درون «زنجیره کشتار» آمریکا که یک مدرسه ایرانی را نابود کرد
تحقیقات پنتاگون نشان می‌دهد اطلاعات ناقص، تصاویر قدیمی، شتاب عملیاتی، کاهش نیروهای حفاظت از غیرنظامیان و اتکای بیش از حد به هوش مصنوعی به حمله‌ای انجامید که دست‌کم ۱۲۳ کودک را کشت
نویسندگان: بن بارتنستاین و کریشنا کارا
منبع: بلومبرگ ــ مجموعه The Big Take
تاریخ انتشار: ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶
ترجمه و تلخیص: @IranAnalyses
دو موشک تاماهاوک آمریکا روز ۲۸ فوریه به ساختمان و محوطه دبستان «شجره طیبه» در میناب اصابت کرد و بیش از ۱۵۰ نفر، از جمله دست‌کم ۱۲۳ کودک، را کشت. این حادثه از نظر شمار کودکان قربانی، مرگ‌بارترین خطای هدف‌گیری ارتش آمریکا در قرن بیست‌ویکم توصیف شده است. براساس گزارش بلومبرگ، برخی کارکنان پنتاگون ظرف چند ساعت دریافتند که آمریکا مسئول حمله بوده، اما واشنگتن هنوز رسماً مسئولیت آن را نپذیرفته و دونالد ترامپ پیش‌تر احتمال داده بود تهران مسئول حادثه باشد.
هیئت حقیقت‌یاب مستقل سازمان ملل می‌گوید دلایل معقولی وجود دارد که حمله میناب و یک حمله دیگر آمریکا در همان روز، جنایت جنگی محسوب شوند. این هیئت نتیجه گرفته است که آمریکا به تعهد خود برای انجام تمام اقدامات ممکن جهت اطمینان از نظامی‌بودن هدف عمل نکرده و این قصور «فراتر از سهل‌انگاری» بوده است. پنتاگون از ماه مارس تحقیق داخلی خود را آغاز کرده و گزارش آن ماه‌هاست تقریباً تکمیل شده، اما هنوز منتشر نشده است.
مقام‌های دخیل در تحقیق می‌گویند این فاجعه نتیجه یک تصمیم منفرد نبود، بلکه از زنجیره‌ای از خطاهای قابل‌پیشگیری شکل گرفت: اطلاعات قدیمی، به‌روزرسانی‌نشدن طبقه‌بندی محل، نبود ارتباط میان پایگاه‌های اطلاعاتی، اتکای بیش از حد به نرم‌افزار هوش مصنوعی، کاهش شدید نیروهای حفاظت از غیرنظامیان و فشار سیاسی برای اجرای حمله‌ای گسترده و سریع. دولت ترامپ خواستار حمله‌ای سنگین شده بود و در ۲۴ ساعت نخست بیش از هزار هدف در ایران مورد اصابت قرار گرفت؛ بنابراین، کاری که در جنگ‌های گذشته هفته‌ها یا ماه‌ها زمان می‌برد، طی چند روز و گاه با کمک هوش مصنوعی در چند دقیقه انجام شد.
محل نظامی‌ای که به مدرسه تبدیل شده بود
مدرسه شجره طیبه با ۲۶۰ دانش‌آموز روی زمینی ساخته شده بود که پیش‌تر بخشی از تأسیسات نیروی دریایی سپاه پاسداران بود. پایگاه اصلی اطلاعات نظامی آمریکا محل را سال‌ها قبل به‌عنوان تأسیسات سپاه ثبت کرده بود، اما این طبقه‌بندی با وجود تغییر کاربری آن به مدرسه اصلاح نشد. میناب به‌دلیل موقعیتش در نزدیکی تنگه هرمز و حضور یگان‌های موشکی، دریایی و تدارکاتی سپاه، از اهداف مهم روز نخست جنگ محسوب می‌شد.
تصاویر تجاری ماهواره‌ای نشان می‌داد که تا سال ۲۰۱۷ دیوارها و ورودی‌هایی برای جداسازی مدرسه از پایگاه نظامی ساخته شده بود. در تصاویر سال ۲۰۱۸ نیز دیوارهای رنگی، زمین فوتبال، محل صف دانش‌آموزان و علامت‌های بازی در محوطه دیده می‌شد. مدرسه علاوه بر وب‌سایت مستقل، در گوگل‌مپ نیز به‌عنوان مدرسه ثبت شده بود. یک تحلیلگر آمریکایی از سال ۲۰۱۹ متوجه تغییرات شده و توضیحاتی ثبت کرده بود، اما این یادداشت در سامانه‌ای قرار گرفت که به پایگاه اصلی مورد استفاده برای هدف‌گیری متصل نبود.
