تغییر رژیم؟ نگاهی از درون به تلاش متزلزل رضا پهلوی برای رهبری ایران
Regime change? Inside Reza Pahlavi’s faltering bid to lead Iran
خبرگزاری رویترز در گزارشی مفصل می‌نویسد رضا پهلوی همچنان شناخته‌شده‌ترین چهره مخالف جمهوری اسلامی و برجسته‌ترین نام برای هدایت احتمالی دوران گذار است، اما تلاش او برای تبدیل این شهرت به رهبری مؤثر، به‌دلیل حمایت‌نکردن دولت آمریکا، نبود تشکیلات قدرتمند در داخل ایران، اختلافات اپوزیسیون، نارضایتی حامیان مالی و رفتار تندروانه برخی هوادارانش با مشکل روبه‌رو شده است. این گزارش بر پایه مصاحبه با بیش از ۵۰ نفر، از جمله هشت تن از همکاران فعلی و پیشین پهلوی، بررسی صدها صفحه اسناد حقوقی و مطالعه سوابق تصویری و شبکه‌های اجتماعی تهیه شده است.
با آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، به نظر می‌رسید فرصتی تاریخی برای رضا پهلوی فراهم شده است. او اعلام کرد مردم ایران از او خواسته‌اند مسئولیت رهبری دوران گذار پس از سقوط جمهوری اسلامی را برعهده بگیرد. استقبال بسیار گرم از او در کنفرانس اقدام سیاسی محافظه‌کاران آمریکا در تگزاس، جایی که حاضران ۴۵ ثانیه ایستاده تشویقش کردند، اوج صعود سیاسی او بود.
اما چهار روز بعد، دونالد ترامپ در شبکه‌های اجتماعی تهدید کرد ایران را «نابود» و به «عصر حجر» بازخواهد گرداند. بسیاری از ایرانیان خارج از کشور و شماری از حامیان مالی پهلوی از اینکه او این سخنان را سریع و صریح محکوم نکرد، شوکه و ناراضی شدند. پهلوی در مصاحبه با رویترز نیز مستقیماً درباره این تهدید ترامپ موضع نگرفت، اما گفت حملات نظامی باید با بیشترین شدت ممکن حکومت را هدف قرار دهند و هم‌زمان از زیرساخت‌های غیرنظامی محافظت کنند.
حامیان مالی و کمک بیش از سه میلیون دلاری
پس از جنگ ۱۲روزه سال گذشته، ۱۵ تن از مدیران و بازرگانان برجسته ایرانی‌آمریکایی یک گروه خصوصی در واتس‌اپ تشکیل دادند تا درباره وضعیت ایران گفت‌وگو کنند. تعداد اعضای این گروه بعداً به ۲۸ نفر رسید. به گفته یکی از اعضا، مجموع ارزش بازار شرکت‌هایی که این افراد اداره می‌کنند بیش از یک تریلیون دلار است.
در ماه ژانویه، هم‌زمان با انتشار گزارش‌هایی درباره سردادن نام رضا پهلوی در اعتراضات داخل ایران، اعضای گروه درباره حمایت مالی از او گفت‌وگو کردند. بااین‌حال، همه مطمئن نبودند که پهلوی فرد مناسبی برای رهبری دوران گذار باشد. در نهایت کمتر از ۱۰ نفر روی‌هم بیش از سه میلیون دلار به کارزار او کمک کردند.
یکی از کمک‌کنندگان دارا خسروشاهی، مدیرعامل شرکت اوبر، بود که خانواده‌اش اندکی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ ایران را ترک کردند. سخنگوی اوبر کمک مالی خسروشاهی را تأیید کرد، اما گفت او سلطنت‌طلب نیست و هدف اصلی کمکش، تأمین هزینه‌های امنیتی رضا پهلوی بوده است. به گفته سخنگو، خسروشاهی به این دلیل مشارکت کرد که پهلوی را شخصیتی موقت برای کمک به گذار ایران به دموکراسی می‌داند، نه حاکم دائمی آینده.
یکی دیگر از حامیان مالی ترتیبی داد تا پهلوی با جیمی دایمن، مدیرعامل بانک جی‌پی مورگان چیس، دیدار کند. سخنگوی بانک انجام این ملاقات را تأیید کرد، اما درباره محتوای گفت‌وگو توضیحی نداد. گزارش نام این حامی مالی را ذکر نمی‌کند و جیمی دایمن را نیز در شمار کمک‌کنندگان معرفی نکرده است.
