درآمدهای نفتی ایران در حال خشک‌شدن است و بحران اقتصادی را عمیق‌تر می‌کند
منبع: وال‌استریت ژورنال
تاریخ انتشار: ۷ سپتامبر ۲۰۲۶
ترجمه و تلخیص: @IranAnalyses
محاصره دریایی آمریکا که از اواسط ژوئیه دوباره برقرار شد، مهم‌ترین منبع درآمد ارزی ایران را به‌شدت محدود کرده است. براساس داده‌های شرکت ردیابی کپلر، از زمان بازگشت محاصره هیچ محموله نفت خام ایران از خط محاصره عبور نکرده است. تهران همچنان نفت را روی نفتکش‌ها بارگیری می‌کند، اما این محموله‌ها در داخل خلیج فارس گرفتار می‌مانند و به بازارهای خارجی نمی‌رسند.
ایران در ماه اوت روزانه حدود ۲۵۵ هزار بشکه نفت روی کشتی‌های داخل خلیج فارس بارگیری کرد؛ رقمی که ۸۵ درصد کمتر از میانگین روزانه فوریه تا آوریل بود. هیچ‌یک از این محموله‌های تازه‌بارگیری‌شده هنوز به خریداران خارجی تحویل نشده است. کاهش اندک ظرفیت ذخیره‌سازی موجود نیز ایران را وادار کرده تولید نفت را به سطحی نزدیک به مصرف داخلی کاهش دهد تا مخازن کشور کاملاً پر نشوند.
پس از تفاهم‌نامه میان ایران و آمریکا در اواسط ژوئن و توقف چند‌هفته‌ای محاصره، تهران توانست حجم قابل‌توجهی نفت را از خلیج فارس خارج و برای تحویل‌های آینده روی نفتکش‌های مستقر در آب‌های بین‌المللی ذخیره کند. محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت ایران، گفته است فرایند فروش و تحویل این نفت در فاصله هزاران کیلومتری از خلیج فارس و دریای عمان انجام می‌شود. ایران در ماه‌های اخیر از درآمد همین ذخایر خارج‌شده استفاده کرده است.
اما این ذخیره شناور از حدود ۹۰ میلیون بشکه در اواسط ژوئیه به نزدیک ۲۹ میلیون بشکه کاهش یافته است. کپلر برآورد می‌کند که اگر تحویل نفت با نرخ کنونی، یعنی حدود یک میلیون بشکه در روز، ادامه یابد، ذخایر شناور ایران تا اواسط اکتبر تمام خواهد شد. درآمد و پرداخت‌های مربوط به محموله‌هایی که قبلاً تحویل شده‌اند نیز احتمالاً تا اواسط دسامبر خشک می‌شوند.
چین مقصد اصلی این نفت است و تقریباً تمام تحویل‌های کنونی ایران به بازار چین می‌رود. اما برخی خریداران چینی در حال جایگزین‌کردن نفت ایران با محموله‌های عربستان، عراق و امارات هستند. مقام‌های نفتی کشورهای خلیج فارس که پیش از تعیین قیمت‌های ماهانه خرید مشتریان خود را بررسی می‌کنند، می‌گویند تعداد بسیار کمی محموله ایرانی در بازار معامله می‌شود.
کاهش عرضه باعث شده نفت ایران در برخی موارد، باوجود تحریم‌ها، برای پالایشگاه‌های چینی از نفت رقبا گران‌تر تمام شود. عراق برای جذب این خریداران، روی برخی گریدهای نفتی خود تخفیفی نزدیک به ۳۰ دلار در هر بشکه ارائه کرده است. در زمان انتشار گزارش، نفت برنت نیز حدود ۹۷ دلار در هر بشکه معامله می‌شد. این شرایط خرید نفت عراق و دیگر تولیدکنندگان خلیج فارس را برای پالایشگاه‌های چینی جذاب‌تر کرده است.
تحریم‌های تازه واشنگتن بانک‌ها و کانال‌های مالی تسهیل‌کننده معاملات ایران را نیز هدف قرار داده‌اند. بنابراین تهران ممکن است حتی در دریافت پول نفتی که پیش‌تر به چین یا دیگر خریداران تحویل داده، با مشکل بیشتری مواجه شود. فشار آمریکا فقط صادرات فیزیکی را محدود نمی‌کند، بلکه بر انتقال درآمدهای حاصل از محموله‌های قبلی نیز متمرکز شده است.
حدود یک‌سوم بودجه دولت ایران معمولاً از درآمد نفت تأمین می‌شود. فروش نفت مستقیماً به تأمین مالی نیروهای مسلح، از جمله سپاه پاسداران، نیز کمک می‌کند. وزارت خزانه‌داری آمریکا می‌گوید سپاه و سایر نهادهای نظامی از شرکت‌های اختصاصی و شبکه نفتکش‌های موسوم به «ناوگان سایه» برای فروش نفت و تکمیل بودجه خود استفاده می‌کنند.
آمریکا همچنین حمله به نفتکش‌های ایران را به بخشی از راهبرد جلوگیری از صادرات نفت تبدیل کرده است. روز شنبه، پس از آنکه ایران موشک‌های بالستیک به سوی دو ناو نیروی دریایی آمریکا، از جمله یک ناو هواپیمابر، شلیک کرد، آمریکا سه نفتکش ایرانی را هدف قرار داد. تشدید این رویارویی آزمونی برای محاسبه واشنگتن است که فشار اقتصادی بیشتر، تهران را به امتیازدهی وادار خواهد کرد.
