوانده می‌شود، مثلا در «مارت مریم» که دیری مسیحی در حیره بوده است، نزدیک به نجف امروزی.

۳/ صورت ایشوع به سریانی ܝܫܘܥ.

۴/ یوحنان: ܝܘܚܢܢ با حضور نون میانی. در متن با تناوب کمتر گاه نون آخر نیامده «یوحنا».

۵/ قریانا Qeryana ܩܪܝܢܐ در عناوین بیشتر به صورت قریان و در متن گاه قریانا آمده «این راز قریاناء مقدس است...».

* نسخه در کتابخانه ملّی فرانسه است.
.
در باب نام یشوع عیسی، رک به «از نام عیسی»
.
و همچنین از یحیی و حنانِ یوحنان
.