گزارش‌های قبلی نشان داده‌اند که مسئولان هدف‌گیری از تصاویری استفاده کرده بودند که هفت سال به‌روزرسانی نشده و مدرسه را نشان نمی‌داد. تحقیق داخلی اکنون بر ناکامی آژانس اطلاعات دفاعی آمریکا در بازطبقه‌بندی این محل متمرکز شده است. برخلاف تأسیسات هسته‌ای مهم ایران که پیوسته زیر نظر تحلیلگران قرار داشتند، اهداف کم‌اهمیت‌تر مانند میناب ماه‌ها یا سال‌ها بدون بررسی دقیق باقی می‌ماندند.
نقش هوش مصنوعی و سامانه «میون»
در مرکز عملیات هدف‌گیری آمریکا سامانه‌ای به نام «Maven Smart System» قرار داشت که شرکت پالانتیر آن را ساخته است. میون بیش از ۱۵۰ منبع اطلاعاتی، از تصاویر ماهواره‌ای و داده‌های حسگرها تا گزارش‌های اطلاعاتی و علائم مخابراتی، را ترکیب می‌کند تا تصویری یکپارچه برای فرماندهان بسازد. این نرم‌افزار برای هماهنگی عملیات، فرماندهی، کنترل و انتخاب هدف به کار می‌رود.
برخی کارکنان سنتکام تصور می‌کردند میون باید اطلاعات قدیمی یا تناقض‌های موجود در پرونده اهداف را به‌طور خودکار شناسایی کند، اما مشخص نیست این انتظار بر چه اساسی شکل گرفته بود. پالانتیر می‌گوید مسئول کیفیت داده‌های ورودی یا شناسایی کمبودهای اطلاعاتی نیست و شواهدی وجود ندارد که نرم‌افزار عامل خطا بوده باشد. مسئولیت اصلی داده‌ها مطابق قرارداد بر عهده دولت آمریکا قرار دارد.
بااین‌حال، پس از حمله میناب، پالانتیر قابلیت‌های جدیدی به میون افزود تا اطلاعات پایه را دوباره بررسی، عوامل رد صلاحیت یک هدف را شناسایی و تناقض‌ها یا خطاهایی را که ممکن است از نگاه انسان دور مانده باشند علامت‌گذاری کند. به گفته یک فرد آگاه، این قابلیت‌ها تاکنون چند مورد ناهنجاری را شناسایی کرده‌اند.
گزارش نتیجه نمی‌گیرد که هوش مصنوعی به‌تنهایی مدرسه را انتخاب یا دستور حمله را صادر کرده است. مشکل اصلی این بود که داده قدیمی و نادرست وارد سامانه شد، کاربران از نرم‌افزار انتظاری بیش از توان و مسئولیت تعریف‌شده آن داشتند و خروجی سامانه نیز در محیطی شتاب‌زده، بدون بررسی کافی انسانی، معتبر تلقی شد.
«زنجیره کشتار» چگونه عمل می‌کند؟
«زنجیره کشتار» اصطلاح نظامی برای فرایند چندمرحله‌ای شناسایی، بررسی، تأیید و حمله به یک هدف است. این فرایند شامل گردآوری اطلاعات، بررسی اعتبار و تازگی داده‌ها، انتخاب سلاح و زمان حمله، برآورد خسارت جانبی، ارزیابی حقوقی و در نهایت تأیید فرمانده ارشد می‌شود. تحلیلگران اطلاعاتی، متخصصان تصاویر، کارشناسان هدف‌گیری، حقوق‌دانان، فرماندهان عملیاتی و خدمه شلیک در آن مشارکت دارند.
پرونده میناب ابتدا در «کتابخانه اهداف» آمریکا وجود داشت؛ آرشیوی شامل هزاران هدف احتمالی در ایران، از پایگاه‌های هوایی، کارخانه‌های موشکی و تأسیسات هسته‌ای تا بنادر و مراکز نظامی. چنین فهرست‌هایی ممکن است سال‌ها نگهداری شوند، اما باید مرتب به‌روزرسانی شوند، زیرا یک پادگان ممکن است به مدرسه، بیمارستان، مسجد یا منطقه مسکونی تبدیل شود. در پرونده میناب، این بازبینی مستمر انجام نشده بود.
