تلخی و سردرگمی ایران درباره چگونگی صلح با ترامپ
پس از هفته‌ای پرتنش در مجمع عمومی سازمان ملل، پیشنهاد تازه آتش‌بس ایران مطرح شد و ظاهراً از دستور کار کنار رفت
رابین رایت | نیویورکر | ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶
لینک مقاله
درباره نویسنده: رابین رایت، نویسنده و تحلیلگر سیاست خارجی نیویورکر و از روزنامه‌نگاران باسابقه حوزه ایران و خاورمیانه است.
ترجمه و تلخیص: @irananalyses

مسعود پزشکیان در سفر فشرده خود به نیویورک، پس از هفت ماه جنگ با آمریکا و اسرائیل، خسته، خشمگین و درعین‌حال سردرگم به نظر می‌رسید. از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، او اغلب دولت را از مکانی زیرزمینی اداره کرده تا به سرنوشت علی خامنه‌ای و ده‌ها مقام سیاسی و نظامی کشته‌شده در حملات هوایی دچار نشود. حضور پزشکیان در نیویورک وضعیتی کم‌سابقه ایجاد کرد: سرویس مخفی آمریکا و پلیس نیویورک، با هماهنگی محافظان سپاه، از رئیس‌جمهور کشوری حفاظت کردند که در حال جنگ با ایالات متحده است.
ایران در مذاکرات غیرمستقیم سه‌ساعته با نمایندگان آمریکا، با میانجیگری قطر، طرحی هفت‌روزه برای پایان‌دادن به جنگ ارائه کرد. بر اساس این پیشنهاد، آمریکا باید تحریم‌ها و محاصره دریایی ایران را لغو می‌کرد و در مقابل، ایران تنگه هرمز را به روی کشتیرانی بین‌المللی باز می‌کرد. توقف درگیری میان ایران و آمریکا، آتش‌بس در عملیات اسرائیل در لبنان، آزادسازی حدود ۱۲ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران و ازسرگیری مذاکرات هسته‌ای نیز در طرح گنجانده شده بود. عباس عراقچی گفت بهتر است این روند پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا تکمیل شود، هرچند مدعی شد تهران عجله‌ای ندارد.
این پیشنهاد در اصل بازگشت به مفاد تفاهم‌نامه اسلام‌آباد بود که ترامپ و پزشکیان در ژوئن امضا کردند، اما پس از حمله ایران به سه کشتی عبوری از مسیری که تهران آن را «غیرمجاز» می‌دانست، در ژوئیه فروپاشید و آمریکا دور تازه‌ای از حملات هوایی را آغاز کرد. استیو ویتکاف مذاکرات جدید را «سازنده و موفق» و ترامپ آن را «بسیار خوب» توصیف کردند؛ بااین‌حال، وال‌استریت ژورنال گزارش داد که ترامپ پیشنهاد ایران را رد کرده و انتظار دارد پس از انتخابات میان‌دوره‌ای بمباران ایران را از سر بگیرد، هرچند تماس‌های غیرمستقیم همچنان ادامه دارد.
علی واعظ معتقد است تهران پیشنهادی از نوع «شیر بیاید من می‌برم، خط بیاید تو می‌بازی» ارائه کرده است: پذیرش آن توافقی مطلوب برای ایران ایجاد می‌کند و رد آن به تهران اجازه می‌دهد آمریکا را مانع دیپلماسی معرفی کند. دنی سیترینوویچ نیز پرسش اصلی را نه پذیرش یا رد پیشنهاد، بلکه پیامدهای روز پس از پاسخ منفی واشنگتن می‌داند.
هم‌زمان با دیپلماسی، لحن دو طرف به‌شدت تهدیدآمیز بود. ترامپ در سازمان ملل از احتمال «نابودی سریع جمهوری اسلامی» سخن گفت و تهدید کرد در صورت نپذیرفتن شرایط گسترده‌تر آمریکا، ایران را به جهنم خواهد فرستاد. خواسته‌های او شامل برچیدن تمام بخش‌های باقی‌مانده برنامه هسته‌ای است که می‌تواند کاربرد تسلیحاتی داشته باشد. پزشکیان نیز گفت ایران در برابر فشار آمریکا «زانو نخواهد زد» و هشدار داد که امنیت منطقه یا به‌صورت جمعی تأمین می‌شود یا همه با ناامنی روبه‌رو خواهند شد. او تصاویر علی خامنه‌ای و قربانیان حملات آمریکا به یک مدرسه در میناب و سالن ورزشی لامرد را نمایش داد؛ حملاتی که سازمان ملل احتمال داده است مصداق جنایت جنگی باشند. ایران نیز تاکنون صدها حمله موشکی و پهپادی انجام داده که چهارده کشور را تحت‌تأثیر قرار داده است.
