کشتار میناب؛ مدرسه‌ای که به گورستان تبدیل شد
گزارش تحقیقی «دراپ‌سایت» با استناد به روایت بازماندگان، امدادگران، خانواده‌ها، شواهد فنی و یافته‌های سازمان ملل، حمله آمریکا به مدرسه شجره طیبه میناب را یکی از مرگبارترین حملات چند دهه اخیر ارتش آمریکا علیه غیرنظامیان می‌داند.
نویسندگان: جرمی اسکیهیل، مرتضی حسین و رضا سیاح
منبع: دراپ‌سایت | سپتامبر ۲۰۲۶
ترجمه و تلخیص: @irananalyses
آغاز جنگ در میانه خوش‌بینی به مذاکرات
صبح ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، خانواده‌های ایرانی روز خود را در شرایطی آغاز کردند که اخبار شب قبل از پیشرفت مذاکرات ایران و آمریکا حکایت داشت. وزیر خارجه عمان پس از دیدار با جی‌دی ونس گفته بود گفت‌وگوها به پیشرفتی «مهم و بی‌سابقه» رسیده و زمینه توافقی برای جلوگیری از جنگ فراهم شده است.
با آغاز حملات آمریکا و اسرائیل، مقام‌های محلی میناب دستور تعطیلی مدارس را صادر کردند. معلمان مدرسه خصوصی شجره طیبه با آرامش با خانواده‌ها تماس گرفتند تا فرزندانشان را تحویل بگیرند. اندکی بعد، انفجارهایی در نزدیکی مدرسه رخ داد و سپس چند موشک مستقیماً ساختمان را هدف گرفت. بسیاری از دانش‌آموزانی که پس از انفجار نخست همراه معلمان به نمازخانه پناه برده بودند، در حمله بعدی کشته شدند.
تلفات و ابعاد حمله
بر اساس گزارش، دست‌کم ۱۵۶ نفر، از جمله ۱۲۰ کودک و ۲۶ معلم زن، کشته شدند؛ یکی از معلمان باردار بود و تعدادی از والدینی که برای بردن فرزندانشان آمده بودند نیز جان باختند. وزارت دادگستری ایران شمار کل کشته‌شدگان حملات آن روز را ۱۶۸ نفر اعلام کرده، اما تا زمان انتشار گزارش تنها ۱۵۶ پیکر شناسایی شده بود. همچنین ۲۸۳ کودک از حمله جان سالم به در بردند.
مقام‌های ایرانی گفتند از ساعت ۱۰:۴۵ تا ۱۱:۳۰ صبح، ۹ موشک به مدرسه و اطراف آن اصابت کرد. چهار موشک دیگر میان ساعت یک تا دو بعدازظهر، درمانگاه شهید آبسالان، یک کارواش و چند واحد تجاری نزدیک مدرسه را هدف قرار دادند. موج دوم زمانی انجام شد که امدادگران، والدین و ساکنان محلی برای یافتن کودکان در محل جمع شده بودند.
محدودیت ظرفیت بیمارستان میناب باعث شد کارکنان از سردخانه‌های مراکز توزیع ماهی و میگو برای نگهداری پیکرها استفاده کنند. بسیاری از قربانیان از طریق لباس، کفش، کیف مدرسه یا دفترهایشان شناسایی شدند.
روایت خانواده‌ها و امدادگران
گزارش با روایت حسنیه سالم، آموزگار پیش‌دبستانی، آغاز می‌شود که همراه پسرش یاسین تعدادی از کودکان را از ساختمان خارج کرد. او به بچه‌ها گفت فقط روبه‌رو را نگاه کنند و پشت سرشان را نبینند. یعقوب یزدان‌پناه، معلم ادبیات، نیز ساعت‌ها در میان آوار و بیمارستان به دنبال دختر شش‌ساله‌اش فاطمه گشت. پیکر فاطمه و دخترعمویش اسرا شب هنگام در آغوش معلمی پیدا شد که ظاهراً هنگام انفجار تلاش کرده بود از آنان محافظت کند.
امدادگران هلال‌احمر، آتش‌نشانان و کارکنان بیمارستان صحنه را فراتر از ظرفیت عادی عملیات نجات توصیف کردند. گروه‌های جست‌وجو بیش از سه شبانه‌روز برای بیرون‌آوردن قربانیان و یافتن کودکان مفقودشده کار کردند.