یکی دیگر از مراحل معمول، تهیه «الگوی زندگی» است؛ یعنی بررسی رفت‌وآمد انسان‌ها، ساعات فعالیت و تغییرات محل برای تشخیص حضور غیرنظامیان. اطلاعات انسانی آمریکا در جنوب ایران محدود بود و شتاب حمله نیز فرصت بررسی دقیق‌تر را کاهش داد. حدود سه‌دوجین نفر در مراحل مختلف زنجیره هدف‌گیری میناب نقش داشتند که بیشتر آنان هزاران کیلومتر دورتر، در مقر سنتکام در تامپای فلوریدا، اطلاعات و تصاویر را بررسی می‌کردند.
در پایان، فرمانده ارشد باید می‌پرسید آیا هدف قانونی است، آیا اطلاعات کافی وجود دارد و آیا برای کاهش آسیب به غیرنظامیان احتیاط‌های معقول صورت گرفته است. در ساعات اولیه ۲۸ فوریه، پاسخ هر سه پرسش درباره میناب مثبت اعلام شد. محققان پنتاگون نیز دریافتند که در سراسر زنجیره هدف‌گیری، اطمینان بالایی وجود داشت که محل همچنان تأسیسات سپاه است؛ اطمینانی که بر اطلاعات ناقص و منسوخ استوار بود.
حذف ساختارهای حفاظت از غیرنظامیان
پیش از حمله، پیت هگست، وزیر دفاع، بیشتر واحدهای «کاهش آسیب به غیرنظامیان» پنتاگون را منحل یا به‌شدت کوچک کرده بود. شمار کارکنان این مجموعه‌ها حدود ۹۰ درصد کاهش یافت و به کمتر از ۲۰ نفر رسید؛ تیم سنتکام نیز از ۱۰ نفر به یک نفر تقلیل پیدا کرد. هیچ‌یک از اعضای این واحد، محل میناب را پیش از حمله بررسی نکرد.
این تیم‌ها معمولاً محیط غیرنظامی اطراف هدف را ترسیم، احتمال حضور مردم را ارزیابی و گزینه‌های کم‌خطرتر برای زمان یا شیوه حمله پیشنهاد می‌کنند. معلوم نیست بررسی آنان قطعاً می‌توانست حمله را متوقف کند، اما مقام‌های تحقیق می‌گویند حذف نیروها و کنارگذاشتن این گروه از برنامه‌ریزی، یکی از فرصت‌های ازدست‌رفته برای شناسایی مدرسه بود.
این ظرفیت‌ها پس از حمله پهپادی اوت ۲۰۲۱ در کابل تقویت شده بودند؛ حمله‌ای که به‌دلیل اشتباه‌گرفتن یک امدادگر با عامل تهدید، ۱۰ غیرنظامی را کشت. هگست این ساختارها را برنامه‌هایی «غیرکشنده متعلق به دوره بایدن» خوانده و سرعت و قدرت مرگ‌بار عملیات را در اولویت قرار داده بود. چند روز پس از حمله میناب نیز کارزار هوایی آمریکا را «مرگ‌بارترین و دقیق‌ترین عملیات هوایی تاریخ» توصیف کرد.
دو حمله پیاپی به مدرسه
براساس بازسازی فعالان حقوق بشر، وکلا، متخصصان پزشکی قانونی دیجیتال و سازمان Airwars، پس از انتشار نخستین خبرهای حمله آمریکا، معلمان از والدین خواستند زودتر برای بردن کودکان بیایند. کمی پس از ساعت ۱۱ صبح، نخستین موشک به بخشی از مدرسه برخورد کرد. معلمان کودکان وحشت‌زده را از حیاط به نمازخانه بردند تا پناه بگیرند.
دقایقی بعد، موشک دوم اصابت کرد، ترکش‌ها در مدرسه پراکنده شد و بخشی از سقف فروریخت. تنها چند کودک در نمازخانه، زیر آوار، زنده ماندند. شدت انفجار به‌اندازه‌ای بود که برخی والدین مجبور شدند کودکان خود را از روی لباس، دستبند، جامدادی، کفش یا جوراب شناسایی کنند.
براساس آمار «فعالان حقوق بشر در ایران»، در ۳۹ روز نخست جنگ دست‌کم ۱۷۰۱ غیرنظامی، به‌طور متوسط روزانه ۴۳ نفر، کشته شدند؛ رقمی که این نهاد آن را برآوردی حداقلی می‌داند. آمریکا همچنین حمله اول سپتامبر به یک منطقه مسکونی در کوهستک، حدود ۳۲ کیلومتری جنوب میناب، را بررسی می‌کند؛ حمله‌ای که هم‌زمان با برگزاری مراسم عروسی دست‌کم پنج کشته و ده‌ها مجروح برجای گذاشت.
مسئولیت حقوقی و سیاسی