ایرانیان بیش از گذشته خواهان تغییرات بنیادین‌اند؛ از ۸ درصد در دو دهه پیش تا حدود ۶۷ درصد امروز
گفت‌وگو با ابراهیم حاجیانی، جامعه‌شناس و نخستین مدیر ایسپا
منبع: انصاف‌نیوز
تاریخ: ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۶
ویدیوی کامل گفت‌وگو
ابراهیم حاجیانی، جامعه‌شناس و نخستین مدیر «مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران» (ایسپا)، در این گفت‌وگو از بحران اعتماد عمومی، تغییر نگرش ایرانیان به اصلاحات و تحولات بنیادین اجتماعی سخن می‌گوید. او همچنین ماجرای برخورد قضایی با ایسپا پس از انتشار نتایج نظرسنجی درباره رابطه ایران و آمریکا را شرح می‌دهد.
تلخیص: @irananalyses
بحران اعتماد عمومی
حاجیانی مهم‌ترین مسئله امروز ایران را «خلأ اعتماد» می‌داند؛ به این معنا که دیگر هیچ نهاد یا گروه مرجعی از اعتماد گسترده و فراگیر جامعه برخوردار نیست. خانواده سنتی همچنان با حدود ۵۸ تا ۶۰ درصد، مورد اعتمادترین نهاد است، اما اعتماد به روحانیت حدود ۱۵ درصد و اعتماد به استادان دانشگاه نیز بسیار پایین است.
در میان نهادهای نظامی و انتظامی، ارتش با حدود ۵۳ درصد بیشترین اعتماد را دارد و اعتماد به سپاه و پلیس حدود ۴۶ درصد است. به گفته او، شرایط جنگی باعث تقویت نسبی اعتماد به نیروهای مسلح و توانایی‌های ملی شده است. در مقابل، اعتماد به نهادهای سیاسی، از جمله دولت، مجلس و قوه قضائیه، عموماً در محدوده ۲۵ تا ۳۰ درصد قرار دارد.
بی‌اعتمادی هم‌زمان به رسانه‌های داخلی و خارجی
اعتماد به صداوسیما حدود ۲۵ درصد و اعتماد به شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان نزدیک به ۱۴ درصد است. حاجیانی تأکید می‌کند که میزان مخاطب با اعتماد یکسان نیست: نفوذ ماهواره ممکن است به حدود ۷۸ تا ۸۰ درصد برسد، اما این به معنای اعتماد مردم به محتوای آن نیست.
در نتیجه، جامعه هم به رسانه رسمی داخلی و هم به رسانه‌های خارجی بی‌اعتماد شده و با نوعی خلأ مرجع خبری روبه‌رو است.
کاهش امید به اصلاحات داخلی
به گفته حاجیانی، امید مردم به اصلاح امور از درون ساختار سیاسی، به‌ویژه از طریق انتخابات و صندوق رأی، به‌شدت کاهش یافته است. انتخاب مسعود پزشکیان برای مدت کوتاهی امید به اصلاحات را افزایش داد، اما این امید به‌سرعت فروکش کرد.
او می‌گوید جامعه ایران به‌شدت قطبی شده و شمار افرادی که خواهان تغییرات بنیادین هستند، افزایش چشمگیری یافته است. در پژوهش‌های «فرهنگ سیاسی ایرانیان»، حدود ۸ درصد از پاسخ‌دهندگان در سال‌های ۱۳۸۲ و ۱۳۸۳ خواهان تغییرات بنیادین بودند؛ این رقم اکنون به حدود ۶۷ درصد رسیده است.
اعتبار نظرسنجی‌ها و مشکل پاسخ‌ندادن مردم
حاجیانی دست‌کاری مستقیم نتایج نظرسنجی‌ها در مراکز رسمی را اقدامی غیرمنطقی می‌داند، زیرا در این صورت نظرسنجی کارکرد خود را برای تصمیم‌گیران از دست می‌دهد. بااین‌حال، مؤسسات غیردولتی ممکن است با محدودیت‌های بیشتری روبه‌رو شوند.