ادعاهای متناقض دولت آمریکا
در روزهای نخست، مقام‌های دولت ترامپ مسئولیت حمله را رد کردند. مارکو روبیو گفت آمریکا عمداً مدرسه‌ای را هدف قرار نمی‌دهد و موضوع بررسی خواهد شد. نماینده اسرائیل در سازمان ملل مدعی شد احتمالاً سپاه مدرسه را هدف گرفته است و ترامپ نیز بدون ارائه مدرک، ایران را مسئول دانست.
پیت هگست نیز ادعا کرد ایران از مدارس و بیمارستان‌ها موشک شلیک می‌کند؛ اما گزارش تأکید می‌کند هیچ مدرکی ارائه نشده که نشان دهد حتی یک موشک از اطراف مدرسه شلیک شده باشد.
ترامپ همچنین مدعی شد تاماهاک سلاحی عمومی است و ایران نیز تعدادی از آن را در اختیار دارد. گزارش این ادعا را نادرست می‌داند و می‌گوید تنها آمریکا، بریتانیا، استرالیا، ژاپن و هلند صاحب موشک تاماهاک هستند.
شواهد فنی درباره مسئولیت آمریکا
دراپ‌سایت تصاویر باکیفیتی از قطعات موشکی به‌دست‌آمده در محل را در اختیار ترور بال، کارشناس تسلیحاتی، قرار داد. او قطعات را متعلق به دست‌کم دو موشک تاماهاک تشخیص داد. کد شناسایی موجود روی اجزا نیز متعلق به شرکت ریتیان، پیمانکار اصلی تاماهاک، بود.
نیویورک‌تایمز در ۱۲ مارس گزارش داد تحقیقات مقدماتی ارتش آمریکا به این نتیجه رسیده که یک موشک تاماهاک آمریکایی مدرسه را هدف گرفته است. بر اساس این گزارش، آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا ساختمان مدرسه را به اشتباه به‌عنوان هدف نظامی کدگذاری کرده و آن را به فرماندهی مرکزی تحویل داده بود.
تحقیقات دیگری که بلومبرگ به آن دست یافته بود نشان می‌داد محل مدرسه به‌عنوان بخشی از تأسیسات دریایی سپاه وارد بانک اهداف شده و سامانه هوش مصنوعی «ماون» شرکت پالانتیر نیز تغییر کاربری آن به مدرسه را تشخیص نداده است. فرایندی که در گذشته ساعت‌ها زمان می‌برد، پیش از آغاز جنگ به چند دقیقه کاهش یافته بود.
مدرسه یا پایگاه نظامی؟
فرمانده سنتکام به کنگره گفت مدرسه درون یک پایگاه فعال موشک‌های کروز سپاه قرار داشت. اما مسئولان هرمزگان گفتند این مجموعه از سال ۲۰۱۴ به کاربری غیرنظامی اختصاص یافته و مدرسه از سال ۲۰۱۵ با مجوز رسمی فعالیت می‌کرد. تنها یک ساختمان اداری نیروی دریایی سپاه در اطراف باقی مانده بود که آن نیز پس از جنگ دوازده‌روزه سال ۲۰۲۵ تخلیه شده بود.
مدرسه دیوارها، ورودی‌ها و محوطه مستقل داشت و تصاویر فعالیت‌های آموزشی آن سال‌ها در وب‌سایت و شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شد. تصاویر ماهواره‌ای اواخر سال ۲۰۲۵ نیز حضور کودکان در حیاط و زمین ورزش را نشان می‌داد. گزارش همچنین می‌گوید هیچ انفجار ثانویه‌ای که نشانه وجود انبار مهمات باشد رخ نداد. یک مرکز فعال سپاه در فاصله بیش از یک مایلی مدرسه نیز در ساعات نخست جنگ هدف قرار نگرفت.
قصور، بی‌مبالاتی یا حمله عمدی؟
وس برایانت، مشاور پیشین هدف‌گیری در پنتاگون، گفت مدرکی ندارد که ارتش آمریکا آگاهانه یک مدرسه فعال را هدف گرفته باشد. ارزیابی او این است که سنتکام احتمالاً از نقشه‌های قدیمی استفاده کرده، مراحل استاندارد ارزیابی هدف را کنار گذاشته و بررسی خطر برای غیرنظامیان را انجام نداده است.
او گفت حتی اگر نظارت لحظه‌ای به‌دلیل نبود برتری هوایی ممکن نبود، مرور تصاویر ماهواره‌ای تازه یا جست‌وجویی ساده در اینترنت می‌توانست ماهیت غیرنظامی محل را آشکار کند. پنتاگون در ۲۴ ساعت نخست جنگ بیش از هزار هدف را بمباران کرد و این شتاب، همراه با اتکا به هوش مصنوعی، ممکن است حملات را عملاً به فرایندی خودکار تبدیل کرده باشد.