حمید مقدم، رئیس اجرایی شرکت بزرگ لجستیک و املاک پرولوجیس، یکی دیگر از کمک‌کنندگان بود. او در اوایل فوریه به واشنگتن رفت و با مارکو روبیو، وزیر خارجه، و داگ برگم، وزیر کشور آمریکا، دیدار کرد. مقدم به رویترز گفت می‌خواست روبیو دیدگاه یک ایرانی‌آمریکایی را بشنود که عمیقاً به دموکراسی و رفاه مردم ایران اهمیت می‌دهد. او رضا پهلوی را به‌عنوان یکی از مسیرهای احتمالی برای رسیدن ایران به دموکراسی مطرح کرد و امیدوار بود دولت ترامپ با او وارد تعامل شود، اما روبیو فقط گوش داد و هیچ تعهدی نداد.
رضا پهلوی به رویترز گفت به‌تازگی جمع‌آوری کمک‌های مالی بزرگ را آغاز کرده و پیش‌تر بخش عمده منابع او از کمک‌های کوچک مردمی تأمین می‌شد، بدون آنکه حتی یک سنت از دولت‌ها یا منابع عمومی خارجی دریافت کند. رویترز نتوانسته است تمام منابع مالی او را مستقلاً تأیید کند.
کامرون خنسارینیا، رئیس دفتر پهلوی، گفت این پول‌ها عمدتاً صرف حفاظت و امنیت، سفرها، پرداخت حقوق کارکنان، پروژه‌های رسانه‌ای و برنامه‌ریزی برای انتقال قدرت و تشکیل حکومت جدید می‌شود.
بااین‌حال، بعضی کمک‌کنندگان انتظار داشتند پهلوی پس از دریافت این حمایت‌ها، توجه بیشتری به توصیه‌های آنان نشان دهد. آنان در تماس‌های خصوصی از او خواستند برای متحدکردن اپوزیسیون تلاش جدی‌تری انجام دهد و خشونت، تهدید و آزار مخالفان از سوی هواداران تندرو خود را قاطعانه‌تر محکوم کند. به گفته سه منبع، پهلوی به توصیه‌های آنان گوش داد، اما در عمل آنها را نادیده گرفت.
یکی از کمک‌کنندگان ایرانی‌آمریکایی گفت باوجود تماس‌های ویدئویی مکرر میان پهلوی و بازرگانان، این تصور که او به توصیه حامیان مالی توجه بیشتری خواهد کرد، درست از آب درنیامد. این فرد دیگر کمک مالی نکرد و گفت بازرگانان از سرمایه‌گذاری خود انتظار نتیجه دارند. پهلوی در پاسخ تأکید کرد مأموریت سیاسی خود را بر اساس خواسته کمک‌کنندگان تغییر نمی‌دهد و دریافت پول به این معنا نیست که آنان بتوانند برایش تعیین کنند چه کاری انجام دهد.
فاصله‌گرفتن دولت ترامپ
دولت ترامپ نیز از حمایت رسمی از پهلوی خودداری کرده است. ترامپ در مصاحبه‌ای با رویترز گفت پهلوی «بسیار خوب به نظر می‌رسد»، اما نمی‌داند در داخل ایران چه جایگاهی خواهد داشت. در پشت صحنه نیز دولت آمریکا او را کنار گذاشت. هنگامی که احمد باطبی، فعال حقوق بشر ایرانی‌آمریکایی و از حامیان پهلوی، برای سخنرانی در شورای امنیت آماده می‌شد، مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، از او خواست نام پهلوی را مطرح نکند. والتز گفت تمرکز بر تجربه شکنجه باطبی و خشونت جمهوری اسلامی، تأثیر بیشتری از ورود به سیاست‌های اپوزیسیون خواهد داشت.
تفاهم آتش‌بس میان آمریکا و ایران نیز هیچ اشاره‌ای به تغییر رژیم نداشت. آمریکا پذیرفت به حاکمیت ایران احترام بگذارد و از مداخله در امور داخلی آن خودداری کند. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، نیز صریحاً گفت ترامپ هرگز اعلام نکرده هدفش نصب رضا پهلوی به‌عنوان رهبر جدید ایران است. پهلوی و نزدیکانش توافق با جمهوری اسلامی را در شبکه‌های اجتماعی محکوم کردند.
