تندروهای ایران چگونه غلبه کردند و توافق صلح با آمریکا را به شکست کشاندند
به گفته منابع حکومتی، مخالفان توافق با طراحی مخفیانه حمله به کشتی‌ها در تنگه هرمز آن را از مسیر خارج کردند؛ پزشکیان پس از اطلاع از این حملات به‌شدت خشمگین شد
نویسنده: فرناز فصیحی https://www.nytimes.com/2026/09/13/world/middleeast/iran-hard-liners-sabotaged-peace-deal.html
منبع: نیویورک‌تایمز
تاریخ انتشار: ۱۳ سپتامبر ۲۰۲۶
ترجمه و تلخیص: @IranAnalysesن
نیویورک تایمز این گزارش را براساس مصاحبه با هشت مقام فعلی، چهار مقام سابق و سه عضو سپاه پاسداران و همچنین بررسی ده‌ها سخنرانی، مصاحبه و اظهارنظر مقام‌ها و فرماندهان ایرانی از ژوئن تا سپتامبر تهیه کرده است. منابع او برای گفت‌وگو درباره اختلافات حساس امنیتی نخواستند نامشان فاش شود.
مسعود پزشکیان در اوایل ژوئیه، پس از مذاکره موفق بر سر توافق صلح با آمریکا، برای شرکت در بخشی از مراسم یک‌هفته‌ای خاکسپاری علی خامنه‌ای به عراق رفته بود. در همان زمان ناگهان مطلع شد نیروهای ایرانی در تنگه هرمز به سه کشتی تجاری شلیک کرده‌اند؛ یک نفت‌کش حامل گاز طبیعی مایع قطر را به آتش کشیده و به دو شناور دیگر آسیب رسانده‌اند. این اقدام موجی از محکومیت‌های بین‌المللی علیه ایران به راه انداخت.
پزشکیان که از حملات خشمگین شده بود، با احمد وحیدی، فرمانده کل سپاه پاسداران، تماس گرفت و با صدای بلند این اقدام را بی‌ملاحظه خواند و توضیح خواست. به گفته پنج مقام ایرانی و دو عضو سپاه، وحیدی پاسخ داد که نه مجوز حمله را صادر کرده و نه از قبل از آن اطلاع داشته است. شورای عالی امنیت ملی نیز، باوجود نقش محوری خود در جنگ و مذاکرات، در جریان عملیات قرار نگرفته بود. بخش بزرگی از رهبران کشور نمی‌دانستند جناحی حاشیه‌ای اما تندرو، مستقلاً تصمیم به حمله گرفته است.
به روایت گزارش، این عملیات مخفیانه در نهایت تلاش عمل‌گرایان میانه‌رو برای پایان‌دادن به جنگ با آمریکا و ترمیم اقتصاد بحران‌زده ایران را خنثی کرد. تندروها تا حدی به این دلیل موفق شدند که تنها مقام دارای اختیار نهایی برای حل اختلافات، یعنی رهبر جدید، مجتبی خامنه‌ای، از زمان انتخابش در ماه مارس عملاً به شخصیتی نامرئی تبدیل شده است. او در انظار عمومی دیده نشده، صدایش شنیده نشده و حتی اصالت برخی بیانیه‌ها و پیام‌های منتسب به او، از جمله از سوی پزشکیان، مورد تردید قرار گرفته است.
پزشکیان بلافاصله به تهران بازگشت؛ اما صبح روز بعد، درحالی‌که مراسم خاکسپاری هنوز ادامه داشت، آمریکا با حملات هوایی به ایران پاسخ داد و دو کشور دوباره وارد جنگ شدند. آنچه در پی آمد، به گفته مقام‌های ایرانی، از شدیدترین رویارویی‌های سیاسی درون حاکمیت در سال‌های اخیر بود: مقام‌ها بر سر یکدیگر فریاد زدند، دو فرمانده ارشد تهدید به استعفا کردند و اتهام‌های خیانت و وطن‌فروشی میان جناح‌های رقیب ردوبدل شد.
پیامد این بحران به تغییراتی در شورای عالی امنیت ملی و انتصاب محسن رضایی به دبیری شورا کمک کرد. رضایی، فرمانده پیشین سپاه و سیاست‌مداری باتجربه، فردی دانسته شد که شاید بتواند میان جناح‌های رقیب میانجیگری کند. بااین‌حال، اختلافات ادامه یافت و جناح تندرویی که کشور را به مسیر تشدید جنگ سوق داد، موقعیت قوی‌تری پیدا کرد. در هفته گذشته، ایران برای نخستین بار چندین بار شناورهای نیروی دریایی آمریکا را هدف قرار داد و واشنگتن نیز دست‌کم هشت نفت‌کش ایرانی را منهدم کرد.
