ترامپ با گزینه‌هایی محدود، بار دیگر فشار اقتصادی علیه ایران را امتحان می‌کند
نویسنده: استیون ارلانگر
رسانه: نیویورک‌تایمز
تاریخ انتشار: ۱۹ اوت ۲۰۲۶
ترجمه و تلخیص: @IranAnalyses
استیون ارلانگر، خبرنگار ارشد دیپلماتیک نیویورک‌تایمز
ایران از سال ۱۹۷۹ تحریم‌های شدید آمریکا را تحمل کرده و اکنون شرط بسته است که می‌تواند فشارهای تازه را نیز پشت سر بگذارد. در این دوره، تنها وقفه مهم پس از توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ ایجاد شد؛ توافقی که ترامپ آن را محکوم کرد و در سال ۲۰۱۸ از آن خارج شد. سیاست «فشار حداکثری» پس از آن نتوانست ایران را به پذیرش توافقی سخت‌گیرانه‌تر وادار کند، اما دولت ترامپ با محدودشدن گزینه‌های نظامی بار دیگر به همان ابزار بازگشته است.
اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، از اقداماتی «بی‌سابقه» سخن گفته است. این اقدامات ممکن است شامل تحریم‌های ثانویه علیه کشورهایی مانند چین که نفت ایران را می‌خرند و همچنین محدودیت‌های شدیدتر علیه تراکنش‌های مالی تهران باشد. بااین‌حال، کارشناسان معتقدند ایران پیش از تسلیم‌شدن، احتمالاً حملات خود علیه متحدان آمریکا در خلیج فارس را افزایش خواهد داد و کنترل مؤثر تنگه هرمز را واگذار نخواهد کرد.
دنی سیترینوویچ، کارشناس اسرائیلی مسائل ایران، می‌گوید اقتصاد ایران با مشکلات جدی مواجه است، اما در آستانه فروپاشی قرار ندارد و حکومت احتمالاً پیش از پذیرش شکست، تنش را تشدید خواهد کرد. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، نیز گفته است تدابیر اقتصادی جدید آمریکا «هیچ تأثیری بر موضع ایران» نخواهد گذاشت.
تحریم‌ها و فشارهای بین‌المللی در گذشته به دستیابی به توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ کمک کردند، زیرا علی خامنه‌ای اجازه داد در مقابل آزادسازی دارایی‌ها و کاهش تحریم‌ها درباره محدودکردن برنامه هسته‌ای مذاکره شود. اما پس از خروج ترامپ از توافق، ایران خود را با سطح بالایی از اختلال اقتصادی سازگار کرد و شبکه‌های پیچیده قاچاق و بازارهای تازه‌ای، به‌خصوص برای فروش نفت، ایجاد کرد.
پس از جنگ، جمهوری اسلامی نظامی‌تر و اقتدارگراتر شده است. آسیب‌های اقتصادی بیشتر متوجه مردم عادی است، اما سرکوب اعتراض‌ها و مخالفان نشان داده که رهبران حکومت نگرانی چندانی درباره افکار عمومی ندارند. دولت نیز از طریق سرکوب شدید، مانع تبدیل نارضایتی اقتصادی به یک جنبش سیاسی مؤثر شده است.
سوزان مالونی، مدیر سیاست خارجی مؤسسه بروکینگز، می‌گوید موفقیت فشار اقتصادی به این بستگی دارد که مقاومت آمریکا و متحدانش از مقاومت حکومت ایران بیشتر باشد؛ فرضی که نمی‌توان از درستی آن مطمئن بود. به گفته او، ساختار اقتصادی ایران طی چند دهه دقیقاً تحت تأثیر فشارهای آمریکا شکل گرفته و برای بقا در چنین شرایطی سازگار شده است.
از زمان آغاز جنگ گسترده در فوریه، اقتصاد و بخش صنعتی ایران برای نخستین‌بار در هشت سال گذشته هم‌زمان در حال کوچک‌شدن بوده‌اند. اسفندیار باتمانقلیچ، مدیر بنیاد بورس و بازار، پیش‌بینی می‌کند ایران با تورم بالاتر و ضعف بیشتر بازار کار روبه‌رو شود، اما این مشکلات لزوماً به یک نتیجه سیاسی متفاوت یا تغییر رفتار حکومت منتهی نخواهد شد.
برخی مقام‌های ایرانی از بحران اقتصادی نگران‌اند و از دستیابی سریع‌تر به توافق با واشنگتن حمایت می‌کنند. بااین‌حال، به نظر می‌رسد جناح‌های مختلف حاکمیت درباره حفظ کنترل مؤثر تنگه هرمز توافق دارند؛ زیرا آن را مهم‌ترین اهرم مذاکره و بهترین عامل بازدارنده در برابر جنگی دیگر می‌دانند. درحالی‌که نیروی دریایی آمریکا محاصره ایران را ادامه می‌دهد، رفت‌وآمد کشتی‌ها در تنگه بیش از ۹۰ درصد نسبت به پیش از جنگ کاهش یافته است.
ایران برای مقابله با تحریم‌ها روابط اقتصادی خود با روسیه و چین را گسترش داده است. بخش عمده نفت ایران با تخفیف به چین فروخته می‌شود. تهران همچنین از پالایشگاه‌های کوچک و مستقل چینی استفاده می‌کند که کمتر در معرض مجازات‌های آمریکا قرار دارند.
ایران شبکه‌های قاچاق و یک «ناوگان سایه» ایجاد کرده است که نفت را میان کشتی‌ها منتقل و مبدأ آن را پنهان می‌کند. تهران همچنین واردات و وابستگی به دلار را کاهش داده، از بانک‌های خارجی استفاده کرده و بخشی از نفت خود را با کالا مبادله می‌کند.
