علی و ایلیا

مولانا می‌گوید که «بود در انجیل نام مصطفی»، امّا نام مرتضی چطور؟

کافی کلینی، به نقل از امام صادق، حکایتی از ملاقات علی ابن ابیطالب و گروهی از یهودیان در بیرون مسجد کوفه آورده است تا آنجا که یکی از عالمان یهودی کتابی از قبایش بیرون آورد و به علی داد که آن را گرفت و باز کرد و به آن نگریست و به گریه افتاد. یهودی گفت که این گریه از چه روست و اصلا این کتاب به سریانی است و تو مردی عرب هستی. می‌دانی در آن چه نوشته است؟ گفت اسم من در این کتاب ثبت است. گفتند نامت به سریانی چیست؟ گفت «الیا».

این عبارت شاید یکی از قدیمی‌ترین نمونه‌های ارتباط یا همانندسازی الیا، ایلیا، ایلیاس یا الیاس با علی در یکی از معتبرترین منابع شیعه است و قطعا سابقه قدیمی‌تری هم داشته تا بعدها که در بین القاب او جا افتاده است: «یا علی یا ایلیا یا بوالحسن یا بوتراب...»

کلینی حکایت دیگری هم آورده که برخی اجزایش با حکایت پیشین نزدیک است و در عین حال نشان از نوعی رابطه نزدیک با الیاس دارد. می‌گوید که عده‌ای به دیدار امام صادق رفتند، پشت اتاق او بودند و اذن ورود می‌خواستند و در عین حال می‌شنیدند که او به زبانی غیر عربی سخن می‌گوید و می‌گرید، چنان که آنها هم به گریه افتادند، و بعد می‌پرسند که داستان چیست «فسمعناك تتكلّم بكلام ليس بالعربية فتوهمنا أنه بالسريانية» و او تایید می‌کند که آری، یاد الیاس کرده بودم و دعای او به زبان سریانی.

زبان سریانی هم ما را به ادبیات مسیحی می‌برد که در آن یحیی و ایلیا و مسیح بسیار به هم مرتبط و نزدیک هستند. خود عیسی در متی باب یازدهم می‌گوید که یحیی همان ایلیا بود، و به این ترتیب یکی مبشّر دیگری‌ست و گاه هم خود اوست در جامه دیگر. پیوند و مظهریت این‌ها در عالم اسلام هم در روایات مرتبط با علی ادامه می‌یابد و به مثال در کتاب الکشف، اواخر قرن سوم، می خوانیم که علی خود را مسیح ثانی می‌خواند.

به این نوع حکایات دو گونه می‌توان نگریست. یکی فرض برساخته شدن رابطه‌ای تصنّعی، گاه بر اساس شباهتی لفظی و البته علایق مذهبی، که البته محتمل است، و دیگری داشتن اصل و سابقه‌ای بیشتر در خصوص ریشه‌های کهن برخی باورها و نسبت و رابطه نقش‌ها و چهره‌های دینی و نشانه‌شناسی نام‌ها در ارتباط با سنّت‌های رایج عهد که در دوره‌های بعدی از یاد رفته یا نقش کمرنگی از آن باقی مانده است. گاه این است و گاه آن، و در همه حال رهن تحقیق است.

پ.ن.
همچنین رک به یادداشت علی و عیسی، یحیی و ایلیا
.