نقش حسین طائب در برهم‌زدن توافق
براساس تحقیقات دولت و نهادهای امنیتی ایران، تصمیم حمله به سه کشتی تجاری در ژوئیه به حسین طائب، روحانی بانفوذ و چهره اطلاعاتی مخالف توافق، بازمی‌گردد. سه مقام ایرانی گفته‌اند طائب از ابتدا با توافق صلح مخالف بود و به رهبر جدید می‌گفت ایران با پایان‌دادن به جنگ و پذیرش توافق مرتکب اشتباه شده است.
طائب در سخنرانی اخیر خود برای خانواده‌های نظامیان گفت با اصل مذاکره مخالف نیست، اما مذاکراتی که حقوق مردم را نادیده بگیرد و در برابر خواسته‌های زیاده‌خواهانه دشمن امتیاز بدهد، جایی در سیاست ایران ندارد. مجتبی خامنه‌ای اخیراً او را به ریاست بسیج، نیروی مسئول مهار اعتراضات داخلی، منصوب کرده است.
طائب بیش از ۲۰ سال ریاست سازمان اطلاعات سپاه را بر عهده داشت، اما علی خامنه‌ای در سال ۲۰۲۲، پس از ناکامی‌هایی مانند نفوذ اسرائیل به تشکیلات او و شکست یک عملیات در ترکیه، وی را برکنار کرد. پس از کشته‌شدن علی خامنه‌ای در آغاز جنگ، طائب دوباره به مرکز قدرت بازگشت و به گفته مقام‌ها، در انتخاب مجتبی خامنه‌ای به جانشینی پدرش نقشی اساسی داشت.هنگامی که پزشکیان خواست بداند چه کسی فرمان حمله را صادر کرده، به او گفته شد فرماندهان محلی براساس دستورالعملی دائمی عمل کرده‌اند که به آنان اجازه می‌داد هر کشتی ناقض مقررات مورد ادعای ایران در تنگه هرمز را بدون انتظار برای مجوز فرماندهی مرکزی هدف قرار دهند.
یکی از نشانه‌های اختلاف داخلی این بود که قرارگاه خاتم‌الانبیا سپاه برخلاف حملات قبلی و بعدی، هیچ بیانیه‌ای برای پذیرفتن مسئولیت عملیات ۷ ژوئیه صادر نکرد. مقام‌های ایرانی نیز در ساعات نخست پس از حمله، همین روایت را به آمریکا و برخی متحدان منطقه‌ای آن منتقل و عملیات را به عناصر خودسر نسبت دادند. عباس عراقچی، وزیر خارجه، برای کاهش تنش با واشنگتن فوراً به عمان، میانجی اصلی دو طرف، اعزام شد.
در داخل ایران، تندروها هم‌زمان در خیابان‌ها، تلویزیون دولتی و تجمعات شبانه به تیم مذاکره‌کننده و توافق صلح حمله می‌کردند و جمعیت‌هایی خواهان بازگشت به جنگ بودند. دولت نیز روایت رسمی متفاوتی ساخت و آمریکا را مسئول فروپاشی تفاهم‌نامه دانست. براساس این روایت، واشنگتن با متوقف‌نکردن حملات اسرائیل به حزب‌الله لبنان، آزاد نکردن دارایی‌های مسدودشده ایران و هدایت مخفیانه کشتی‌ها از بخشی از تنگه که تحت کنترل ایران نبود، ابتدا توافق را نقض کرده است.
اما به گفته پنج مقام، تعداد کمی از فعالان سیاسی داخل حکومت، از جمله خود پزشکیان، این روایت را باور دارند. رئیس‌جمهور ماه گذشته علناً گفت در هر توافقی ممکن است تخلفاتی رخ دهد، اما این اختلافات باید از طریق گفت‌وگو حل شوند، نه رویارویی. هنگامی که فرماندهان به‌طور خصوصی به او گفتند رهبر جدید حمله به سه کشتی را تأیید کرده، پزشکیان خواستار ارائه مدرک شد.