پس از جنگ و آغاز محاصره آمریکا، ایران نفت خود را در تأسیسات ساحلی و نفتکش‌های قدیمی ذخیره کرده، بخشی را از طریق جاده و راه‌آهن انتقال داده و تولید برخی چاه‌ها را کاهش داده است. تهران همچنین از دوره آرامش پس از تفاهم‌نامه ماه ژوئن و تعلیق موقت محاصره برای افزایش صادرات استفاده کرد.
به گفته برت اریکسون از شرکت آبسیدین ریسک ادوایزرز، ایران پیش از محاصره مقداری نفت خارج از تنگه برای فروش داشت و پس از امضای تفاهم‌نامه نیز حدود ۸۰ میلیون بشکه دیگر صادر کرد. این صادرات فشار ناشی از محدودیت ظرفیت ذخیره‌سازی را کاهش داد.
ایران پیش از جنگ روزانه حدود ۱.۸ میلیون بشکه نفت صادر می‌کرد. با وجود کاهش صادرات، افزایش قیمت جهانی نفت باعث شده درآمد فروش نفت ایران از میزان پیش‌بینی‌شده در بودجه سالانه جلوتر باشد. ارزش ریال همچنان بسیار پایین است، اما سرعت کاهش ارزش آن و همچنین نرخ تورم کندتر شده است؛ تحولاتی که با هدف واشنگتن برای ایجاد فروپاشی سریع اقتصادی هماهنگ نیست.
اریکسون می‌گوید اگر آمریکا می‌خواهد فشار اقتصادی موفق شود، باید اقتصاد ایران را به‌سرعت پایین بکشد و نمی‌تواند برای فروپاشی آن ۹ سال دیگر منتظر بماند. به تعبیر او، «خنجر درد ایجاد می‌کند، اما سر دشمن را قطع نمی‌کند.»
مناقشه کنونی در عمل به نبرد اراده‌های اقتصادی تبدیل شده است. ایران شرط بسته که بسته‌ماندن هرمز فشار بیشتری بر ترامپ وارد می‌کند و او را وادار خواهد کرد پیش از تهران عقب‌نشینی کند. جمهوری اسلامی همچنین امیدوار است نگرانی اقتصادی متحدان آمریکا، واشنگتن را به پذیرش توافقی مطلوب‌تر برای ایران سوق دهد.
روزانه چند میلیون بشکه نفت از بازار جهانی کم شده و ذخایر راهبردی آمریکا و اروپا به‌شدت کاهش یافته است. حملات اوکراین به پالایشگاه‌های روسیه نیز عرضه فرآورده‌های نفتی را محدودتر کرده است. در منطقه، اقتصاد و صادرات انرژی قطر، بحرین، عراق و کویت از بسته‌بودن هرمز آسیب دیده‌اند.
عربستان سعودی، قطر و عمان نیز به دلیل توانایی ایران در حمله به زیرساخت‌های انرژی آنها، با تشدید نظامی مخالفت کرده‌اند. مالونی هشدار می‌دهد که در این نبرد اراده‌های اقتصادی، پیروزی غرب به‌هیچ‌وجه قطعی نیست.
ترامپ جنگ را برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای ضروری می‌داند. اما پس از خروج آمریکا از توافق سال ۲۰۱۵، ایران با افزایش غنی‌سازی تلاش کرد جهان را تحت فشار قرار دهد و به آستانه برخورداری از توان ساخت سلاح هسته‌ای رسید؛ هرچند همچنان قصد خود برای تولید بمب را انکار می‌کرد.
به نوشته نیویورک‌تایمز، تضمین پیشین ایران درباره نساختن سلاح هسته‌ای با مرگ رهبر سابق جمهوری اسلامی از میان رفته است. مجتبی خامنه‌ای ظاهراً برای یک رویارویی نامحدود با آمریکا آماده‌تر است و ارزیابی اطلاعاتی آمریکا نیز او را در مسئله ساخت سلاح هسته‌ای انعطاف‌پذیرتر از پدرش می‌داند.
ولی نصر، استاد دانشگاه جانز هاپکینز، می‌گوید اعتماد به ترامپ در ایران بسیار اندک است و توافق سال ۲۰۱۵ اکنون در تهران مانند یک ناسزا تلقی می‌شود. درعین‌حال، ترامپ برای بازکردن تنگه هرمز امتیاز چندانی پیشنهاد نمی‌دهد و تعهدی برای رفع تحریم‌ها یا آزادسازی دارایی‌های ایران ارائه نکرده است.
به گفته نصر، هیچ توافق معقولی روی میز ایران قرار ندارد و انتخاب تهران میان «تسلیم کامل» و «ادامه مبارزه» است. رهبران ایران به این نتیجه رسیده‌اند که تنها راه دستیابی به توافقی بهتر، تحمل هزینه‌های کنونی و نگه‌داشتن اقتصاد جهانی و ترامپ زیر فشار است.
جمع‌بندی ارلانگر این است که ترامپ بار دیگر روی تأثیر فشار اقتصادی حساب کرده، زیرا روشن شده که بمباران بیشتر نیز الزاماً حکومت را وادار به عقب‌نشینی نمی‌کند. ایران تصور می‌کند می‌تواند بیشتر از آمریکا و متحدانش مقاومت کند و واشنگتن امیدوار است این محاسبه اشتباه باشد. تا مشخص‌شدن نتیجه این نبرد اراده‌ها، متحدان آمریکا و مصرف‌کنندگان آمریکایی نیز هزینه آن را پرداخت خواهند کرد.