یادداشت‌های روانکاوانه

توده در نظر ما احیای رمۀ آغازین است. همانطور که بشر اولیه به طور بالقوه در هر فردی به حیات خود ادامه می‌دهد، رمۀ آغازین نیز ممکن است از درون هر توده‌ای که به طور اتفاقی دور هم جمع شده‌اند سربرآورد. تا زمانی که بشر بنا به عادت تحت تأثیر تشکیل توده قرار دارد، ما در آن تجدید حیات رمۀ آغازین را بازمیشناسیم.

روانشناسی توده‌ای و تحلیل ایگو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

همواره زمانی که چیزی در ایگو با سوپرایگو منطبق می‌شود.

احساس کامیابی شکل می‌گیرد و احساس گناه را می‌توان بیانی از تنش میان ایگو و سوپرایگو دانست.

روانشناسی توده‌ای و تحلیل ایگو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

زمانی که فرد یکتایی خود را تسلیم توده می‌کند و اجازه می‌دهد که دیگران او را با تلقین تحت‌تأثیر قرار دهند، این تصور شکل می‌گیرد که او بدین سبب چنین کرده که نیازی درونی به سازگاری با دیگران دارد تا مخالفت کردن با آنها، بنابراین او درواقع این کار را برای خاطر آنها انجام می‌دهد.

روانشناسی توده‌ای و تحلیل ایگو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

ما در هنگامی که بیداریم و سلامت، از ترفندهای خاصی استفاده می‌کنیم تا به امر سرکوب‌شده اجازه دهیم ممنوعیت‌ها را دور بزند و برای افزایش لذت‌مان موقتاً به ایگوی ما وارد شود.

جوک و طنز و هر چیز کمیک را به طور کلی می‌توان اینگونه تفسیر کرد.

روانشناسی توده‌ای و تحلیل ایگو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

آدمی در قالب توده، می‌تواند رفتاری شبیه به دیوانگان از خود نشان دهد. زیرا در گروه، سوپرایگوی فرد جایش را به لیدر توده می‌دهد و افراد ظرفیت احساس گناه را از دست خواهند داد.

آدمی که در حالت عادی نمی‌تواند به کسی آزار برساند، در قالب توده دست به دهشتناک‌ترین رفتارها می‌زند.

روانشناسی توده‌ای و تحلیل ایگو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

یک روز وقتی به گذشته می‌نگرید، با شگفتی به یاد خواهید آورد که سال‌های تقلا و مبارزه بهترین دوران شما بوده است.

#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

همانندسازی همچون مشتقی از مرحلۀ نخستین، یعنی مرحلۀ دهانی شکل‌گیری لیبیدو عمل می‌کند که در آن اُبژهای که ما مشتاق آن‌ایم و ارزش زیادی برای آن قائل‌ایم با خوردن، جذب و از این طریق نابود می‌شود. همانطور که میدانیم آدم‌خوار در این مرحله باقی مانده است. او علاقه دارد دشمنانش را بخورد و فقط کسانی را می‌خورد که به آنها علاقه دارد.

تاریخ بعدی این همانندسازی با پدر می‌تواند به سادگی از نظر پنهان بماند. ممکن است عقدهٔ ادیپ وارونه شود، به این معنی که پدر اُبژهٔ نگاه زنانه شود، اُبژهای که غرایز جنسی مستقیم طالب ارضاشدن از آن‌اند. در این صورت همانندسازی با پدر مقدمۀ اُبژه پیوند با پدر شده است. همین اتفاق، با جایگزین‌سازی‌های ضروری، برای دختربچه نیز می‌افتد.

روانشناسی توده‌ای و تحلیل ایگو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

پسربچه در می‌یابد که پدرش مانع رسیدن او به مادرش است. همانندسازی او با پدرش از آن پس حالتی خصمانه می‌یابد و با آرزوی او برای جایگزین پدر شدن در نسبت با مادرش نیز یکی می‌شود. همانندسازی در واقع از همان ابتدا دو احساسی است؛ همانطور که می‌تواند تجلی مهربانی باشد به همان سادگی می‌تواند به آرزوی محو نفر دیگر تبدیل شود.

روانشناسی توده‌ای و تحلیل ایگو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

داستایوسکی تا زمانی که دار و ندارش را نمی‌باخت آرام نمی‌گرفت.

در نزد او، قمار همچنین روشی برای تنبیه کردن خود بود. داستایوسکی مکرراً به همسر جوانش قول شرف داد که هرگز قمار نخواهد کرد یا آن روزی که قسم خورده است دیگر قمار نخواهد کرد، ولی همانطور که همسرش می‌گوید، تقریباً در همهٔ موارد زیر قول خود می‌زد.