رویترز این وضعیت را یکی از ضعف‌های اصلی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران می‌داند: واشنگتن مردم ایران را به قیام دعوت کرد، اما جایگزین روشن و سازمان‌یافته‌ای برای جمهوری اسلامی نداشت. باوجود حمله‌ای که به کشته‌شدن علی خامنه‌ای انجامید، حکومت سقوط نکرد و به باور بسیاری از ناظران، کنترل خود را محکم‌تر کرد.
ادعای آمادگی برای دوران گذار
پهلوی در دو مصاحبه با رویترز گفت جمهوری اسلامی «بسیار نزدیک» به فروپاشی است و فعالیت ۴۶ساله او برای آزادی ایران، نه برای کسب قدرت شخصی، بلکه برای حق تعیین سرنوشت مردم بوده است. او خود را «پل رسیدن به مقصد» خواند و گفت هدفش هدایت گذار به یک حکومت دموکراتیک است.
او مدعی شد با رهبران هسته‌های بیش از هزار گروه کارگری، دانشگاهی، مذهبی و قومی در داخل ایران ارتباط دارد و آنان آماده‌اند در لحظه فراهم‌شدن فرصت وارد عمل شوند. رویترز نتوانست تعداد یا ارتباط این گروه‌ها را مستقلاً تأیید کند. پهلوی همچنین اعتراضات ژانویه را نشانه وجود حمایت گسترده از خود دانست.
به گفته او، کشتار معترضان در ژانویه دیدگاهش درباره مداخله خارجی را تغییر داد. یک مقام ایرانی شمار کشته‌شدگان را دست‌کم پنج هزار نفر اعلام کرده بود، اما پهلوی این رقم را ۴۰ هزار نفر می‌داند. او گفت مردم ایران همچنان نیروی اصلی در میدان هستند، ولی برای برقراری توازن در برابر دستگاه سرکوب حکومت به حمایت نظامی خارجی نیاز دارند.
پهلوی تأکید کرد از هیچ دولت یا رهبری درخواست تأیید یا حمایت رسمی نکرده است، زیرا تصمیم‌گیری درباره جایگزین جمهوری اسلامی باید برعهده مردم ایران باشد. درباره احتمال پادشاه‌شدن نیز گفت برای تصدی مقام نامزد نشده، اما پاسخ نهایی به این پرسش به تصمیم مردم و آنچه بیش از همه به منافع کشور کمک می‌کند بستگی خواهد داشت.
بر اساس نظرسنجی آنلاین مؤسسه گَمان از ۳۱ هزار و ۴۵۰ ایرانی، حدود ۴۸ درصد پاسخ‌دهندگان نگاه مثبتی به پهلوی داشته‌اند؛ هرچند دستیابی به نظرسنجی دقیق در یک حکومت اقتدارگرا دشوار است.
فقدان تشکیلات داخلی و انتقاد از توانایی رهبری
مهم‌ترین امتیاز پهلوی، نام خانوادگی و نسبت او با آخرین شاه ایران است. برخلاف رهبرانی مانند نلسون ماندلا و لخ والسا، او ظاهراً جنبشی توده‌ای و سازمان‌یافته در داخل کشور ندارد که بتواند در صورت سقوط حکومت قدرت را به دست بگیرد. البته سرکوب جمهوری اسلامی نیز بسیاری از رهبران بالقوه مخالف را زندانی یا کشته و برای ترور منتقدان در خارج تلاش کرده است.
پهلوی ۴۸ سال است که در ایران نبوده است. او در ۱۷سالگی برای آموزش خلبانی به تگزاس رفت و پس از انقلاب در خارج از کشور ماند. منتقدان می‌گویند او در نوعی «حباب سلطنت‌طلبانه» زندگی کرده، شغل حقوق‌بگیری متعارفی نداشته و از توان و روحیه لازم برای رهبری یک تحول دشوار سیاسی برخوردار نیست. پهلوی پاسخ می‌دهد چهار دهه فعالیت داوطلبانه سیاسی برای ایران، کار و فداکاری او بوده و می‌توانست زندگی دیگری انتخاب کند، اما تصمیم گرفت در این مبارزه باقی بماند.
درک ون اردن، نماینده جمهوری‌خواه کنگره، پس از ملاقات با پهلوی او را فردی خوش‌بیان، متواضع و دارای ظاهری ریاست‌جمهوری توصیف کرد. او همچنین پهلوی را درباره عملکرد ساواک و خاطره منفی برخی ایرانیان از حکومت پدرش به چالش کشید و گفت پهلوی این موضوع را پذیرفت.