کمک محرمانه روسیه به ایران برای ساخت موشک‌های کروز مافوق‌صوت
نویسندگان: مایلز جانسون، مکس سدن و چارلز کلاور
منبع: https://www.ft.com/content/6cf367bc-95b0-4f1f-b149-a25684adefc3
تاریخ انتشار: ۲ سپتامبر ۲۰۲۶
ترجمه و تلخیص: @IranAnalyses
فایننشال تایمز در یک گزارش تحقیقی، براساس مکاتبات و سوابق سفر افشاشده و بررسی اختراعات ثبت‌شده نظامی روسیه، از برنامه‌ای چندساله و محرمانه با اسم رمز «C430L» پرده برداشته است. براساس این گزارش، روسیه از سال ۲۰۲۳ با اعزام شماری از باتجربه‌ترین متخصصان موشکی خود، به ایران برای توسعه یک نسل جدید موشک‌های کروز مافوق‌صوت کمک کرده است؛ سلاحی که می‌تواند ناوهای هواپیمابر، کشتی‌های جنگی آمریکا و اهداف زمینی را در خاورمیانه تهدید کند. کارشناسان این پروژه را یکی از مهم‌ترین نمونه‌های شناخته‌شده انتقال فناوری نظامی راهبردی از مسکو به تهران می‌دانند که احتمالاً بدون تأیید بالاترین سطوح حکومت روسیه امکان‌پذیر نبوده است.
هدف اصلی پروژه، کمک به ایران برای تکمیل سامانه پیشرانش «رم‌جت» است. این موتور با دریافت هوا از جو، به موشک کروز اجازه می‌دهد در ارتفاع پایین و با سرعتی چند برابر سرعت صوت به پرواز مداوم ادامه دهد. ترکیب سرعت زیاد و پرواز در ارتفاع پایین، زمان واکنش سامانه‌های پیشرفته دفاع هوایی و موشکی را به‌شدت کاهش می‌دهد؛ موضوعی که برای ایران در خلیج فارس، محل استقرار سامانه‌های زمینی و دریایی پیشرفته آمریکا و متحدانش، اهمیت ویژه‌ای دارد.
ایران تاکنون موتور رم‌جت خود را ساخته و آزمایش پروازی کرده است، اما شواهدی وجود ندارد که موشک مافوق‌صوتِ توسعه‌یافته با کمک روسیه عملیاتی یا مستقر شده باشد. اهمیت پروژه در این است که روسیه تنها قطعات یا نقشه در اختیار ایران قرار نمی‌دهد، بلکه دانش عملی و تجربه چنددهه‌ای مهندسان خود را برای رفع مشکلات فنی سامانه ایرانی منتقل می‌کند. این همکاری می‌تواند در بلندمدت به ایران امکان دهد خانواده‌های مختلفی از موشک‌های ضدکشتی و تهاجم زمینی بسازد، نسل‌های بعدی آنها را مستقلاً ارتقا دهد و وابستگی خود به تأمین‌کنندگان خارجی را کاهش دهد.
این طرح با هماهنگی «روس‌اوبورون‌اکسپورت»، شرکت دولتی صادرات تسلیحات روسیه، و شرکت موشکی «ان‌پی‌او ماشینوسترونیا» اجرا شده است. آمریکا این شرکت روسی را از سال ۲۰۱۴ به‌دلیل ساخت موشک‌های کروز پرتاب‌شونده از زمین، کشتی و زیردریایی و همکاری با نیروهای راهبردی هسته‌ای روسیه تحریم کرده است. مقام‌های روس‌اوبورون‌اکسپورت و مهندسان ارشد شرکت پیش از امضای قرارداد رسمی با وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح ایران در نوامبر ۲۰۲۳ چندین بار به تهران سفر کردند.
