از یحیی و حنانِ یوحنان...

صنایع کلامی، جدای تناسب‌های لفظی و معنوی، نشان از آشنایی مخاطبان خاص متن با وجه و نسبت و ظرافت آن صنعت کلامی دارد. این تناسب‌ها عموماً در ترجمه از دست می‌روند یا حتی گاه در خود زبان اصلی به دلیل تحوّل زبان یا ناآشنایی مخاطبان بعدی کم‌رنگ یا ناپیدا می‌شوند، منتهی بازیابی یا توجه دوباره به آن‌ها، این وجوه از خاطر رفته را در باب ساختار و بافتار شکل‌گیری متن در تعامل با مخاطبان آن آشکارتر می‌کند.

در قرآن هم یک صنعت کلامی جالبی هست که به ظاهر اندک اندک در طول زمان کمتر دیده شده و آن نسبت بین یحیی و حنان است.
در سوره مریم، در دو آیه متوالی ۱۲ و ۱۳، پس از خطابی کوتاه به یحیی، می‌خوانیم که:
۱۲- يَا يَحْيَى خُذِ الْكِتَابَ بِقُوَّةٍ وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيًّا
۱۳- وَحَنَانًا مِنْ لَدُنَّا وَزَكَاةً وَكَانَ تَقِيًّا
«یحیی.. آتَیْناهُ... حناناً مِن لدنا». (به یحیی، از نزد خود، حنان داده بودیم).

حنان را، که از فراید است و جای دیگری در قرآن نیامده، به معنی رحمت دانسته‌اند، صاحب شفقت بسیار یا محل لطف و عنایت خداوند. اینجا هم می‌توان دید که قرآن، یا بگوییم «قرآن‌نگار»، یک صنعت کلامی در کار آورده چرا که «حنان» به نوعی در «یحیی» پنهان است.

یحیی به واقع همان یوحنا است. علّت این تغییر شدید در صورت عربی قرآنی آن محل اختلاف است. برخی حتی پیشنهاد کرده بودند که مطابق «رسم» قرآنی، یعنی آن کتابت اوّلیه بدون نقطه و اعراب (صورت ٮحٮی)، این اسم را می‌بایست «یُحَنی» خواند منتهی با خوانش سنگ‌نوشته‌های کهن‌تر، این صورت «یحیی» به خط نبطی در بین اعراب شمالی شبه جزیره دیده شد. نظیر همین بحث در باب تغییر صورت اسم عیسی، در مقابل صورت رایج یشوع و یسوع هم مطرح است (رک پانویس)، منتهی در خصوص اسم یحیی چون اساساً حرف و صدای «نون» حذف شده، تفاوت چشم‌گیرتر است.

نکته اینجاست که صورت یحیی (در زبان عربی رایج عهد)، یوحنان بوده است به زبان آرامی سریانی ܝܘܚܢܢ و در اصل عبری خود یوخنَن יוֹחַנָן (که البته تبدیل خ عبری به ح در عربی رایج است). یوحنان هم ترکیبی است از یو (پاره اول یهوه، خداوند، چنان که در اسم یشوع، عیسی، یا زکریا نام پدر یحیی و بسیاری از نام‌های پیامبران) و حنان به معنی رحمت: صاحب رحمتی از سوی خداوند. پس: «يَحْيَى... آتَيْنَاهُ... حَنَانًا مِنْ لَدُنَّا» نوعی ایهام دارد به اصل معنی و سابقه اسم یوحنان یا یحیی.

این تناسب لفظی و معنوی، بین یحیی در عربی و صورت آن در عبری و سریانی، به ظاهر شاهدی‌ست بر آشنایی مخاطبان عصر با این ایهام که احتمالا در طول زمان و تحولات تاریخی و مذهبی به حاشیه رفته و حنان خود موضوع تفسیرهای جدید گشته است.

این اواخر نسخه‌ای از ترجمه فارسی (بخش‌هایی از) انجیل در قرن هشتم هجری دیدم که مستقیم از سریانی ترجمه شده، که از آن جدا خواهم نوشت، و جالب آن که این صورت «یوحنان» در اشاره به یحیی در آن عینا باقی مانده است، نه تنها در خصوص یوحنا یا یوحنانِ انجیل‌نگار، بلکه همچنین نام یحیی تعمیدگر. تصویری از آن آورده‌ام: «زکریا... درخواست لوحی و نوشت و گفت یوحنان باشد نام او...»

پ.ن.
۱، ناگفته نماند که نوعی از این تناسب در متن کهن عبری پیدایش هم آمده است، آنجا که در باب ششم، آیه هشتم می‌گوید که نوح در چشم خداوند رحمت یافت (ְנֹחַ מָצָא חֵן)، بین نوح، نح נֹחַ و رحمت، حن، חֵן که دو حرف یکسان امّا در ترتیب عکس هستند.

۲، در خصوص این پاره از انجیل که در عکس آمده، توضیح بیشتر آن که در انجیل لوقا می‌خوانیم که پیش از آن بر کسی نام یحیی (یوحنا، یوحنان) نگذاشته بودند. زکریا در روزه سکوت بود، مادرش الیزابت خواست که نام او را یحیی بگذارند. به او گفتند که این نام پیشتر بر هیچ کس از خویشاوندان نهاده نشده است. نظر زکریا را می‌خواهند و او بر لوحی این نام را می‌نویسد و آن را تایید می‌کند. صورتی از این روایت را در قرآن هم می‌یابیم: يَا زَكَرِيَّا إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلَامٍ اسْمُهُ يَحْيَى لَمْ نَجْعَلْ لَهُ مِنْ قَبْلُ سَمِيًّا

۳، روزه زکریا هم، باز با تفاوت‌هایی، در قرآن آمده است: قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَ لَيَالٍ سَوِيًّا...
زان نشان هم زکّریا را بگفت / که نیایی تا سه روز اصلا به گفت
تا سه شب خامُش کن از نیک و بَدت / این نشان باشد که یحیی آیدت..

۴. همچنین رک به «از نام عیسی»
و
در خصوص نسخه، رک به: قریان قرن هشتم هجری
.