Хәсән ТУФАН

Шатлан, әй тел!
Өстеңә фәннәр киен!
Артка калган иске гомереңә төкер
Дә шаркылдап көл. —
Бәйрәмәй,
Бүген Каюм туган көн,
Чалмалы, мөэмин
иманлы көн сине читкә чиртеп
Тирги-тирги үгиләгәндә, —
«Төрки ул - мажик теле», — дип,
Ташландык мунча өйләргә, —
Кап сугучыга, ялчыларга сөргәндә,
Атаңдай, аркаң сыйпаган
Кем иде? —
Каюм түгелме?
Бу — шулай.

Йә, бүген, тел, син аны
Арткы елларның төбеннән
Тартып ал.
«Мажик теленең калканы!» —
Дип, өстенә
Куй тагып орден, медаль.

Инде син безнең белән
Өстеңә фәннәрне ки!
Аңга атланган оятларны буарга
Киттек әйдә: Бер! Ике!
Безгәме тартыш авыр?!
Иске тормыш: көш-ш яшәүдән!
Акылына тынлык оеткан,
«Салпылыкка» баш оя иткән
Безме ул?!
Юк! Без — бүгенге иртәгеләр!
Без — давыл!
Һоп-па, яшьләр — акыллы яшьләр!..

Февраль, 1925

Дөньяның мин күрдем урманнарын,
Далаларын, күлен, Себерен.
Тик күрмәдем, Илем, синнән бүтән,
Сагындырган ягын күрмәдем,
Сагынмаска мөмкин түгелен.

Кимсетмәде мине, читләмәде
Җир йөзенең һәрбер имәне;
Тик берсе дә миңа сезнең кебек:
«Улым, бәгърем, бәбкәм», — димәде.

Карагаен күрдем тайгаларның,
Усакларын күрдем Усаның;
Тик синең күк юксындырганны мин
Күрмәдем бер илдә, усагым!

Каеннар бар бөтен урманнарда,
Япандагы олы кырларда.
Беркайда юк ләкин сезнең сыман
Сагындырган каен, — беркайда!

Кайда барсам, гөлләр үз итәләр,
«Ят кеше бу, брамат» димиләр.
Тик сезнең күк алар җылы итеп:
«И абыкаем минем, браматым,
Җанкисәгем», — дия белмиләр.

Арыды инде сезне сагынып йөрәк,
Арыды инде газиз башкаем.
Яшел шәлең белән күләгәләп
Ял иттер бер, сеңлем ак каен.

Аралагыз мине, алмагачлар,
Аралагыз, миләш, баланнар.
«Ул фанатик ватанчы», — дип тирги
Экваторда мине бананнар…

1956

Мин генәме, Такташ, сагынам сине?!
Мин генәме сине юксынам?! —
Урамдагы ак каеннар хәтта:
«Сәлам әйтегезче, зинһар өчен,
Табып шул Такташка!» — ди сыман.

Һәрбер чәчәк бүген әйтә сыман:
«Сәлам бездән, сәлам Такташка!» —
Мөмкинмени сине сагынмаска?
Мөмкинмени искә алмаска?

Ни булса соң, Һади, ни була соң,
Сагындырмасаң ла бу кадәр? —
Шушы залга менеп элеккечә
Килеп керсәң бүген син әгәр.

Күрер идең: ничек сөя илең,
Ничек сине өзелеп ярата.
Мәхәббәттән һәм рәхмәттән бүтән
Бер хис тә юк сиңа карата.

Тик мин генә бераз тиргим сине
Сагына-сагына искә алганда,
Киләчәккә, Такташ, шундый иртә,
Шундый иртә китеп барганга.

Даныбыз син безнең, остазыбыз, —
Рәхмәт синең шундый булуга!
Без генәме? Бездән генәме бу?!
Киләчәктән сәлам бу сиңа,
Киләчәктән, Такташ, киләчәктән...

