📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم | ❤️ ۷۲/۶٧


سه‌گانه‌ی علم؛ تلاش برای آشتی تجربه‌گرایی، طبیعت‌گرایی و واقع‌گرایی

اکنون به پایان سفری رسیده‌ایم که در آن کمابیش یک صد سال مناقشه بر سر چیستی علم (Science) را درنوردیده و فراز و نشیب‌ها، سرزمین‌های پرخطر و چشم‌اندازهای گوناگون را طی آن مشاهده کرده‌ایم. در این فصل تلاش می‌کنم با به هم پیوستن اندیشه‌ها، بصیرت‌ها و رشته‌های گوناگون کلاف سردرگمی را که پدیدار شده به پایان برسانم. در واقع، سه اندیشه‌ی عمده را با یکدیگر درهم می‌آمیزم: تجربه‌گرایی (Empiricism)، طبیعت‌گرایی (Naturalism) و واقع‌گرایی علمی (Scientific Realism). هر یک از این سه «گرایی» مورد بحث و فحص قرار گرفته و به یک معنا مهر تأیید بر آن‌ها خورده است. ولی پرسش دشوارتر این است که آیا این اندیشه‌ها را می‌توان در یک مجموعه چونان یک کل هماهنگ کنار هم چید و گنجاند یا نه؟ نمی‌توانیم تنها به این اظهار بسنده کنیم که بگوییم ما همگی واقع‌گرایان تجربه‌گرای طبیعت‌گرا هستیم یا آنکه تجربه‌گرایان طبیعت‌گرای واقع‌گرا هستیم و کار را تمام‌شده بینگاریم.

هنگامی که طرح پیشنهادی کتاب را نوشتم و به دست ناشران سپردم، آنان اظهارنظرهایی را درباره‌ی کتاب برایم ارسال کردند. منتقد ناشناسی با این اندیشه که ما سرانجام به درهم‌آمیزش سازوار تجربه‌گرایی، طبیعت‌گرایی و واقع‌گرایی علمی می‌رسیم، مخالفت کرده بود. آن منتقد این سه اندیشه را هم‌چون اندیشه‌هایی می‌نگریست که هر یک به تنهایی و جدای از یکدیگر می‌توانند به درستی تأیید شوند، حال آنکه تأیید یک‌جای همه‌ی آن‌ها با هم کار دشواری است. تعارض‌هایی میان این اندیشه‌ها یا دست‌کم میان پاره‌ای از جفت‌های آن اندیشه‌ها وجود دارد. برای نمونه، استدلال کردن به سود واقع‌گرایی علمی مستلزم مخالفت کردن با پاره‌ای از اندیشه‌های اساسی در سنت تجربه‌گرایی است. بنابراین، منتقد کتاب پیش‌بینی کرده بود که اگر تلاش کنم این سه اندیشه را با یکدیگر درهم بیامیزم و یک‌کاسه کنم، نتیجه‌ی حاصل ملغمه‌ی آشفته (Unruly Mix) خواهد شد.

این توصیف خوبی است. ما با سه رنگ واضح و متمایز یا با سه اندیشه‌ی عمده‌ی متفاوت آغاز می‌کنیم، ولی هنگامی که تلاش می‌کنیم آن‌ها را درهم بیامیزیم و یک‌کاسه کنیم، به آمیزه‌ای درهم‌ و برهم یا چنان‌که آن منتقد پیش‌بینی کرده بود، به ملغمه‌ای پریشان می‌رسیم. علی‌رغم این هشدار تأثیرگذار، اصرار دارم که این سه اندیشه را با یکدیگر درهم بیامیزم و یک‌کاسه کنم.


📚 درآمدی بر فلسفه‌ی علم: پژوهشی در باب یک‌صد سال مناقشه بر سر چیستی علم
✍️ پیتر گادفری-اسمیت
🌐 نواب مقربی

✈️ @Chekide_ha