مسیرهای زمینی نمی‌توانند صادرات دریایی ایران را جبران کنند. به گفته همایون فلکشاهی، رئیس تحلیل نفت خام کپلر، ایران با کامیون حداکثر می‌تواند روزانه حدود ۴۰ هزار بشکه جابه‌جا کند؛ درحالی‌که صادرات نفت کشور پیش از جنگ نزدیک به دو میلیون بشکه در روز بود. ایران همچنین واگن‌های ریلی کافی و مناسب برای حمل گسترده نفت خام و فرآورده‌های نفتی ندارد.
فشار فقط به نفت محدود نیست. محصولات پتروشیمی دومین منبع بزرگ درآمد ارزی ایران محسوب می‌شوند و آنها نیز به صادرات دریایی وابسته‌اند. کپلر تخمین می‌زند بارگیری محموله‌های پتروشیمی ایران تا ماه اوت نسبت به اوایل سال ۲۰۲۶ حدود دوسوم کاهش یافته باشد.
در مقابل، دیگر تولیدکنندگان خلیج فارس توانسته‌اند بخش مهمی از صادرات خود را حفظ کنند. نیروی دریایی آمریکا کشتی‌ها را در قالب کاروان‌های محافظت‌شده از تنگه هرمز عبور می‌دهد. عربستان و امارات نیز بخشی از نفت خود را از طریق خطوط لوله‌ای صادر می‌کنند که هرمز را دور می‌زنند. درنتیجه، محاصره به‌طور نامتناسبی صادرات ایران را هدف گرفته، درحالی‌که نفت رقبای منطقه‌ای آن همچنان به بازار می‌رسد.
کاهش صادرات نفت و پتروشیمی، بحران اقتصادی ایران را تشدید کرده است. تورم رسمی از ۸۰ درصد در مقایسه با سال قبل فراتر رفته و صندوق بین‌المللی پول برای سال جاری انقباض اقتصادی ۵.۴ درصدی پیش‌بینی کرده است؛ شدیدترین رکود اقتصادی ایران از دهه ۱۹۸۰.
کاهش درآمدهای ارزی توان دولت برای حمایت از ریال و پرداخت هزینه واردات، از جمله مواد اولیه موردنیاز کارخانه‌ها، را محدود می‌کند. واردات گران‌تر نیز تورم را افزایش می‌دهد. به گفته حماد حسین، اقتصاددان مؤسسه کپیتال اکونومیکس، ارزش ریال از زمان اعلام کارزار فشار اقتصادی ترامپ در ماه اوت تقریباً ۱۵ درصد دیگر در برابر دلار کاهش یافته است.
تجارت خارجی ایران کاملاً متوقف نشده است. براساس گزارش رسانه‌های ایرانی، کشور از اواسط مارس تا اواسط اوت نزدیک به ۱۵ میلیارد دلار کالای غیرنفتی صادر کرده، هرچند ارزش این صادرات از دوره مشابه سال قبل کمتر بوده است.
یکی از مهم‌ترین مسیرهای تجاری ایران نیز محدود شده است. تجارت رسمی از طریق امارات، پس از آنکه این کشور در ماه گذشته اعلام کرد مبادلات مالی و اقتصادی با ایران را متوقف می‌کند، تا حد زیادی از کار افتاده است. بخشی از تجارت همچنان از طریق شرکت‌های پوششی ادامه دارد. ایران همچنین مبادلات خود را به مسیرهای ترکیه، عراق، عمان و پاکستان منتقل کرده، اما استفاده از این مسیرها زمان و هزینه حمل‌ونقل و تجارت را افزایش می‌دهد.
عراق در این وضعیت دو نقش دارد: از یک‌سو یکی از مسیرهای جایگزین تجارت ایران و دورزدن محدودیت‌های امارات است؛ از سوی دیگر، با عرضه نفت تخفیف‌دار، برای ایران در بازار چین رقیب محسوب می‌شود. تخفیف نزدیک به ۳۰ دلار عراق می‌تواند پالایشگاه‌های چینی را بیش از پیش از نفت کمیاب و پرهزینه ایران دور کند.
دولت آمریکا از کاهش صادرات ایران به‌عنوان نشانه موفقیت کارزار خود یاد می‌کند. اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، نموداری از سقوط صادرات نفت و ارزش پول ایران را با تصویری شبیه فیلم «آرواره‌ها» منتشر کرد. اما نتیجه سیاسی فشار هنوز مشخص نیست. به گفته حماد حسین، همه‌چیز به میزان درد اقتصادی بستگی دارد که حکومت ایران برای تحقق اهداف نظامی و ژئوپولیتیک خود حاضر است تحمل کند.
مقام‌های خلیج فارس و تحلیلگران نشانه‌ای نمی‌بینند که فشار فزاینده، تهران را به تسلیم در مذاکرات وادار کند. الی گرانمایه، کارشناس ایران در شورای روابط خارجی اروپا، می‌گوید این کارزار بر خانوارهای ایرانی تأثیر شدیدی خواهد گذاشت، اما شواهد موجود نشان می‌دهد حکومت احتمالاً مقاومت خواهد کرد.
مقام‌های سعودی همچنین می‌گویند ایران ارسال سلاح، نیرو و اطلاعات برای حوثی‌های یمن را افزایش داده است. این اقدام می‌تواند تهدید علیه کشتی‌رانی و زیرساخت‌های عربستان را تشدید و علاوه بر هرمز، عبور و مرور از یک گلوگاه دریایی دیگر را نیز با خطر مواجه کند. بنابراین فشار اقتصادی ممکن است به‌جای تسلیم ایران، واکنش نظامی و منطقه‌ای شدیدتری ایجاد کند.