سر مکش اندر گلیم و رو مپوش

سوره مزمّل و مدّثر ساختاری بسیار نزدیک به هم دارند، و در هر دو آیتی بسیار بلند که دیرتر به آن‌ها افزوده شده است. اصل این افزودن و تغییرات متاخر در سنّت تفسیری اسلامی، ذیل اسباب النزول و شنان نزول‌ها، شناخته شده است منتهی توجّه به نوع این تغییرات به درک شیوهٔ شکل‌گیری و نهایی شدن متن کمک می‌کند.

آغاز سوره مزمّل خطاب است به پیامبر، و توصیه به دعا و نماز شبانه:
هین قُمِ اللَّیلَ که شمعی ای هُمام / شمع اندر شب بود اندر قیام‌...
و علاوه بر شب‌زنده‌داری، قرائت قرآن. حال، از منظر مطالعه تاریخی، مقصود از «قرآن» در این آیات ابتدایی چیست، (به مثال قِریانا، یا آن قرآن مصحف بعدی)، محل بحث بوده است، منتهی نکته ما این نیست.

پس از چند آیه در باب این شب زنده‌داری زاهدانه، سخن به قیامت و انکار کافران بازمی‌گردد و کم و بیش به همان هم ختم می‌شود، پیش از افزودن آن آیه پایانی.

امّا آن آیه نهایی، بسیار بلند است، به واقع سومین آیه از منظر بلندی در کل قرآن و بسیار دور از طول متوسط دیگر آیات این سوره.

مقایسه آیه ماقبل آخر سوره مزمل با آیه نهایی سوره مدثر مفید است خصوصا که این دو سوره ساختار و مضمون یکسانی دارند. سوره مدثر به «ذکر» ختم می‌‌شود: «فَمَنْ شاءَ ذَکرَهُ، وَ ما يَذْکرُونَ إِلاَّ أَنْ يَشاءَ اللَّهُ...» و مزمّل هم با عباراتی نزدیک: «إِنَّ هذِهِ تَذْکرَةٌ فَمَنْ شاءَ اتَّخَذَ إِلی‏ رَبِّهِ سَبِيلاً». به واقع می‌توان دید که این سوره با صورت و ساختاری نظیر مدثر به پایان رسیده بوده است.

امّا آن آیه نهایی، سخن را به آغاز سوره در باب شب‌زنده‌داری باز‌می‌گرداند و به واقع آن توصیه یا حکم را، که پیشتر خطابی فردی بوده، در خصوص اجتماع مسلمانان که اینک بزرگتر شده، تعدیل می‌کند. در این میان، جدای بیماران و مسافران، اشاره به آن‌ها که «يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ»، جای تردیدی نمی‌گذارد که این تعدیل متعلّق به دوره‌ای است که غزوات آغاز شده است.

نوع ویرایش متن و تعدیل حکم، با این طول و بلندی، دور از ساختار ابتدایی سوره و رعایت ایجاز، موضع آیه و فاصله آن با آیت مرجع پیشین، به ظاهر نشان از نوعی فوریت در اعمال این تغییر دارد، ضرورت تبیین امری در موقعیت پیش آمده، یا هنگام نهایی شدن متن. شواهد درونی متن به هر شکل اندک هستند.

نمونه‌های دیگری هم که حکم زاهدانه آغازین، مطابق قراین، جهت تطبیق با جامعه گسترده‌تر مومنان به نوعی تعدیل شده است را در قرآن نشان داده‌اند، از جمله دایره روابط جنسی مجاز که به شکلی عینا یکسان در دو سوره مومنون و معارج آمده و موضوع یادداشت جدایی خواهد بود.

پ.ن.
یادداشت پیشین در باب سوره مدّثر و نوزده فرشته دوزخ، و مضرب‌سازی‌های مرتبط با آن.
.