رهبر نامرئی و بحران تصمیم‌گیری
در ساختار جمهوری اسلامی، رهبر اختیار نهایی برای حل اختلافات داخلی را دارد؛ اما محل اقامت، سلامت جسمی و ذهنی و میزان مشارکت واقعی مجتبی خامنه‌ای در اداره کشور به موضوع گمانه‌زنی گسترده تبدیل شده است. علیرضا پیروزمند، روحانی ارشد و استاد دانشگاه عالی دفاع ملی، در تلویزیون دولتی پرسید وضعیت پنهان‌بودن رهبر قرار است شش ماه، یک سال، پنج سال یا ده سال ادامه یابد و هشدار داد اگر مردم نتوانند رهبر خود را ببینند، کشور در وضعیتی دائمی از ضعف و افول باقی خواهد ماند.
طیبه ماهروزاده، مادر همسر مجتبی خامنه‌ای، در یک مصاحبه ویدئویی از تدابیر امنیتی بسیار سختگیرانه پیرامون اعضای خانواده سخن گفت و اعلام کرد آنان هیچ خبری از رهبر و سه فرزندش ندارند. غلامعلی حدادعادل، پدر همسر خامنه‌ای، نیز در ژوئیه گفت رهبر به‌دلایل امنیتی با هیچ‌کس در تماس نیست، اما «ان‌شاءالله سالم است».
پیام‌های محدود منتسب به خامنه‌ای نیز به اختلافات دامن زده‌اند. پس از امضای توافق، بیانیه‌ای به نام او منتشر شد که می‌گفت چون رئیس‌جمهور و اکثریت شورای عالی امنیت ملی از تفاهم‌نامه حمایت کرده‌اند، آن را پذیرفته است؛ هرچند «از نظر مبنایی» دیدگاه دیگری دارد. تندروها بارها از عبارت «از نظر مبنایی» برای حمله به توافق استفاده کرده‌اند.
پزشکیان در ماه مه گفت با رهبر ملاقات کرده، اما زمان و مکان آن را مشخص نکرد. به گفته دو مقام فعلی و یک مقام سابق، نحوه این ملاقات غیرعادی بود: پزشکیان را با آمبولانسی دارای شیشه‌های پوشیده جابه‌جا کردند و سپس یک ارتباط تصویری امن برقرار شد. شخصی که خود را واسطه خامنه‌ای معرفی می‌کرد، روی صفحه ظاهر شد و مدعی بود پیام‌های رهبر و رئیس‌جمهور را به یکدیگر منتقل می‌کند. پزشکیان بعداً به یکی از متحدان نزدیک خود گفت مطمئن نیست واقعاً با رهبر در ارتباط بوده باشد.
رئیس‌جمهور ماه گذشته از دیداری دوم سخن گفت که به ادعای او هفت ساعت طول کشیده بود. او گفت در این جلسه درباره تمام مشکلات کشور، از هزینه زندگی و بیکاری تا تحریم‌ها، وحدت داخلی و مقاومت در دوران جنگ، گفت‌وگو شده است؛ اما نحوه برگزاری جلسه و سخنان خامنه‌ای را شرح نداد.
غلبه راهبرد تشدید جنگ
رهبران سیاسی و نظامی ایران چند هفته میان دو راهبرد برای شکستن بن‌بست با آمریکا بحث کردند. گزینه نخست، بازگشت به مذاکرات بود. گزینه دوم، تشدید حملات به اهداف آمریکایی با هدف آسیب‌زدن به شناورهای نظامی، کشتن نیروهای آمریکایی و افزایش قیمت جهانی نفت بود. هر دو راهبرد قرار بود به محاصره دریایی آمریکا علیه بنادر جنوبی ایران پایان دهند؛ محاصره‌ای که تجارت کشور را فلج کرده و، به گفته منابع گزارش، فروش نفت را به صفر رسانده است.
بحران اقتصادی نیز به‌سرعت تشدید شده است: ارزش پول ملی هر روز کاهش می‌یابد، تورم اوج گرفته و دولت با کمبود شدید نقدینگی روبه‌روست. در چنین شرایطی، فرماندهان تندرو، از جمله سرتیپ سیدمجید موسوی، فرمانده نیروی هوافضای سپاه، خواهان رویارویی شدند. آنان برنامه‌ای تفصیلی به شورای عالی امنیت ملی ارائه کردند که براساس آن، ایران و نیروهای متحدش، به‌ویژه حوثی‌های یمن و گروه‌های مسلح شیعه در عراق، باید حملات خود را تشدید کنند. زیرساخت‌های نفتی منطقه نیز در فهرست اهداف قرار داشت تا دامنه جنگ گسترش یابد و هزینه آن برای آمریکا و متحدانش افزایش پیدا کند.