تا سال ۲۰۲۵، ان‌پی‌او ماشینوسترونیا مجموعه بزرگی از اطلاعات فنی ایران درباره سامانه رم‌جت را دریافت کرده بود. مهندسان روس داده‌های یک آزمایش پروازی ایران را بررسی و پرسش‌هایی دقیق درباره تغییرات سامانه سوخت‌رسانی، ثبات احتراق، ورودی هوا، نازل موتور و ادامه فعالیت موتور پس از قطع اطلاعات تله‌متری مطرح کردند. داده‌های ایران کمتر از یک دقیقه پس از آغاز آزمایش متوقف شده بود و روس‌ها می‌خواستند بدانند موتور پس از قطع ارسال داده همچنان کار کرده است یا نه. این مکاتبات نشان می‌دهد ایران پیش‌تر نمونه‌ای ساخته بود، اما برای تشخیص کاستی‌ها و اصلاح طراحی به تجربه فنی روسیه نیاز داشت.
در آوریل ۲۰۲۵، روس‌اوبورون‌اکسپورت پیشنهاد اعزام هیئتی حدوداً ۲۴نفره از متخصصان روس به ایران برای مشاوره‌های فنی را مطرح کرد. در میان افراد مرتبط با پروژه، چهره‌هایی با تخصص بسیار بالا دیده می‌شوند: الکساندر درگاچف، معاون وقت شرکت و طراح ارشد موشک‌های دریایی و سامانه‌های کروز؛ الکساندر چباکوف، رئیس بخش طراحی موتورهای هوازی و مخترع ثبت‌شده سامانه‌های کنترل رم‌جت مافوق‌صوت؛ و یوری پروخورچوک، رئیس بخش آیرودینامیک و بالستیک و از مخترعان یک موشک کروز هایپرسونیک رم‌جت برای حمله به اهداف دریایی و زمینی. ولادیسلاو کوزمیچف، رئیس بخش فناوری‌های دفاعی و فضایی روس‌اوبورون‌اکسپورت، نیز در مذاکرات قرارداد با وزارت دفاع ایران نقش داشت.
پروژه C430L بخشی از تعمیق همکاری نظامی ایران و روسیه پس از جنگ اوکراین است. ایران پهپادهای شاهد را در اختیار روسیه گذاشت و به ایجاد خط تولید آنها در خاک روسیه کمک کرد؛ در مقابل، مسکو اکنون فناوری‌ای را منتقل می‌کند که می‌تواند توان مستقل صنایع دفاعی ایران را در بلندمدت دگرگون کند. مقام‌های اوکراینی و غربی همچنین روسیه را متهم کرده‌اند که در جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل، تصاویر ماهواره‌ای، پشتیبانی پهپادی و قطعات تسلیحاتی در اختیار تهران قرار داده است.
ولادیمیر پوتین نیز در دیدار با مسعود پزشکیان گفته است مسکو در این «دوره دشوار» می‌کوشد کمک‌ها و کالاهای موردنیاز ایران را فراهم کند، اما درباره ماهیت آنها توضیح نداده است. این همکاری با تهدید پوتین در سال ۲۰۲۴ نیز همخوانی دارد؛ زمانی که گفته بود در واکنش به انتقال موشک‌های دوربرد غربی به اوکراین، روسیه می‌تواند تسلیحات هم‌رده‌ای را به مناطقی منتقل کند که از آنها برای حمله به نقاط حساس کشورهای غربی استفاده شود. از نگاه برخی کارشناسان، مسکو با تقویت نظامی ایران می‌کوشد هزینه حمایت غرب از اوکراین را در جبهه‌های دیگر افزایش دهد و آمریکا را در چند منطقه درگیر کند.
گزارش این همکاری را در کنار سایر برنامه‌های محرمانه ایران قرار می‌دهد. روسیه با تحویل سامانه‌های پدافند هوایی قابل‌حمل «وربا» به تهران موافقت کرده و سپاه پاسداران نیز به‌طور مخفیانه یک ماهواره چینی با وضوح بالا خریداری کرده است. براساس گزارش، سپاه از این ماهواره برای نظارت بر پایگاه‌های آمریکا در خاورمیانه، هم‌زمان با حملات تلافی‌جویانه موشکی و پهپادی ایران، استفاده کرده است. آمریکا شرکت چینی «ارث‌آی» را به اتهام ارائه تصاویر ماهواره‌ای که به حملات ایران علیه نیروهای آمریکایی کمک کرده، تحریم کرده است. این اقدامات نشان می‌دهد تهران برای جبران ضعف‌های خود در حوزه‌های پدافند هوایی، اطلاعات میدان نبرد و تسلیحات تهاجمی پیشرفته، به‌صورت هم‌زمان به فناوری روسیه و چین متوسل شده است.
