نقش توجه گزینشی در تثبیت حافظه‌ی فضای محیطی

حافظه‌ی آشکار، برخلاف حافظه‌ی پنهان، به توجه گزینشی (selective attention) وابسته است، که بدون آن ذخیره‌سازی یا فراخوانی اطلاعات ممکن نیست. توجه گزینشی برای یکپارچگی تجربه‌ی آگاهانه، ادراک، رفتار، و حافظه تعیین‌کننده است. جانوران در هر لحظه با محرک‌های حسی متعددی مواجه‌اند، اما فقط به تعداد محدودی توجه می‌کنند و بقیه را نادیده می‌گیرند. توانایی مغز برای پردازش اطلاعات محدودتر از ظرفیت گیرنده‌های حسی است. توجه مانند فیلتری عمل می‌کند که برخی محرک‌ها را برای پردازش انتخاب می‌کند، و بخش عمده‌ای از توانایی ما در اجتناب از کپی‌برداری کامل جهان خارج به آن وابسته است. برای مثال، هنگام خواندن کتاب، ورود فردی به اتاق توجه را جلب می‌کند، اما خراش روی دیوار نادیده گرفته می‌شود.

آزمایش‌هایی با موش‌ها نقش توجه در نقشه‌ی فضای محیطی را بررسی کردند. موش‌ها در چهار شرط آزمایشی قرار گرفتند: ۱) حرکت آزاد در لابیرنت بدون محرک‌های مزاحم، که نیاز به توجه کلی داشت؛ ۲) جست‌وجوی غذا، که توجه بیشتری می‌طلبید؛ ۳) تمیز محیط‌های متفاوت؛ ۴) یادگیری وظایف مکانی در هر محیط. در این آزمایش‌ها، محرک‌های آزاردهنده مانند نور و صدا ارائه شد، و موش‌ها برای آرامش باید ناحیه‌ی هدف را پیدا می‌کردند. نتایج نشان داد که توجه ساده برای ساخت نقشه‌ی فضای محیطی کافی است، اما این نقشه پس از ۳ تا ۶ ساعت ناپایدار می‌شود. تثبیت درازمدت نقشه به توجه زیاد و نظام‌مند وابسته است. هنگامی که موش به محیط جدید توجه زیادی می‌کرد و وظیفه‌ی مکانی را می‌آموخت، نقشه تا چند روز تثبیت می‌شد و وظایف مرتبط به‌راحتی فراخوانی می‌شدند.

توجه فرایندی تنظیم‌کننده است. دوپامین، ناقل عصبی کلیدی، واکنش نورون‌های دستگاه بینایی را به محرک‌ها تقویت می‌کند. یاخته‌های مولد دوپامین در قشر مخ میانی قرار دارند و آکسون‌هایشان تا هیپوکامپوس و قشر پیشاپیشانی (prefrontal cortex) امتداد می‌یابد. جلوگیری از تأثیر دوپامین در هیپوکامپوس تثبیت نقشه‌های مکانی را متوقف کرد، درحالی‌که فعال‌سازی گیرنده‌های دوپامین نقشه را در موش‌های بی‌توجه تثبیت کرد. قشر پیشاپیشانی، که اعمال ارادی را کنترل می‌کند، با نورون‌های دوپامینی هماهنگ می‌شود و توجه گزینشی را برای یکپارچگی ضمیر خودآگاه تقویت می‌کند.

دو نوع توجه وجود دارد: غیرارادی (involuntary attention)، که در حافظه‌ی پنهان و واکنش‌های خودکار مانند شرطی‌سازی کلاسیک دیده می‌شود، و ارادی (voluntary attention)، که در حافظه‌ی آشکار و وظایفی مانند رانندگی نقش دارد. توجه غیرارادی به محرک‌های برجسته مانند اشیای درخشان واکنش نشان می‌دهد، اما توجه ارادی آگاهانه و نیازمند پردازش محرک‌های غیرجذاب است. در حافظه‌ی پنهان آپلیزیا، سروتونین به‌صورت غیرارادی پروتئین کیناز A را فعال می‌کند، اما در حافظه‌ی آشکار موش‌ها، دوپامین به‌صورت ارادی توسط قشر مخ فعال می‌شود (تصویر ۱-۲۳). پروتئین پریون‌مانند CPEB، که در آپلیزیا توسط سروتونین و در موش‌ها توسط دوپامین تنظیم می‌شود، در تثبیت هر دو نوع حافظه نقش دارد.

تحقیقات تفاوت‌های جنسیتی در جهت‌یابی را نیز نشان داد. زنان از نشانه‌های محیطی مانند تابلوها استفاده می‌کنند، درحالی‌که مردان به نقشه‌های هندسی ذهنی تکیه دارند. تصویربرداری مغزی نشان داد که در زنان، ناحیه‌ی آهیانه‌ی راست و قشر پیشاپیشانی فعال می‌شود، اما در مردان، هیپوکامپوس چپ نقش اصلی را دارد.


📓 در جست‌وجوی حافظه: پیدایش دانش نوین ذهن
✍ اریک کندل
®️ سلامت رنجبر

🆔 @Chekide_ha