وقتی هم که باخت‌هایش او و همسرش را به شدت تنگدست می‌کرد، احساس رضامندی بیمارگونه‌ای به او دست می‌داد. آنگاه در حضور همسرش خود را سرزنش می‌کرد و خوار می‌شمرد و از او می‌خواست که تحقیرش کند و از ازدواج با چنین مفسده جوی فرتوتی متأسف باشد.

اما هنگامی که وجدانش را اینگونه راحت می‌کرد، از روز بعد باز همان آش بود و همان کاسه. همسر جوانش خود را به این روند تکراری عادت داد، چون متوجه شده بود تنها چیزی که واقعا مایه امید به نجات بود (داستان‌نویسی شوهرش)، هرگز بهتر از زمانی نشده بود که دار و ندارشان را از دست داده و باقیمانده را گرو گذاشته بودند.

طبعاً وی علت این امر را نمی‌دانست. هنگامی که داستایوسکی با اعمال مجازات بر خویشتن احساس گنهکاری‌اش را ارضا می‌کرد، از شدت بازداری کارش کاسته می‌شد و به خود اجازه می‌داد گام‌های معدودی در مسیر موفقیت بردارد.

داستایوسکی و پدرکشی
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

مشکل بتوان گفت که هر سه شاهکار بزرگ ادبیات همهٔ اعصار (ادیپ شهریار نوشتهٔ سـوفکل، هملت نوشتهٔ شکسپیر و برادران کارامازوف نوشتهٔ داستایوسکی) برحسب اتفاق به موضوعی یکسان (پدرکشی) می‌پردازند.

علاوه بر این، در هر سه اثر یاد شده انگیزهٔ ارتکاب به این عمل نیز (رقابت جنسی برای تصاحب یک زن) برملا می‌شود.

داستایوسکی و پدرکشی
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

رابطه پسر با پدرش رابطه‌ای به اصطلاح "دوسوگرا" است.

پسربچه به پدر خود تنفر می‌ورزد و خواهان از میان برداشتن او در حکم رقیب خود است، اما همچنین معمولاً تا حدودی به وی مهر می‌ورزد.

ترکیب این دو نگرش ذهن، به یکی شدن با پدر می‌انجامد. پسربچه در پی به دست آوردن موقعیت پدرش است، هم به این دلیل که وی را شایسته ستایش می‌داند و می‌خواهد مانند او باشد و هم به ایـن دلیل که می‌خواهد او را از میان بردارد. آنگاه این فرایند تکامل با مانعی بزرگ در مسیر خود روبه‌رو می‌شود.

در برهه‌ای خاص پسربچه در می‌یابد که اگر بکوشد پدرش را در حکم رقیب خود از میان بردارد، پدر برای تنبیه او اخته‌اش خواهد کرد. در نتیجه، به علت هراس از اختگی (بـه عبارت دیگر، به منظور حفظ نرینگی‌اش) پسربچه میل تصاحب مادر و از میان برداشتن پدر را کنار می‌گذارد.

ناخودآگاه بودن این مثل، شالوده احساس گنهکاری را به وجود می آورد. به اعتقاد ما آنچه گفته شد، توصیفی از فرایندهای عادی یا سرانجام متعارف به اصطلاح «عقده ادیپ» است.

داستایوسکی و پدرکشی
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

"ميل" برای آنكه بتواند از منعی كه بر سر راهش قرار گرفته بگريزد، پيوسته جابه‌جا مي‌شود و می‌كوشد چيزهای ديگری را –اعمال يا اشيايی_ كه قابليت جانشينی دارند، جانشین امر ممنوع گرداند.

توتم و تابو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

حال وجوه شباهت بين عادات و رسوم تابو از يک طرف و علايم بيماری #وسواس را ازطرف ديگر، خلاصه می‌كنيم، تعداد اين وجوه مشترک چهار است:
۱- فقدان علت و دليل منطقی برای منع و پرهيز
۲- پا گرفتن آنها بر حسب يك ضرورت درونی
۳- سهولت جابجا شدن و تسری محرمات
۴- وجود اعمال تشريفاتی ناشی از منع‌ها

توتم و تابو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

نهی‌های ناشی از #وسواس نيز به مانند منع‌های تابويی، در زندگی بيماران محروميت‌ها و محدوديت‌های فوق‌العاده‌ای را سبب می‌شود؛ ولی برخی از اين نهی‌ها را با انجام دادن برخی اعمال می‌توان از ميان برداشت، اعمالی كه خود نيز دارای جنبه‌ای از بیماری وسواس هسـتند و هـدف از آنها بی‌شک ابـراز پشيمانی، استغفار و حراست و صيانت است "غسل" متداول‌ترين عمل ناشی از بيماری وسواس است (غسل یا شستشوی با مناسک وسواس‌آميز).