ایران در جنگی که آمریکا و اسرائیل در فوریه آغاز کردند، با پهپادها و موشک‌های دقیق به پایگاه‌های آمریکا و دیگر اهداف ثابت در منطقه خسارت قابل‌توجهی وارد کرده، اما نتوانسته است به همان اندازه به شناورهای نیروی دریایی آمریکا آسیب بزند. موشک کروز مافوق‌صوت ضدکشتی می‌تواند این شکاف را پر کند و قدرت بازدارندگی ایران در خلیج فارس را به‌طور کیفی تغییر دهد. چنین موشکی با کاهش زمان شناسایی و واکنش، فشار بسیار بیشتری بر دفاع چندلایه ناوهای آمریکایی وارد می‌کند.
تلاش ایران برای دستیابی به این فناوری سابقه‌ای طولانی دارد. وزیر دفاع ایران در سال ۲۰۱۶ از برنامه ساخت موشک ضدکشتی مافوق‌صوت سخن گفت. دو سال بعد، دو دیپلمات ایرانی در اوکراین هنگام تلاش برای خرید قطعات و اسناد موشک ضدکشتی مافوق‌صوت شوروی «خا-۳۱آ» بازداشت شدند. در سال ۲۰۱۹ نیز شرکتی وابسته به صنایع دفاعی، یک موتور رم‌جت ساخت داخل را به علی خامنه‌ای نشان داد و خبرگزاری تسنیم در اوت ۲۰۲۳ اعلام کرد ایران آزمایش نمونه اولیه یک موشک کروز مافوق‌صوت را آغاز کرده است. بااین‌حال، دستیابی به پرواز پایدار با موتور رم‌جت همچنان یکی از خلأهای اصلی فناوری موشکی ایران باقی مانده بود.
مکاتبات افشاشده نشان می‌دهد پروژه پس از آغاز جنگ نیز در سال ۲۰۲۶ ادامه یافته است. روسیه گزارش‌های فنی تازه‌ای برای تهران آماده کرده و دو طرف درباره مرحله بعدی برنامه مذاکره کرده‌اند. نامه‌ای متعلق به ژوئن ۲۰۲۶ حاکی از آن است که جزئیات مرحله بعد و نحوه بررسی گزارش‌های فنی روسیه هنوز در حال مذاکره بوده، اما روشن نیست این مرحله عملاً آغاز شده است یا خیر. کرملین، روس‌اوبورون‌اکسپورت، شرکت موشکی روسی و دولت ایران به پرسش‌های فایننشال تایمز پاسخ نداده‌اند.
نتیجه اصلی گزارش این است که اهمیت C430L صرفاً در دستیابی احتمالی ایران به یک موشک جدید خلاصه نمی‌شود. روسیه در حال انتقال دانش و تجربه‌ای است که ایران دهه‌ها برای کسب آن تلاش کرده و تنها شمار محدودی از کشورها در اختیار دارند. اگر مهندسان روس بتوانند مشکلات فنی موتور ایران را حل کنند، تهران در آینده قادر خواهد بود موشک‌های مافوق‌صوت ضدکشتی و زمین‌پایه را مستقلاً طراحی و ارتقا دهد. این تحول می‌تواند آسیب‌پذیری ناوهای آمریکا را افزایش دهد، موازنه نظامی خلیج فارس را تغییر دهد و همکاری ایران، روسیه و چین را از مبادله تسلیحات به مشارکتی پایدار در ساخت توانمندی‌های راهبردی تبدیل کند.