ما چه باشد در لغت؟ اثبات و نفی؟

مجموعه جدیدی از تحقیقات اسلام‌پژوهی، به سرپرستی استاد عزیز دکتر محمدعلی امیرمعزی و جان تولن در همین ماه منتشر خواهد شد، به نام «محمّد مورخان». چنان که از نام آن هم برمی‌آید، این مجموعه هم سبک و سیاقی نظیر «قرآن مورّخان» دارد امّا متمرکز است بر «محمّد» تاریخی، یا به واقع «محمّد از منظر مورّخان»، از منابع قدیم تا دوره‌های اخیر.

در باب آن مجموعه، یادداشت‌های جدایی خواهم آورد امّا اینک که، «جمله بر فهرست قانع گشته‌ایم»، نکته‌ای بیاورم در باب نام پیامبر و عنوان کتاب.

کتاب‌های معاصر مرتبط با پیامبر اسلام به زبان فرانسه، تقریبا یکی در میان، یا نام تاریخی مَحُمِه mahomet دارند یا Muhammad، اگر نویسنده یا مترجم ترجیح دهد صورت عربی اسلامی آن را به کار گیرد.

مَحُمه به واقع نام «فرانسوی شده» پیامبر است، سابقه لاتین دارد و استفاده از آن به قرن‌ها پیش بازمی‌گردد. تغییر نام‌ها هم نکته عجیبی نیست، چنان که به مثال ابن سینا و ابن رشد در عالم لاتین صورت دیگر گرفته‌اند و ارسطو و افلاطون نزد ما و نام‌های پیامبران در هر زبانی متفاوت است. برای مثال عکس ترجمه قرآن قرن هفدهم آندره دو ریه را - که از آن نوشته‌ام- آورده‌ام: «للکُران دُ مَحُمه». جدای مَحُمِه، تا چند قرن پیش و پس از آن هم الف لام قرآن بخشی از نام کتاب دانسته می‌شد، و از این رو بر سر آن در فرانسه باز حرف تعریف می‌آوردند: للکران. تلفظ فرنگی نام محمّد در صورت‌های کهن یونانی، همچون متن یوحنای دمشقی، و خصوصا لاتین از صورت فرانسوی دور نیست.

امروزه به هر شکل، به دلیل مراودات و حضور بیشتر خود مسلمانان در جوامع غربی، «محمّد» به طور طبیعی رواج بیشتری می‌یابد ولی از یک دهه پیش آن نام mahomet، نزد برخی مسلمانان فرانسوی موجب برخی حسّاسیت‌ها شد، چون ناگهان چنین تلقّی شد که در آن نام تاریخی طعن پنهانی نهفته است. گویا قصدی در کار بوده تا این نام به جای محمّد، «ما حُمِد» خوانده شود، مای نافیه + حمد، به معنی آن که ستوده نشده است.
واضح است که آن نام فرانسوی، چنان که آمد، تاریخ بلندی دارد و اصولا چنین نکته‌ای به ذهن کسی بلکه جمع پراکنده‌ای در طی قرون خطور نمی‌کرده که تغییر ساختاری را از عربی وام بگیرد و در زبان فرانسه جا بیندازد! و اساسا همچو دانش عربی هم، همچون نام «للکران» که آوردیم، در کار نبوده است. این اواخر البته کمتر دیده‌ام و گویا این «موج» شایعه و خیال‌اندیشی گذشته است.

این مجموعه پژوهش تاریخی به زبان فرانسه هم به قاعده آن نام را بکار گرفته و در مقدّمه به سوابق آن نام پرداخته است.
.
پ.ن.
همچنین رک:
از قثم تا محمّد
از نام محمّد و غزه
از غیبت نام محمّد بر سنگ نوشته‌های آغازین
.