Хәсән Туфан

Әсәрне рус теленә яһүд милләтеннән булган совет шагыйре һәм тәрҗемәчесе, Татарстанның атказанган мәдәният эшлеклесе Руфим Моран (1908—1986) тәрҗемә итә. Руфим Давидович Херсон губернасында туган, Николаев шәһәрендә заводта эшләгән чорда әдәби иҗат белән шөгыльләнә башлаган. Бөек Ватан сугышында каты яраланган, орден-медальләр белән бүләкләнгән. 1948 елда кулга алына һәм репрессияләнә, 1955 елда азат ителә. Руфим Моран, махсус татар телен өйрәнеп, татар шагыйрьләре Муса Җәлил, Әхмәт Ерикәй, Нәҗип Думави, Габдулла Тукай, Габделҗаббар Кандалый, Мәүлә Колый, Хәсән Туфан, Сибгат Хәким, Шәүкәт Галиевларның әсәрләрен русчага тәрҗемә итә. Ул Тукайның иң яхшы тәрҗемәчеләренең берсе дип санала.

Аерган булса да бераз
Араны кайбер заман...
Тынгысыз, туры юлыбыз
Ил белән бергә һаман.

Сер итеп кенә дигәндәй,
Сиңа да әйтим микән?
Алтмышның аргы ягы да,
Билләһи, ямьле икән.

Бигрәк тә, безнең хәзерге,
Кояшлы, аяз дәвер
Шулкадәр әйбәт, күңелле! —
Яз гына инде хәзер.

Нәрсәдер сизгән сыман, син
Елмаеп йөри идең;
Шул чакны көткән, күрәсең,
Синең бу юбилеең.

Һәм бүген килсә дә Тукай,
Сәхнәгә чыкса иде:
Нәрсәдер әйтер дә сиңа,
Кулыңны кысар иде...

Хөрмәтли сине Туган ил.
Ә ул юк, ялгышмый бит:
Иҗатта гына түгел, син
Һәркайда намуслы бит!

Тукай залы. Асыл зиннәтләр дә,
Җиһазлар да юк та бу залда, —
Кайда китмә, һаман искә төшеп,
Басып тора бу зал күзалда.

Бу диварлар безнең туганнарның
Соңгы сүзен азмы тыңлаган?
Туган илгә кайтмый калганнардан
Кемнәр генә монда булмаган?

Җанны куяр урын тапмаганда,
Юксынганда, йөрәк янганда,
Эч пошканда, яшьлек эзе белән
Үткәннәргә кайтып барганда, —
Шул бинага килеп керәм кайчак
Зал буш чакта, җәйге таңнарда.

Тәрәзәләрне иртәнге җил сыйпый.
Беркем дә юк залда. Буш ул, буш.
Ә күңелгә серле тавыш кагыла,
Кемдер әйтә сыман: «Хуш», «хуш», «хуш...»

Әйткән идең:
«Әгәр сөя калсаң
Миннән башка берәр бүтәнне,
Сөй... тик сөй син
Миннән яхшыракны,
Сөймә ләкин миннән түбәнне...»

Юлыктым мин быел бер чәчкәгә
Көтмәгәндә, уйламаганда,
Нәкъ синдәйгә, синең шикеллегә,
Әйтерсең лә синең дәвамга...

Тормышымның синнән соңгысында
Тапканым юк иде һичкемне.
Нишләргә соң?— Бер киңәш бир миңа:
Ул һәр яктан Синең шикелле...

Нишләргә соң?— дигән сорау белән
Киләм менә рәсемең каршына...
Үзең булсаң әгәр,
Мондый уйлар
Килер идемени башыма?!.

Син — күптәнге. Чиксез борынгы син.
Син мәңгенең үзе күк олы.
Һәрбер эра хәтереңдә синең,
Ә ул бары — бу гасыр улы.