با وجود این نمایش مقاومت، اقتصاد ایران با شدیدترین فشار از زمان جنگ ایران و عراق روبه‌روست. اقتصاد از آغاز جنگ حدود ۱۰ درصد کوچک شده، صادرات نفت بیش از ۸۰ درصد کاهش یافته، ارزش دلار از حدود ۶۰۰ هزار ریال در سال گذشته به ۲.۳ میلیون ریال رسیده و تورم ماه گذشته به نزدیک ۸۵ درصد افزایش یافته است. قطع برق رایج شده و تحریم همه شرکت‌های هواپیمایی عمده ایران نیز به اجرا درآمده است. سفر کم‌هزینه پزشکیان—اقامت در خانه سفیر به‌جای رزرو چند طبقه هتل مجلل—بازتاب سیاست ریاضتی دولت بود. مهم‌ترین اهرم باقی‌مانده تهران دیگر ذخایر عظیم نفتی نیست، بلکه توانایی کنترل دسترسی به تنگه هرمز است که حدود ۲۰ درصد انرژی جهان از آن عبور می‌کند.
آمریکا نیز هزینه سنگینی پرداخته است. پنتاگون هزینه جنگ تا اوایل سپتامبر را حدود ۴۴ میلیارد دلار اعلام کرده، درحالی‌که برآوردهای مستقل آن را بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار می‌دانند. متوسط قیمت بنزین به حدود ۴.۵ دلار و گازوئیل به ۶.۵ دلار در هر گالن رسیده است. دیوید پترائوس گفته برخی پایگاه‌های مهم آمریکا، از جمله العدید در قطر، به‌دلیل حملات مؤثر ایران دیگر کارایی سابق را ندارند. مؤسسه هادسن نیز نتیجه گرفته که اگرچه آمریکا تعدادی از موشک‌ها و پرتابگرهای ایران را منهدم کرده، شبکه غیرمتمرکز تولید پهپادهای ایران می‌تواند سریع‌تر بازسازی شود و ماهیت جنگ در منطقه سریع‌تر از توان انطباق آمریکا تغییر کرده است.
رابرت مالی می‌گوید ایران به‌دلیل فشار شدید اقتصادی خواهان توافق است، اما دو طرف از شکست توافق قبلی درس‌های متضادی گرفته‌اند. تهران معتقد است به‌دلیل بی‌اعتمادی به آمریکا، واشنگتن باید ابتدا امتیازهایی مانند کاهش فشار اقتصادی بدهد و سپس ایران تنگه را باز کند. دولت ترامپ، در مقابل، توافق پیشین را ذاتاً ناقص می‌داند و معتقد است ایران باید ابتدا از نظر اقتصادی خفه شود تا امتیاز بدهد. این تضاد بنیادی، دستیابی سریع به توافق را بسیار دشوار کرده است.
پزشکیان در داخل نیز با مخالفت تندروها مواجه است. روزنامه کیهان هشدار داد نیویورک محل لبخند و مذاکره نیست و نباید هیچ نشانه‌ای از ضعف نشان داده شود؛ خبرگزاری فارس نیز اساساً با سفر او مخالفت کرد. صادق زیباکلام مشکل اصلی ایران را نه آمریکا، اعراب یا نتانیاهو، بلکه تندروهایی دانست که طی ۳۶ سال تمام قدرت را در اختیار گرفته‌اند و حاضر نیستند حتی به بهای نابودی زندگی ۹۰ میلیون ایرانی از آن عقب‌نشینی کنند.
اسرائیل نیز مانع مهم دیگری است. نتانیاهو، در آستانه انتخاباتی دشوار، وعده داده عملیات در لبنان را تا خلع سلاح حزب‌الله ادامه دهد و جنگ‌های ایران و غزه را «نبرد با بربرها» خوانده است. تغییر یا خلع سلاح رژیم ایران نیز دهه‌ها محور سیاست او بوده است. از سوی دیگر، ترامپ در حزب جمهوری‌خواه با مخالفت‌هایی درباره جنگ مواجه است، اما پایان سریع و آبرومندانه آن می‌تواند متحدان و محافظه‌کارانی را خشمگین کند که هیچ اعتمادی به تهران ندارند.
نتیجه مقاله این است که پیشنهاد هفت‌روزه ایران می‌توانست راهی برای توقف فوری جنگ و کاهش فشار بر بازار جهانی انرژی باشد، اما اختلاف اصلی بسیار عمیق‌تر از یک آتش‌بس کوتاه است. تهران خواهان دریافت تضمین و امتیاز اقتصادی پیش از عقب‌نشینی است؛ واشنگتن می‌خواهد فشار را تا زمان تسلیم ایران حفظ کند؛ و اسرائیل نیز اهداف نظامی و سیاسی مستقلی دارد. حتی اگر درگیری موقتاً متوقف شود، مذاکره درباره برنامه هسته‌ای طولانی و پیچیده خواهد بود؛ همان‌گونه که توافق سال ۲۰۱۵ با مشارکت شش قدرت جهانی بیش از دو سال زمان برد. سفر پزشکیان تلاشی برای ایجاد تحرک دیپلماتیک بود، اما رد پیشنهاد از سوی ترامپ نشان داد که پایان جنگ هنوز نزدیک نیست.