علی و عیسی، یحیی و ایلیا...

در سوره مریم، سه آیه در باب یحیی و عیسی، کم و بیش کلمه به کلمه، همانندی یکسانی دارند. از منظری متن‌پژوهانه، کدام بر قالب دیگری شکل گرفته؟ سه آیه مرتبط با عیسی بر مبنای روایت یحیی که اندکی پیشتر آمده؟ یا آیات یحیی بر اساس روایت عیسی که شخصیت اصلی بوده؟ یا اصلا، به احتمال بیشتر، اصل این همانندی در همان زیرمتن مسیحی سوره بوده است؟ شاهد و راوی پیوند بسیار نزدیک یحیی و عیسی در اناجیل و ادبیات مسیحی. سبک آن هم احتمالا شکلی از نیایش و دعا بوده است. این که «سه روز» مورد اشاره، «وَالسَّلَامُ عَلَيَّ، يَوْمَ وُلِدْتُ، وَيَوْمَ أَمُوتُ، وَيَوْمَ أُبْعَثُ حَيًّا» هم نسبتی با روایات مسیحی رستاخیز عیسی پس از سه روز داشته باشد، البته محلّ بحث است...

امّا جدای پیوند عیسی و یحیی، یحیی و ایلیا (الیاس) هم بسیار به هم مرتبط بوده‌اند و بلکه گاه یکی دانسته شده‌اند و قول خود مسیح است (متی ۱۱)، که «یحیی تعمیددهنده... اگر از من بپذیرید، همان ایلیاست که باید بازگردد، آن که گوش دارد، بنیوشد».

این پیوندها، یکی شدن‌ها، تجلّی‌ها و بازگشت‌ها در عالم اسلام هم امتداد داشته است و اگر، چنان که پیشتر آمد، کلینی به مثال چنین پیوندی بین ایلیا و علی برقرار می‌کند که در القاب او هم منعکس است، «یا علی، یا ایلیا، یا بوالحسن یا بوتراب»، در روایت شگفت کهن دیگری، این بار در کتاب الکشف، اواخر قرن سوم، می‌خوانیم که علی خود را مسیح ثانی خوانده است:
«و این را از سرورم محمّد باقر شنیدم، و او از پدران خود، که علی بر منبر کوفه ایستاد و گفت: ای مردم، من مسیحم که نابینا و پیس را درمان می‌کنم، مرغ را (با دمیدن در گِل) زنده و ابر را راهی می‌کنم - یعنی مسیح ثانی‌ - من اویم و او من است... او از من است و من از او...»

مقصود اینجا نه درستی و نادرستی، که سیر شکل‌گیری روایات است و انتقال و تحوّل و انعکاس و بازسازی آن‌ها در سنن بعدی، که خود گاه، بسته به حوادث عصر، به جریان‌های بزرگی تبدیل می‌شوند و گاه هم در حاشیه یا در حلقه‌های خاصّ می‌مانند...