Ул дөньяга килде синең йортта.
Син күрсәттең аңа, син... юлны.
Күрәсеңдер, юлың кая илтте?
Күрәсеңдер, аңа ни булды!..

Ул бит элек болай түгел иде.
Йөзе — сары... Башы — чал инде...
Ул каяндыр сиңа табан килә, —
Капкага чык, каршы ал инде.

Киткәндә ул мондый түгел иде...
Кем эше бу, заман, кем эше?
Намусың булса, чык, каршыла, тезлән:
— Гафу ит, — дип, — мине син, кеше!

Чык, каршыла, тезлән, гафу үтен.
Юк, типмәс ул... синең борынга:
Тибү түгел,
Сине яхшы итү,
Гадел итү — аның уенда!

Урамнарны ялгыз ураганда,
Бер исеңә төшер шуларны:
Яфрак-яфрак карлар яуганда
Көри идек карлы юлларны;
Киң урамнар безгә тар иде лә...
Нинди матур чаклар бар иде.

Шул елларның юлга яуган кары
Эремәгән кебек заманда
Бер исеңә төшер шул чакларны,
Яфрак-яфрак карлар яуганда.
Юлларыбыз кайчак тар иде дә,
Уйларыбыз кардан ак иде...

Юл читенә басып, уйга талып,
Карап тора гүзәл миләүшә.
Найларгадыр барган юлчы аңа
Йомшак кына итеп эндәшә:

— Йөрәгем дә арыды юлда,
Аяклар да талчыкты бүген,
Туктап шунда, сүз кушарга сиңа
Рөхсәт итче, таныш түгелем.

Тартынма син, сеңелем, ятсынма син,
Сөйләшик бер утырып янәшә.
Ятлар түгел, сиңа минем аша
Бертуганың — матдә эндәшә.

Ераклардан, галактикалардан
Без бу җиргә бергә килдек ич,
Без матдәнең безне тудырачак
Потенциаль көче идек ич.

Ничә миллион гасыр үтте инде
Безнең шушы җиргә килгәнгә...
Син бер гөлгә инде әверелгәнсең,
Ә мин менә — кеше-дигәнгә.

Тартынма син, сеңелем, ятсынма син,
Серләшик бер утырып янәшә,
Ятлар түгел, сиңа минем аша
Бертуганың — матдә эндәшә.

Ах, синең бу яшьлек матурлыгың
Аяктан ук ега йөрәкне.
Шундыйлыкка сине кояшлармы,
Йолдызлармы — кем соң өйрәтте?

Күрәм:
Син дә бөек яшьлек эшен,
Гүзәл хәлне хәтерләтәсең;
Җирдә тормыш дәвам итсен өчен
Тормышка син әзерләнәсең.

Синең парың еракларда түгел,
Шул далада, сеңелем, якында;
Күбәләкләр белән, җилләр белән
Серләшә ул синең хакыңда.

Алъяпкычын гөлләр тузанында
Алтынлаган зәңгәр күбәләк,
Сөйгәнеңнән сиңа сәлам китереп,
Күзләреңне синең үбәчәк.

Ә минеке? Ә минеке ерак,
Ерак әле моннан шулкадәр;
Бу төшләргә килеп җитә алмый
Ни бер сәлам, ни хат, ни хәбәр!

Эх, очар да кайтып китәр идем,
Җаным әгәр күбәләк булса;
Тормышларым әгәр ватык түгел,
Сынык түгел, түгәрәк булса.

Җил-яңгырлар аны каксалар да,
Суксалар да ташка мескенне,
Сыгылмаска, саргаймаска тырыша,
Көзге көнге астра шикелле.

Тартынма син, сеңелем, ятсынма син,
Серләшик бер утырып янәшә,
Ятлар түгел, сиңа минем аша
Бертуганың — матдә эндәшә:

Мин — бу кырлар, сулар, җилләрдәге
Атомнарның иске туганы:
Материя мин, җаным,
Аның бары
Сөйли, җырлый, сагына торганы.