گمانه‌زنی درباره آتش‌به‌اختیار بودن حملات ۱۶ تیر، یادآور تجربیاتی آشنا در دوران علی خامنه‌ای است که مکررا در ارتباط با پرونده‌های حساس امنیتی، ادعای نقش‌آفرینی «نیروهای خودسر» مطرح می‌شد. به‌ویژه، در مواقعی که هزینه‌ این پرونده‌ها برای حکومت ایران، به‌طور پیش‌بینی‌نشده افزایش می‌یافت.
قتل‌های سیاسی دگراندیشان، موسوم به «قتل‌های زنجیره‌ای»، موارد مختلف تهاجم به سفارتخانه‌های خارجی و حملات مکرر نیروهای لباس‌شخصی به کنسرت‌ها، تجمعات و دانشگاه‌ها، تنها برخی از اقدامات منتسب به نیروهای «خودسر» یا «خودجوش» در روایت‌های حکومتی بودند.
در این نوع اقدامات، چنین نبود که تمام بخش‌های رقیب حکومت ایران، به‌یکسان از تمام آنچه صورت می‌گرفت خبر داشته باشند. اما نهادهای متولی تصمیم‌گیری و اجرا، در چارچوب سازوکارهای مشخص حکومتی عمل می‌کردند. حتی در زمان‌هایی که هزینه اقدامات‌شان افزایش می‌یافت، بعضا شخص رهبر برای کنترل وضعیت وارد صحنه می‌شد.
در چنین بستری بود که به عنوان نمونه در پرونده موسوم به «قتل‌های زنجیره‌ای»، که در چارچوب رسمی وزارت اطلاعات انجام شده بودند، علی خامنه‌ای در همان ابتدا این قتل‌ها را به خارج از کشور نسبت داد و در عمل، برای «ساختار حکومتی» متولی حذف دگراندیشان حاشیه امنیت ایجاد کرد.
به همین ترتیب، پس از حملات هم‌زمان نیروهای پلیس و لباس‌شخصی به خوابگاه دانشجویان در تیر ۷۸، رهبر وقت مجددا با انتساب وقایع به «سازمان‌های جاسوسی»، محدوده مجاز پی‌گیری پرونده را تعیین کرد. در عمل هم میزان مصونیت لباس‌شخصی‌های مهاجم به دانشجویان در حدی بود که علی‌رغم محاکمه -و تبرئه- برخی فرماندهان پلیس، پای یکی از لباس‌شخصی‌ها نیز به دادگاه کشیده نشد.
حتی به دنبال تهاجم‌های پرهزینه دهه ۹۰ به مراکز دیپلماتیک -و مشخصا به سفارتخانه‌های بریتانیا و عربستان- علی خامنه‌ای به تخطئه صریح منتقدان مهاجمان پرداخت. او گفت هرچند رفتار «این جوانان که سینه‌چاک انقلاب و اسلام هستند» مطلوب نبوده، ولی کسی حق ندارد به خاطر حمله به سفارتخانه‌ها، «حزب‌اللهی‌ها و جوانان مؤمن و انقلابی» را زیر سوال ببرد یا آنها را «تندرو» بنامد.
در این خصوص که آیا مفهوم «نیروهای خودسر» در دوران رهبر سابق جمهوری اسلامی، پس از او با کلیدواژه‌های مشابه یا جدید بازتولید خواهد شد یا نه، البته هنوز نمی‌توان ارزیابی قاطعی داشت.
ولی در نگاه کلی به نظر می‌رسد که تا وقتی ساختار حکومت ایران، به مناسبات پشت‌پرده نهادهای موازی متکی است، روایت‌های مرتبط با «نیروهای خودسر» یا «آتش‌به‌اختیار»، جایگاه‌شان را در گفتمان رسمی حفظ خواهند کرد.
به‌ویژه، تا زمانی که رهبر جدید جمهوری اسلامی از انظار عمومی پنهان است، می‌توان تصور کرد که مناسبات پشت‌پرده و روایت‌های مرتبط، کارکرد حتی مهم‌تری داشته باشند.

https://www.bbc.com/persian/articles/cp938lp5y3eo