به همين سان پاره‌ای از محرّمات #تابو را نيز می‌توان به «مراسم» تطهير مبدل كرد و يا به آن وسيله، كفاره نقض آنها را ادا كرد.

توتم و تابو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

بـه سبب غُلـوِّ بـيش از حد در محبت، خصومت فرو می‌نشيند.


توتم و تابو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

هيچ روانكاوی نيست كه با اطمينان كامل و به تحقيق در نيافته باشد كه محبت افراطی و بدون مرز و در عجيب‌ترين موارد (مثلاً بين مادر و فرزند، يا ميان همسران بسيار دلبسته) از همين طريق تفسير می‌شود.

دربارهٔ طرز رفتار نسبت به افراد ممتاز نيز می‌توان معتقد شد كه در ازای اينكه مورد پرستش هستند و در مقابل جنبه الوهيتی كه برای آنها قائل می‌شوند، يک احساس بسيار خصمانه نسبت به آنها وجود دارد. و بنابراين در اينجا نيز حالت فاعلی دوسوگرایی عواطف تحقق می‌يابد.

توتم و تابو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

حالتی كه بيمار مبتلا به پارانويا _توهم در ترس از آزار و تعقيب خيالی_ از خود نشان می‌دهد درست همان حالتی است كه در روابط بين فرزند و پدر ديده می‌شود: فرزند همواره چنين قدرت مطلقی را به پدر نسبت می‌دهد و اين قابل اثبات است كه شدت عدم اعتماد به پدر، نسبت مستقيم با ميزان قدرتی دارد كه فرزند برای او قائل می‌شود.

وقتی يک بيمار مبتلا به «پارانويا» يكی از اطرافيان خود را آزاردهنده خويش می‌شناسد، در واقع او را به منصب پدری ارتقا می‌دهد، يعنی وضع و شرايطی برای او در نظر می‌گيرد كه به بيمار اجازه می‌دهد وی را مسئول تمام بدبختی‌های خيالی خويش بشناسد.

ايـن وجه تشابه دوم بين انسان بدوی و بيمار مبتلا به اختلال روانی، به ما نشان می‌دهد كه رفتار انسان ابتـدايی نسبت به پادشاه خود، تا چه حد به مانند رفتار دوره كودكی پسر نسبت به پدر است.

توتم و تابو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

رفتار ناشی از بيماری وسواس، به ظاهر يک عمل دفاعی در برابر امر ممنوع است؛ ولی می‌توان گفت كه اين رفتار در واقـع جز جلوه مجدد امر ممنوع چيز ديگری نيست.

«ظاهر» به فعاليت «ضمير آگاه» تعلق دارد و «واقعيت رفتار ناشی از ضمير ناآگاه است. چنين است كه تابوی تشريفات سلطنتی به ظاهر، جلوه‌ای از عميق‌ترين احترامات و وسيله‌ای برای فراهم آوردن امنيت كامل برای فرمان‌رواست؛ ولی در واقع كيفری است در برابر اين علو و رفعت‌شان و انتقامی است كه اتباع از فرمان‌روا در ازای احترامی كه برای او قائل می‌شوند باز می‌ستانند.

توتم و تابو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

در چنين شرايطی جای تعجب نيسـت اگر روانكاوی پی در پی و در فرصت‌های مناسب، درباره اهميتی كه ضمير ناآگاه به اسامی نسبت می‌دهد، مصراً تأكيد و پافشاری كند.

يكی از اين بيماران كه با او سروكار داشته‌ام، عزم را جزم كرده بود كه از نوشتن نام خويش، خودداری كند، زيرا می‌ترسيد اسمش بدست ديگری بيفتد و از ايـن طريق قسـمتی از شخصيت وی بـه تملک آن فرد درآيد.

نام برده در تلاش‌های نوميدانه برای دفاع در برابر وسوسه‌های ناشی از توهماتش، اين قاعده كلی را بر خود تحميل كرده بود كه هيچ جزء از وجود خويش را تسليم نكند، و وجود خود را در درجه اول بـا نام خويش يكی می‌داشت و در درجه بعد آنرا با دست نوشتهٔ خود مترادف می‌شناخت؛ و به اين ترتيب سرانجام، كار را به آنجا رساند كه از نوشتن بطور مطلق چشم پوشيد.

توتم و تابو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote

مبتلايان به وسواس، نسـبت بـه اسـم‌ها همچون انسان‌های بدوی رفتار می‌كنند. آنها و بـر اساس همـان «عقـده حساسيت» در مقابل به گوش خوردن بعضی از اسامی واكنش نشان می‌دهند و مقدار قابل ملاحظه‌ای از آشفتگی‌ها و اضطراب خاطر آنها، از قضاوتی كه نسبت به اسم خودشان دارند سرچشمه می‌گيرد‌.

توتم و تابو
#زیگموند_فروید
@PsychoanalyticNote