برایانت این رخداد را با سیاست هگست مبنی بر «حداکثر مرگ‌آوری، نه قانون‌گرایی ضعیف» مرتبط دانست. هگست پیش‌تر مرکز حفاظت از غیرنظامیان پنتاگون را منحل و محدودیت‌های مربوط به تلفات غیرنظامی را کاهش داده بود.
در مقابل، شماری از ایرانیان و کارشناسان معتقدند تکرار حملات، هدف‌گرفتن درمانگاه چند ساعت بعد و همراهی آن با حملات گسترده به رهبری سیاسی ایران، با توضیح «خطای انسانی» سازگار نیست. از نگاه آنان، این حملات بخشی از راهبرد «شوک و وحشت» برای ایجاد این تصور بود که هیچ مکانی امن نیست و حکومت توان محافظت از مردم را ندارد.
ارزیابی سازمان ملل و مسئولیت حقوقی
هیئت حقیقت‌یاب سازمان ملل نتیجه گرفت ساختمان مدرسه نقطه موردنظر حمله بوده و تخریب آن نتیجه انحراف موشک یا خسارت جانبی حمله به ساختمان مجاور نبوده است. این هیئت همچنین مدرکی نیافت که مدرسه برای مقاصد نظامی استفاده شده باشد.
گزارش سپتامبر این هیئت نتیجه گرفت آمریکا احتمالاً مرتکب جنایت جنگی شده است. به ارزیابی آن، استفاده از اطلاعات قدیمی و ناتوانی در تأیید مجدد ماهیت هدف «فراتر از سهل‌انگاری» بود؛ زیرا آمریکا با آگاهی از خطر قابل‌توجه اصابت به یک مکان غیرنظامی، بی‌مبالاتی کرده است.
بیش از صد کارشناس حقوق بین‌الملل نیز در نامه‌ای مشترک نوشتند حمله احتمالاً ناقض حقوق بشردوستانه است و اگر بی‌مبالاتی مسئولان اثبات شود، می‌تواند جنایت جنگی محسوب شود. طبق کنوانسیون‌های ژنو، مهاجم موظف است هر اقدام عملی ممکن را برای اطمینان از نظامی‌بودن هدف و کاهش تلفات غیرنظامی انجام دهد؛ وظیفه‌ای که به گفته کارشناسان، آمریکا در میناب انجام نداد.
دشواری پیگیری قضایی
ایران شواهد پزشکی، شهادت شاهدان و قطعات موشک‌ها را جمع‌آوری کرده و پرونده را از دادستانی میناب به تهران انتقال داده است. دولت ایران قصد دارد پس از صدور حکم داخلی، از کشورهایی که اصل «صلاحیت جهانی» را پذیرفته‌اند بخواهد مسئولان حمله را تعقیب کنند. این اصل به کشورها اجازه می‌دهد برخی جنایات سنگین را، حتی بدون ارتباط مستقیم با قلمرو یا اتباع خود، پیگیری کنند.
بااین‌حال، کارشناسان احتمال موفقیت این مسیر را اندک می‌دانند؛ زیرا تعقیب مقام‌های ارشد آمریکا به اراده سیاسی دولت‌های دیگر و مقاومت در برابر فشار واشنگتن نیاز دارد.
ایران و آمریکا هیچ‌کدام عضو دیوان کیفری بین‌المللی نیستند. ایران می‌تواند صلاحیت این دیوان را بپذیرد، اما در آن صورت عملکرد مقام‌های ایرانی نیز مشمول بررسی خواهد شد. پیگیری در دیوان بین‌المللی دادگستری نیز به‌دلیل محدودیت‌های صلاحیتی و خروج آمریکا از معاهدات مرتبط دشوار است.
یک پیشنهاد دیگر، تشکیل دادگاهی ویژه برای بررسی «جنایت تجاوز» است؛ مشابه دادگاهی که کشورهای اروپایی برای جنگ اوکراین ایجاد کرده‌اند. بااین‌حال، حتی صدور حکم علیه آمریکا با مشکل اجرای آن روبه‌رو خواهد شد.
پیامدهای روانی و اجتماعی
روان‌شناسان می‌گویند کودکان بازمانده با اختلال استرس پس از سانحه، احساس گناه، کابوس، اختلال تمرکز و ترس از مدرسه روبه‌رو هستند. برخی از آنان خواهر، برادر، دوستان یا معلمان خود را از دست داده‌اند و خود را به‌دلیل زنده‌ماندن یا ناتوانی در کمک به دیگران سرزنش می‌کنند.