از نظر او، مشکل اصلی امروز «عدم پاسخگویی» مردم است. بخشی از جامعه به نظرسنجی‌ها و نهادهای اجراکننده آنها اعتماد ندارد و از پاسخ‌دادن خودداری می‌کند؛ مسئله‌ای که می‌تواند دقت نتایج را کاهش دهد. او همچنین تأکید می‌کند که نظرسنجی‌ها میانگین دیدگاه جامعه را نشان می‌دهند و الزاماً وضعیت همه گروه‌های اجتماعی را به یک اندازه منعکس نمی‌کنند.
نظرسنجی رابطه با آمریکا و برخورد قضایی با ایسپا
حاجیانی می‌گوید در دوره اصلاحات حساسیت زیادی نسبت به انتشار نظرسنجی‌ها وجود نداشت، اما بعدها محدودیت‌ها افزایش یافت. نقطه عطف، نظرسنجی درباره رابطه ایران و آمریکا بود که به سفارش مرکز پژوهش‌های مجلس انجام شد.
برای افزایش اعتبار، پرسش‌نامه واحدی به‌طور هم‌زمان توسط سه مؤسسه اجرا شد و نتایج آنها نیز مشابه بود. نتایج از نگاه مثبت بخش بزرگی از جامعه به رابطه با آمریکا حکایت داشت، اما انتشار آن به برخوردهای امنیتی و قضایی با ایسپا و محدودشدن فعالیت‌هایش انجامید.
حاجیانی معتقد است داده‌های افکار عمومی باید منتشر شوند تا سیاست‌گذاران، رسانه‌ها، معلمان و روحانیون بتوانند واقعیت جامعه را بشناسند. جلوگیری از انتشار این اطلاعات به تصمیم‌گیری کور منجر می‌شود و زمینه انتشار همان داده‌ها در رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور را فراهم می‌کند.
محبوبیت احمدی‌نژاد و روحانی
او ادعای روزنامه کیهان مبنی بر سقوط محبوبیت حسن روحانی به ۷ درصد را نادرست می‌داند. به گفته او، محبوبیت روحانی در پایان دولتش به دلایلی مانند اعتراضات ۱۳۹۶، حوادث آبان ۱۳۹۸، کرونا، خروج ترامپ از برجام و حملات سیاسی داخلی کاهش یافت، اما رقم ۷ درصد قابل‌قبول نیست.
حاجیانی در عین حال احتمال می‌دهد میزان حمایت از محمود احمدی‌نژاد در پایان دولت دوم او بیشتر از میزان حمایت از روحانی در پایان دولتش بوده باشد، اما نه با فاصله‌ای که برخی رسانه‌ها ادعا می‌کنند.
تحولات اجتماعی آینده ایران
حاجیانی پیش‌بینی می‌کند که در دهه آینده گرایش به سبک زندگی مدرن، رفاه، مصرف‌گرایی و لذت‌بردن از زندگی افزایش یابد. نگرش‌های دینی، سیاسی و خانوادگی و همچنین روابط زناشویی و جنسی نیز دستخوش تغییر خواهند شد.
از نظر او، مهم‌ترین تحول ساختاری در نهاد خانواده رخ می‌دهد: افزایش خانواده‌های تک‌نفره و تک‌والد، طلاق، تجرد دائمی و خودداری از ازدواج، همراه با گسترش تحصیلات، اشتغال و استقلال زنان.
اعتراضات ۱۴۰۱ و جایگاه زنان
او اعتراضات سال ۱۴۰۱ و مرگ مهسا امینی را نقطه عطفی بنیادین در جامعه ایران می‌داند؛ تحولی که به‌ویژه در مطالبات و جایگاه زنان، نگرش‌های دینی و سیاسی و حدود دخالت دین در سیاست و زندگی اجتماعی اثر گذاشته است. حاجیانی این رخداد را چنان عمیق می‌داند که آن را در آستانه توصیف به‌عنوان یک «انقلاب اجتماعی» قرار می‌دهد، هرچند در نهایت اصطلاح «تحول بنیادین» را به کار می‌برد.https://ensafnews.com/668571/%d9%86%d8%ae%d8%b3%d8%aa%db%8c%d9%86
-%d9%85%d8%af%db%8c%d8%b1-%d8%a7%db%8c%d8%b3%d9%be%d8%a7-%d8%a8%db%8c%d8%b3%d8%aa-%d8%b3%d8%a7%d9%84-%d9%be%db%8c%d8%b4-%db%b8-%d8%af%d8%b1%d8%b5%d8%af%d8%8c/