📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم | ❤️ ۷۲/۲۷


لاکاتوش و برنامه‌های پژوهشی: هسته‌ی سخت و کمربند محافظ

نخست به دیدگاه‌های ایمره لاکاتوش نگاهی می‌اندازیم. سهم عمده‌ی لاکاتوش اندیشه‌ی برنامه‌ی پژوهشی (Research Program) بود. برنامه‌ی پژوهشی شبیه پارادایم کوهن در معنای کلی آن است، ولی تفاوت اساسی‌ای نیز با آن دارد. ما توقع داریم که در هر رشته‌ی علمی در هر زمان معین بیش از یک برنامه‌ی پژوهشی بیابیم. تأکید کوهن دایر بر اینکه رشته‌های علمی معمولاً یک پارادایم دارند که در هر زمان معین عمل می‌کند، از همان آغاز انتشار کتاب ساختار محل انتقاد بود. لاکاتوش نخستین کسی بود که تصویری از علم پرورد که در آن واحدهای پارادایم‌گونه‌ی بزرگتری به موازات یکدیگر عمل می‌کنند و با یکدیگر پیوسته و همیشه در رقابت‌اند.

واکنش لاکاتوش به کار کوهن آمیزه‌ای از نگرانی و نومیدی بود. او تأثیر کوهن را ویران‌گر عقل و سرانجام خطرناک برای جامعه می‌دید. به عقیده‌ی لاکاتوش، کوهن دگرگونی علمی را همچون فراروندی در بنیاد ناعقلانی نشان داده بود، هم‌چون موضوعی که به روان‌شناسی توده‌ها مربوط است، یعنی فراروندی که در آن بلندترین، پرحرارت‌ترین و انبوه‌ترین صداها، بی‌اعتنا به عقل و استدلال، چیرگی پیدا می‌کند. لاکاتوش قوت استدلال‌های کوهن را نیز می‌دید، بنابراین برنامه‌ی او رهانیدن عقلانیت علم از آسیبی بود که کوهن رسانیده بود.

تفاوت بزرگ این است که معمولاً در هر رشته‌ی علمی در هر زمان معین بیش از یک برنامه‌ی پژوهشی وجود دارد. برطبق دیدگاه لاکاتوش، نه تنها رقابت میان برنامه‌های پژوهشی چیزی است که در واقع ما آن را در علم می‌یابیم، بلکه این رقابت برای عقلانیت و پیشرفت امری ضروری نیز هست.

برنامه‌ی پژوهشی هستنده‌ای تاریخی است و در طی زمان تکامل می‌یابد. نظریه‌های بعدی در پاسخ به مسئله‌های مطرح در نظریه‌های قبلی پرورش پیدا می‌کنند. لاکاتوش نیز همچون کوهن گمان می‌کرد معقول و موجه است که برنامه‌ی پژوهشی برای مدتی، علی‌رغم ناهنجاری‌های تجربی و دیگر مسئله‌ها، برجا بماند. کسانی که در برنامه‌ی پژوهشی کار می‌کنند، نوعاً گونه‌ای تعهد به آن برنامه دارند؛ آنان اندیشه‌های پایه‌ی برنامه را به محض آنکه چیزی خطا از کار درآید، رد نمی‌کنند.
در نظریه‌ی لاکاتوش، برنامه‌ی پژوهشی دو مؤلفه‌ی عمده دارد. نخست آنکه برنامه‌ی پژوهشی حاوی هسته‌ی سخت (Hard Core) است. هسته‌ی سخت مجموعه‌ای از اندیشه‌های پایه است که برای برنامه‌ی پژوهشی ضروری و اساسی‌اند. دوم آنکه برنامه‌ی پژوهشی کمربند محافظ (Auxiliary Hypotheses) دارد. کمربند محافظ مجموعه‌ای از اندیشه‌های بنیادی است که برای اطلاق هسته‌ی سخت بر پدیده‌های واقعی به کار می‌رود. گونه‌های خاص و شاخ‌وبرگ‌دار نظریه علمی که در واقع به محک آزمون زده می‌شوند، هم اندیشه‌هایی از هسته‌ی سخت را در بر دارند و هم اندیشه‌هایی از کمربند محافظ را.

برای نمونه، در برنامه‌ی پژوهشی نیوتونی فیزیک سده‌ی هژدهم، هسته‌ی سخت سه قانون حرکت نیوتون و قانون گرانش اوست. کمربند محافظ نیوتونیسم به همراه زمان تغییر می‌کند و در هر زمان حاوی اندیشه‌های تفصیل‌داده‌شده‌ای درباره‌ی ماده، دیدگاه مربوط به ساختار کیهان و ابزارهای ریاضی‌ای است که در پیوند دادن هسته‌ی سخت با پدیده‌های واقعی به کار می‌روند. برنامه‌ی پژوهشی داروین در زیست‌شناسی سده‌ی نوزدهم هسته‌ی سخت‌ی دارد که مدعی است گونه‌های زیستی مختلف پیوندهای نسبی با یکدیگر دارند و شجره‌نامه‌ای یا شاید تعداد بسیار اندکی شجره‌ی جداگانه تشکیل می‌دهند. دگرگونی‌های عمده در گونه‌های زیستی بیشتر ناشی از تغییرهای بسیار کوچکی هستند که مطلوب انتخاب طبیعی‌اند و نیز ناشی از علت‌های دیگر تکامل‌اند که نقشی فرعی بازی می‌کنند. کمربند محافظ داروینیسم سده‌ی نوزدهم عبارت است از مجموعه‌ی متغیرانه‌ای از اندیشه‌های مفصل‌تر درباره‌ی اینکه کدام‌گونه‌ها دقیقاً مربوط به کدام‌گونه‌ها هستند؛ اندیشه‌های مربوط به وراثت، تغییر، رقابت و انتخاب طبیعی، اندیشه‌های مربوط به پراکندگی ارگانیسم‌ها بر روی زمین و مانند این‌ها.

قاعده‌ی نخست این است که دگرگونی تنها می‌بایست در کمربند محافظ انجام شود و دگرگونی در هسته‌ی سخت هرگز جایز نیست. قاعده‌ی دوم این است که دگرگونی‌های کمربند محافظ می‌بایست پیش‌رونده باشند. برنامه‌ی پژوهشی پیش‌رونده یا همواره دایره‌ی اطلاق خود را بر مجموعه‌ی بزرگ‌تری از موردها می‌گسترد یا تلاش می‌کند نگرش دقیق‌تری درباره‌ی موردهایی که در هر زمان شامل می‌شود، به دست آورد. برنامه‌ی پژوهشی پیش‌رونده برنامه‌ای است که توفیق می‌یابد قدرت پیش‌بینی خود را بیفزاید. در مقابل، برنامه‌ی پژوهشی رو به انحطاط است اگر دگرگونی‌هایی که در آن اعمال می‌شوند، تنها محدود به حل‌وفصل مسئله‌های موجود شود و موفق نشود دایره‌ی شمول خود را به موردهای تازه بگستراند.


📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم
✍️ پیتر گادفری-اسمیت
🌐 نواب مقربی

✈️ @Chekide_ha