Xotir va xavotir

Gap xavotir soʻzi haqida edi. Xavotir soʻzi arab tilidan olingan, xotir soʻzining koʻplik shakli. U asliyatda oʻy-xayol, jon, istak, farosat, qalb kabi maʼnolarni anglatadi. Lekin oʻzbekchada tamom boshqacha mazmunni olgan. Bu soʻz biror kimsa, narsa yoki biror ish, hodisa haqida tashvishlanish, hadiksirashni anglatadi:

Haydar boshini koʻtardi, Kozimga xavotir aralash sinchkov boqdi.
E. Usmonov, “Yolqin”.

Tilimizda xavotir boʻlmoq, xavotir olmoq, xavotir qilmoq, xavotirga tushmoq, xavotirga solmoq kabi iboralar bor. Bu iboralar tarkibida ham xavotir tashvishlanish, hadiksirash mazmunini tashiydi.

Xavotirning birligi xotir esa asliyatda oʻy, fikr; gʻoya; aql, farosat; qalb; istak kabi maʼnolarni anglatadi. Oʻzbek tilida asliyatdagi maʼnoga uyqash uch xil mazmunda qoʻllanadi:

1️⃣ Esda saqlash, eslab qolish, esga tushirish qobiliyati; es, yod; xayol.

2️⃣ Oʻylash, fikrlash qobiliyati; fikr; miya.

3️⃣ Biror kimsa uchun qilinadigan hurmat; yuz-xotir, andisha.

Bu soʻz yod, es maʼnosida xotirga kelmoq, xotirda tutmoq, xotirdan kechmoq, xotirdan koʻtarilmoq, xotirdan chiqmoq iboralari tarkibida qoʻllanadi.

Xotir soʻzidan yasalgan xotirjam xavotirga teskari maʼnoga ega: betashvish, osoyishta. Baʼzan shunaqa. Bir oʻzakdan ikki xil maʼno paydo boʻlishi ham mumkin.

@oriftolib | Sahifalarimiz